Historia języka polskiego
Zmiany w języku
Oprac. Anna Wróbel
1. Oś czasu
2. Fonetyka2.1. przegłos 2.2. wokalizacja i zanik jerów2.3. wzdłużenie zastępcze 2.4. palatalizacja 2.5. kontrakcja
spistreści
3. Fleksja
4. Składnia
5. Słownictwo
oś czasu
966
IX/X w.
XII w.
IX w.
ok. 990
X/XI w.
Chrzest Polski
Dagome iudex
Geograf Bawarski
Kronika Thietmara
Bulla gnieźnieńska (Złota bulla języka polskiego)
Niejednolita mowa plemion zamieszkujących ziemie polskie
Epoka piśmienna
Epoka przedpiśmienna
Zmiany w zakresie fonetyki
Fonetyka - dział gramatyki badający dźwięki mowy - głoski
+ info
fonetyka. Przegłos polski
Pierowotnie w języku polskim istniały samogłoski e i prasłowiańskie ě ( jat') Przed spółgłoskami przedniojęzykowymi twardymi s,z,t,d,n,r,ł * samogłoska ě przeszła w a (*věra > wiara) * samogłoska e przeszła w o (berǫ > biorę) W okresie przedpiśmiennym znika różnica między e i ě Śladem przegłosu we współczesnej polszczyźnie są oboczności e:a , e:o mierzyć: miara, niesć : niosę
fonetyka. wokalizacja i zanik jerów
Jery – półsamogłoski występujące w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Od odpowiednich liter alfabetu używanego w staro-cerkiewno-słowiańskim zostały później nazwane jerami. Wyróżniano jer przedni, miękki (ь) i jer tylny, twardy (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział związany z pozycją tych samogłosek w wyrazie. Wyróżniano: * jery słabe (na końcu wyrazu i w sylabach poprzedzających sylaby z innymi samogłoskami), np. *domъ, *konь (dom, koń) * jery mocne (w sylabach przed sylabą z jerem słabym),, np. *pьsъ *lьnъ *sъnъ (pies, len, sen)
fonetyka. wokalizacja i zanik jerów
W wyniku rozwoju polszczyzny * jery w pozycji słabej zanikły *domъ, *konь (dom, koń) * jery w pozycji mocnej przekształciły się w samogłoskę e : pьsъ *lьnъ *sъnъ pies, len, sen Skutkiem wokalizacji jerów w języku współczesnym są: * e ruchome obecne w odmianie wyrazów (pies: psa, kwiatek: kwiatka) * pojawienie się rozbudowanych grup spółgłoskowych (trwały, krwotok)
FONETYKA. WZDŁUŻENIE ZASTĘPCZE
Polszczyzna odziedziczyła z języka prasłowiańskiego samogłoski krótkie (krótkie o,a,e) i długie - tzw. iloczas, który wpływał na znaczenie wyrazu. Wzdłużenie zastępcze to wydłużenie samogłoski krótkiej znajdującej się przed spółgłoską dźwięczną, po której stał jer w pozycji słabej. Zanikający jer oddawał czas swego trwania samoglosce w sylabie poprzedzającej, powoduąc jej wydłużenie a następnie pochylenie (podwyższenie artykulacji), a w końcu utrwalenie pod względem brzmienia. Pochylone a - brzmi podobnie do o Pochylone e - brzmi podobnie do i/y Pochylone o - brzmi podobnie do u
Głoski pochylone nie zachowały się do czasów współczesnych, podobne do nich głoski istnieją w gwarach.Pozostałoscią po nich jest litera ó, obecnie wymawiana jako u.Śladem procesu wzdłużenia jest oboczność o:ó, ę: ą lód:lodu, mąż: męża
FONETYKA. palatalizacja (zmiękczenie)
Spółgłoski k,g,ch po ktorych pojawiały się prasłowiańskie głoski e, ę, ě, ь, i, l', r', j przeszły w nowe dźwięki: cz, ż, sz, c, dz.Ślady palatalizacji można odnaleźć w istniejących współcześnie obocznościach: * k : c : cz słonko, słońce, słoneczko * g : ż : dż waga, ważyć, wadze * ch : sz mucha: muszka
Fonetyka. kontrakcja
Kontrakcja to ściągnięcie dwóch samogłosek - sąsiadujących lub rozdzielonych jotą (j), która w tej pozycji zanikała np. grajesz > grasz. Kontrakcja zachodziła już w okresie prasłowiańskim i staropolskim w różnych częściach mowy. Kontrakcja nie objęła Polski północnej (Wielkopolska, Mazowsze) - jej brak widać w gwarowych formach wyrazów bojać się, stojał itd.
Składnia
Dział gramatyki zajmujący się budową wypowiedzeń, częściami zdania itp.
SKŁADNIA
Większość dawnych struktur składniowych wystepuje do dzisiaj.Zmiany dotyczyły głównie wskaźników zespolenia:* zaimków względnych (jaki - kto, kaki) * spójników (aza "czy", eże, "że") W staropolszczyźnie widać tendencję do umieszczania orzeczenia na końcu zdania czy do rozbijania połączeń wyrazowych innymi wyrazami "Czy cię przerz teskliwe / Charon jeziora wiezie", J. Kochanowski, Tren X W dawnej polszczyźnie w składni zdania pojedynczego występowały przypadkowe określenia dopełnień i okoliczników zamiast wyrażeń przyimkowych np. doma zamiast w domu
fleksja
Dział gramatyki zajmujący sie odmianą wyrazów
+ info
zmiany w zakresie fleksji
Obejmują wszystkie części mowy. Polegają głównie na upraszczaniu. * zmieniszenie liczby form rzeczownika (ślady dawnych odmian: we Wloszech, na miły Bóg, przyszła koza do woza) * zanik liczby podwójnej (ręka, oko, ucho, ręce, ręku, rękoma, oczy, oczu, oczyma, uszy, uszu) * zaimkowa odmiana przymiotników zastępuje rzeczownikową: zdrów - zdrowy, odmienia się nie jak rów, ale jak jego; zachowały się formy typu zdrów, wesół, pełen * zanik dwóch czasów przeszłych, ograniczenie czasu zaprzeszłego (zrobiła była) * zanik rozkaźników z -y -i (zyszczy, śpuści)
zmiany w zakresie słownictwa
archaizmy leksykalne - wyrazy, które obecnie nie funkcjonuja w języku np. ochędóstwo archaizmy semantyczne (znaczeniowe) - wyrazy wystepujace współcześnie, mające inne znaczenia niż dawniej np. maciora archaizmy frazeologiczne - połączenia wyrazowe, które wyszły z użycia, np. mieć coś po plecu (mieć właściwą rzecz)
zmiany semantyczne
Zmiany w języku polskim. Historia języka. Liceum
Anna Wróbel
Created on June 6, 2021
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Animated Chalkboard Presentation
View
Genial Storytale Presentation
View
Blackboard Presentation
View
Psychedelic Presentation
View
Chalkboard Presentation
View
Witchcraft Presentation
View
Sketchbook Presentation
Explore all templates
Transcript
Historia języka polskiego
Zmiany w języku
Oprac. Anna Wróbel
1. Oś czasu
2. Fonetyka2.1. przegłos 2.2. wokalizacja i zanik jerów2.3. wzdłużenie zastępcze 2.4. palatalizacja 2.5. kontrakcja
spistreści
3. Fleksja
4. Składnia
5. Słownictwo
oś czasu
966
IX/X w.
XII w.
IX w.
ok. 990
X/XI w.
Chrzest Polski
Dagome iudex
Geograf Bawarski
Kronika Thietmara
Bulla gnieźnieńska (Złota bulla języka polskiego)
Niejednolita mowa plemion zamieszkujących ziemie polskie
Epoka piśmienna
Epoka przedpiśmienna
Zmiany w zakresie fonetyki
Fonetyka - dział gramatyki badający dźwięki mowy - głoski
+ info
fonetyka. Przegłos polski
Pierowotnie w języku polskim istniały samogłoski e i prasłowiańskie ě ( jat') Przed spółgłoskami przedniojęzykowymi twardymi s,z,t,d,n,r,ł * samogłoska ě przeszła w a (*věra > wiara) * samogłoska e przeszła w o (berǫ > biorę) W okresie przedpiśmiennym znika różnica między e i ě Śladem przegłosu we współczesnej polszczyźnie są oboczności e:a , e:o mierzyć: miara, niesć : niosę
fonetyka. wokalizacja i zanik jerów
Jery – półsamogłoski występujące w języku prasłowiańskim, które różniły się od wszystkich pozostałych samogłosek krótszym czasem wymawiania. Od odpowiednich liter alfabetu używanego w staro-cerkiewno-słowiańskim zostały później nazwane jerami. Wyróżniano jer przedni, miękki (ь) i jer tylny, twardy (ъ). Pod koniec okresu języka prasłowiańskiego wytworzył się także podział związany z pozycją tych samogłosek w wyrazie. Wyróżniano: * jery słabe (na końcu wyrazu i w sylabach poprzedzających sylaby z innymi samogłoskami), np. *domъ, *konь (dom, koń) * jery mocne (w sylabach przed sylabą z jerem słabym),, np. *pьsъ *lьnъ *sъnъ (pies, len, sen)
fonetyka. wokalizacja i zanik jerów
W wyniku rozwoju polszczyzny * jery w pozycji słabej zanikły *domъ, *konь (dom, koń) * jery w pozycji mocnej przekształciły się w samogłoskę e : pьsъ *lьnъ *sъnъ pies, len, sen Skutkiem wokalizacji jerów w języku współczesnym są: * e ruchome obecne w odmianie wyrazów (pies: psa, kwiatek: kwiatka) * pojawienie się rozbudowanych grup spółgłoskowych (trwały, krwotok)
FONETYKA. WZDŁUŻENIE ZASTĘPCZE
Polszczyzna odziedziczyła z języka prasłowiańskiego samogłoski krótkie (krótkie o,a,e) i długie - tzw. iloczas, który wpływał na znaczenie wyrazu. Wzdłużenie zastępcze to wydłużenie samogłoski krótkiej znajdującej się przed spółgłoską dźwięczną, po której stał jer w pozycji słabej. Zanikający jer oddawał czas swego trwania samoglosce w sylabie poprzedzającej, powoduąc jej wydłużenie a następnie pochylenie (podwyższenie artykulacji), a w końcu utrwalenie pod względem brzmienia. Pochylone a - brzmi podobnie do o Pochylone e - brzmi podobnie do i/y Pochylone o - brzmi podobnie do u
Głoski pochylone nie zachowały się do czasów współczesnych, podobne do nich głoski istnieją w gwarach.Pozostałoscią po nich jest litera ó, obecnie wymawiana jako u.Śladem procesu wzdłużenia jest oboczność o:ó, ę: ą lód:lodu, mąż: męża
FONETYKA. palatalizacja (zmiękczenie)
Spółgłoski k,g,ch po ktorych pojawiały się prasłowiańskie głoski e, ę, ě, ь, i, l', r', j przeszły w nowe dźwięki: cz, ż, sz, c, dz.Ślady palatalizacji można odnaleźć w istniejących współcześnie obocznościach: * k : c : cz słonko, słońce, słoneczko * g : ż : dż waga, ważyć, wadze * ch : sz mucha: muszka
Fonetyka. kontrakcja
Kontrakcja to ściągnięcie dwóch samogłosek - sąsiadujących lub rozdzielonych jotą (j), która w tej pozycji zanikała np. grajesz > grasz. Kontrakcja zachodziła już w okresie prasłowiańskim i staropolskim w różnych częściach mowy. Kontrakcja nie objęła Polski północnej (Wielkopolska, Mazowsze) - jej brak widać w gwarowych formach wyrazów bojać się, stojał itd.
Składnia
Dział gramatyki zajmujący się budową wypowiedzeń, częściami zdania itp.
SKŁADNIA
Większość dawnych struktur składniowych wystepuje do dzisiaj.Zmiany dotyczyły głównie wskaźników zespolenia:* zaimków względnych (jaki - kto, kaki) * spójników (aza "czy", eże, "że") W staropolszczyźnie widać tendencję do umieszczania orzeczenia na końcu zdania czy do rozbijania połączeń wyrazowych innymi wyrazami "Czy cię przerz teskliwe / Charon jeziora wiezie", J. Kochanowski, Tren X W dawnej polszczyźnie w składni zdania pojedynczego występowały przypadkowe określenia dopełnień i okoliczników zamiast wyrażeń przyimkowych np. doma zamiast w domu
fleksja
Dział gramatyki zajmujący sie odmianą wyrazów
+ info
zmiany w zakresie fleksji
Obejmują wszystkie części mowy. Polegają głównie na upraszczaniu. * zmieniszenie liczby form rzeczownika (ślady dawnych odmian: we Wloszech, na miły Bóg, przyszła koza do woza) * zanik liczby podwójnej (ręka, oko, ucho, ręce, ręku, rękoma, oczy, oczu, oczyma, uszy, uszu) * zaimkowa odmiana przymiotników zastępuje rzeczownikową: zdrów - zdrowy, odmienia się nie jak rów, ale jak jego; zachowały się formy typu zdrów, wesół, pełen * zanik dwóch czasów przeszłych, ograniczenie czasu zaprzeszłego (zrobiła była) * zanik rozkaźników z -y -i (zyszczy, śpuści)
zmiany w zakresie słownictwa
archaizmy leksykalne - wyrazy, które obecnie nie funkcjonuja w języku np. ochędóstwo archaizmy semantyczne (znaczeniowe) - wyrazy wystepujace współcześnie, mające inne znaczenia niż dawniej np. maciora archaizmy frazeologiczne - połączenia wyrazowe, które wyszły z użycia, np. mieć coś po plecu (mieć właściwą rzecz)
zmiany semantyczne