POEZJA INSPIROWANA FILOZOFIĄ

POEZJA INSPIROWANA FILOZOFIĄ

TETMAJER, STAFF, LEŚMIAN

POROZMAWIAJMY

Czy często towarzyszy Ci poczucie, że najważniejsze decyzje dotyczące Twojego życia są podejmowane bez Twojego udziału?Co decyduje o Twoim losie: natura, porządek społeczny, moralność?

WPROWADZENIE

Filozofia stanowiła źródło inspiracji dla literatury modernizmu. Poglądy Artura Schopenhauera zainspirowały twórców do refleksji nad wolną wolą i miejscem człowieka w świecie. Zbliżający się koniec XIX wieku, związane z nim niepokoje, katastrofizm i dekadentyzm sprawiły, że zainteresowano się dziełami tego filozofa ze względu na obecny w nich pesymizm. Ucieczki od rozpaczy i rozczarowania życiem szukano w sztuce i w stanie nirwany.

Skupienie się filozofii tej epoki na człowieku i jego przeżyciach korespondowało z obecnym w literaturze modernistycznej, a szczególnie w ówczesnej poezji, motywem artysty- zmagającego się z przeciwnościami życia, w pełni oddanego sztuce. To dzięki filozofii Friedricha Nietzschego w literaturze powrócono do koncepcji poety-kapłana stojącego ponad tłumem. Poglądy myśliciela znalazły szczególne miejsce w poezji Leopolda Staffa oraz stały się inspiracją dla Stanisława Przybyszewskiego w jego teorii sztuki.

Również filozofia Bergsona, głoszone przez niego intuicjonizm, zagadnienia pędu życia (élan vital) i ewolucji twórczej silnie oddziaływały na twórców tego okresu. W literaturze polskiej wpływy tego filozofa są widoczne m.in. w twórczości Bolesława Leśmiana.

SCHOPENHAUER I JEGO STRATEGIE RADZENIA SOBIE Z CIERPIENIEM

kontemplować piękno

poddać się cierpieniu i nie walczyć z nieuchronnym

WOLA ŻYCIA = CIERPIENIE

JAK SIĘ ZACHOWAĆ WOBEC CIERPIENIA?

uciec w Nirwanę, w niebyt

zająć się twórczością artystyczną

Dziś przyjrzymy się wspólnie, jak poetycko artyści modernizmu wskazywali te strategie.

KAZIMIERZ PRZERWA- TETMAJER

"HYMN DO NIRWANY"

co to jest nirwana?

Nirwana - dosłownie oznacza „zdmuchnięcie”, „zgaśnięcie”. Jest to jedno z najważniejszych pojęć w religii buddyzmu, hinduizmu oraz wszystkich innych naukach dharmicznych. Nirwana jest stanem, do którego może dojść każdy człowiek. Bywa nazywany wchodzeniem na wyższe piętra samoświadomości lub wyzwoleniem od niewiedzy. Osiągają go jednak nieliczni.

Z otchłani klęsk i cierpień podnoszę głos do ciebie, Nirwano! Przyjdź twe królestwo jako na ziemi, tak i w niebie, Nirwano! Złemu mnie z szponów wyrwij, bom jest utrapień srodze, Nirwano! I niech już więcej w jarzmie krwawiącym kark nie chodzę, Nirwano! Oto mi ludzka podłość kałem w źrenice bryzga, Nirwano! Oto się w złości ludzkiej błocie ma stopa ślizga, Nirwano! Oto mię wstręt przepełnił, ohyda mię zadusza, Nirwano! I w bólach konwulsyjnych tarza się moja dusza, Nirwano! O przyjdź i dłonie twoje połóż na me źrenice, Nirwano! Twym unicestwiającym oddechem pierś niech sycę, Nirwano! Żem żył, niech nie pamiętam, ani wiem, że żyć muszę, Nirwano! Od myśli i pamięci oderwij moją duszę, Nirwano! Od oczu mych odegnaj złe i nikczemne twarze, Nirwano! Człowiecze zburz przede mną bożyszcza i ołtarze, Nirwano! Niech żywot mię silniejszych, słabszych śmierć nie uciska, Nirwano! Niech błędny wzrok rozpaczy przed oczy mi nie błyska, Nirwano! Niech otchłań klęsk i cierpień w łonie się twym pogrzebie, Nirwano! I przyjdź królestwo twoje na ziemi, jak i w niebie, Nirwano!

HYMN DO NIRWANY

ZADANIA

JACEK MALCZEWSKI "ŚMIERĆ"

Co symbolizują przedstawione na płótnie postacie i ich gesty?

Co robi śmierć? Analiza: wymieńcie apostrofy (czasowniki), które jej dotyczą. Interpretacja: scharakteryzujcie śmierć, objaśnijcie metafory dotyczące tajemniczej adresatki.

Jaka jest śmierć? Analiza: wymieńcie epitety, z każdej zwrotki wypiszcie wybrany szereg określeń. Interpretacja znaczeń: scharakteryzujcie śmierć.

Dlaczego adresatkę – personifikowaną śmierć – poznajemy dopiero na końcu?

Jakie jest tempo wiersza i z czego to wynika? Zwróćcie uwagę na to, jakimi przede wszystkim częściami mowy posłużył się poeta, których unikał i jaka jest konstrukcja każdej ze strof.

fascynacja orientem

Fascynacja orientem była obecna w literaturze polskiej już w romantyzmie, z kolei w literaturze modernizmu pisarze tłumaczyli teksty oraz popularyzowali myśl filozoficzną Schopenhauera. Wpływ jego dzieła „Świat jako wola i wyobrażenie” sprawił, że orientalizm przyjąć postać indianizmu (hinduizmu)- recepcji motywów indyjskich (hinduskich), które przejęto ze staroindyjskich (starohinduskich) filozofii, dzieł religijnych i literackich, kultury i historii. U wielu pisarzy pojawiły się wątki, pojęcia i kategorie czerpane z buddyzmu i wedyzmu. Elementy myśli indyjskiej (hinduskiej) można dostrzec w liryce Kazimierza Przerwy-Tetmajera, Antoniego Langego, Jana Kasprowicza, Leopolda Staffa, Bolesława Leśmiana.

POĆWICZ PRZED MATURĄ- NOTATKA SYNTETYZUJĄCA

Przeczytaj obydwa fragmenty wierszy i opracuj notatkę syntetyzującą, której temat brzmi: Inspiracje hinduizmem w poezji. 1. Wypisz motywy pochodzące z hinduskiej kultury i wierzeń. 2. Na podstawie fragmentów wierszy odpowiedz na pytania: Jaki jest człowiek i jego życie? Jaki jest świat?

Tekst 2

Tekst 1

LEOPOLD STAFF

"KOWAL"

kowal

Całą bezkształtną masę kruszców drogocennych, Które zaległy piersi mej głąb nieodgadłą, Jak wulkan z swych otchłani wyrzucam bezdennych I ciskam ją na twarde, stalowe kowadło. Grzmotem młota w nią walę w radosnej otusze, Bo wykonać mi trzeba dzieło wielkie, pilne, Bo z tych kruszców dla siebie serce wykuć muszę, Serce hartowne, mężne, serce dumne, silne. Lecz gdy ulegniesz, serce, pod młota żelazem, Gdy pękniesz, przeciw ciosom stali nieodporne: W pył cię rozbiją pięści mej gromy potworne! Bo lepiej giń, zmiażdżone cyklopowym razem, Niżbyś żyć miało własną słabością przeklęte, Rysą chorej niemocy skażone, pęknięte.

"Kowal" - Michał Wójcicki na podstawie wiersza Leopolda Staffa

ZADANIA

BOLESŁAW LEŚMIAN

"PRZEMIANY"

Tej nocy mrok był duszny i od żądzy parny I chabry rozwidnione suchą błyskawicą Przedostały się nagle do oczu tej sarny, Co biegła w las, spłoszona obcą jej źrenicą – A one, łeb jej modrząc, mknęły po sarniemu. I chwile zaglądały w świat po chabrowemu. Mak, sam siebie w śródpolnym wykrywszy bezbrzeżu Z wrzaskiem, który dla ucha nie był żadnym brzmieniem, Przekrwawił się w koguta w purpurowym pierzu I aż do krwi potrząsał szkarłatnym grzebieniem I piał w mrok, rozdzierając dziób, trwogą zatruty Aż mu zinąd prawdziwe odpiały koguty. A jęczmień, kłos pragnieniem zazłociwszy gęstem Nasrożył nagle złością zjątrzone ościory I w złotego się jeża przemiażdżył ze chrzęstem I biegł, kłując po drodze ziół nikłe zagony I skarlał, i na kwiaty boczył się i jeżył I nikt nigdy nie zgadnie, co czuł i co przeżył? A ja – w jakiej swą duszę sparzyłem pokrzywie, że pomykam ukradkiem i na przełaj miedzą? I czemu kwiaty na mnie patrzą podejrzliwie? Czy coś o mnie nocnego wbrew mej wiedzy – wiedzą? Com czynił, że skroń dłońmi uciskam obiema? Czym byłem owej nocy, której dziś już nie ma?

PRZEMIANY

ZADANIA

Home

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ!