PEDEUTOLOGIA 20.05.2021 N.D.,I.G.

Prezentacja

natura działania pedagogicznego

Trudność pracy nauczyciela. Swoistość działania pedagogicznego

nauczyciel - projektant czy zegarmistrz?

Pedagodzy szkolni przygotowują się do pełnienia różnych ról: • doradcy metodycznego – niosącego pomoc nauczycielom-wychowawcom, • opiekuna, terapeuty – bezpośrednio pomagającego uczniom, • mediatora w interakcjach: uczeń–uczeń, uczeń–nauczyciel, uczeń–rodzic, rodzic–nauczyciel, • konsultanta pomagającego rodzicom, • inicjatora i koordynatora pracy opiekuńczo-wychowawczej, • łącznika szkoły ze środowiskiem oraz instytucjami wspomagającymi szkołę w wypełnianiu przez nią różnorodnych zadań.

ROLA PEDAGOGÓW I PSYCHOLOGÓW W SZKOLE

Pedagog i psycholog szkolny, w myśl najnowszych przepisów, być diagnostami, osobami udzielającymi pomocy psychologiczno-pedagogicznej, prowadzącymi działalność profilaktyczną, mediacyjną, wspierającymi innych pracowników szkoły w udzielaniu pomocy psychologiczno-pedagogicznej oraz pomagającymi rodzicom i nauczycielom w rozpoznawaniu i rozwijaniu potencjału uczniów.

nauczyciel

Nie posługuje się charakterystycznymi narzędziami jak zegarmistrz

pracuje w warunkach zmiennych (labilnych)

aby osiągnąć efekt, szuka sposobu - jak wiadomo, ile dzieci, tyle sposobów

praca nauczyciela jest podwójnie niedookreślona- ze względu na sytuację ucznia i osobę nauczyciela

efekt pracy zależy od dwóch stron - ucznia i nauczyciela

nie tylko uczy, ale i kształtuje różnorodne postawy

jakie nauczyciel spotyka trudności?

- STRES - szczególnym jego rodzajem jest stres zawodowy, rozumiany jako ogólny stan dyskomfortu psychicznego wywołany rozbieżnością pomiędzy warunkami i wymaganiami stawianymi pracownikowi a jego możliwościami poradzenia sobie z nimi w danym momencie. Wśród czynników wywołujących reakcje stresowe w pracy Stanisław Kozak wymienia: - brak jasności celów i oczekiwań wobec danego pracownika; - wykonywanie zadań nielubianych; - złe stosunki interpersonalne - niepewność pracy, lęk przed jej utratą, - zbyt wolny lub zbyt szybki awans; - czynniki wynikające ze struktury i klimatu organizacyjnego.

- STRES - wynika również zoceniania przez różne organy (rodziców, dyrektora, nadzoru pedagogicznego). Sytuacja, w której człowiek poddawany jest ocenie niewątpliwie związana jest ze stresem, wymaga stałej gotowości adaptacyjnej. W zależności od predyspozycji osobowościowych może znacząco wpływać na efektywność pracy. Świadomość stałej kontroli i wartościowania pracy powoduje niejednokrotnie nakładanie coraz większych ograniczeń wewnętrznych i wzrost napięcia emocjonalnego.

- ZACHOWANIE UCZNIÓW - radzenie sobie z zachowaniami uczniów, które naruszają dyscyplinę w klasie, należy do codzienności w pracy każdego nauczyciela – przynajmniej tego, który pracuje z większymi grupami uczniów. Co więcej, wielu nauczycieli określa radzenie sobie z sytuacjami wychowawczymi tego typu jako bardzo trudne. Analizując problem od strony zachowań uczniów, trzeba zwrócić uwagę, że nauczyciele mają do czynienia z bardzo szeroką paletą uczniowskich działań, które mogą być uznane za trudne wychowawczo – od drobnych, codziennych problemów, w niewielkim stopniu zakłócających pracę na lekcji, po zagrażające bezpieczeństwu uczniów czy samego nauczyciela poważne sytuacje – np. ustrukturalizowana przemoc rówieśnicza, tzw. bullying. Nauczyciele wskazują, iż studia przygotowujące do zawodu nie dają im wiedzy, która potrzebna jest, aby kompetentnie pedagogicznie w tego rodzaju sytuacjach sobie radzić

-JAKIE ZACHOWANIA NARUSZAJĄ DYSCYPLINĘ?-Są to zachowania niezgodne z ogólnie przyjętymi normami.Zachowanie trudne wychowawczo musi spełniać zatem co najmniej jeden z czterech warunków, tj.: (1) uniemożliwiać lub w poważny sposób zakłócać pracę nauczyciela; (2) naruszać prawo innych uczniów do uczenia się w klasie, (3) być dla kogoś fizycznie lub psychicznie niebezpieczne i / lub (4) polegać na niszczeniu czyjejś własności. Brak jest spójnych i jednoznacznych wyników badań naukowych dotyczących tego, jacy uczniowie częściej angażują się w niewłaściwe zachowania w klasie.Niewłaściwe zachowania uczniów:

• Uczeń zachowywał się głośno (rozmawiał, śmiał się, hałasował, wydawał różne dźwięki, stukał, pukał)

• Uczeń spóźnił się na zajęcia

• Uczeń był kompletnie bierny, nie zajmował się tym, co się dzieje na lekcji

• Uczeń „poszturchiwał” innych uczniów

• Uczeń używał wulgarnych słów lub gestów

• Uczeń ignorował polecenia Pana(i) lub odmówił ich wykonania

• Uczeń niszczył mienie szkoły (np. meble, ściany)

• Uczeń wyszedł z sali bez Pana(i) pozwolenia

• Uczeń pobił innego ucznia.

ZMIANY W OŚWIACIE

Zasadę uwzględniania indywidualności ucznia w wychowaniu stawia się obok zasady indywidualności osoby nauczyciela, co wywołuje tzw. problem autonomii pedagogicznej — indywidualność ucznia czy nauczyciela. Problem ten znalazł rozwiązanie w ograniczeniu indywidualizmu nauczyciela — jego twórczość ma się mieścić w ramach wolności ucznia. Zmienia się więc rola nauczyciela w wychowaniu: z autorytarnego przedstawiciela ustalonej i niezmiennej wiedzy, którą egzekwował bezwzględnie, przeistacza się w łagodnego doradcę i opiekuna, często nazbyt troszczącego się o to, żeby jego wychowanek nie napotykał zbytecznych trudności w stawianych mu wymaganiach i aby zajęcia szkolne miały formę zabawową.

Wraz z przekształceniami systemów edukacyjnych zmieniała się rola nauczycieli. W systemie „nowego wychowania” nauczyciel ma już inne funkcje — nie naucza już gotowej wiedzy, ale pobudza zainteresowania intelektualne i moralne uczniów, współpracuje z nimi w poszukiwaniu wiedzy, pomaga im w samodzielnym jej zdobywaniu. Przygotowanie nauczycielskie do zawodu jest przede wszystkim psychologiczne, a zaletą każdego pedagoga staje się entuzjazm, a nie erudycja. Pracę nauczyciela zaczęto utożsamiać ze „sztuką”, która zależy od jego twórczego podejścia, od pomysłowości i talentu pedagogicznego.

„Nauczyciel ma skutecznie nauczać, ale nie stresować, wymagać, ale nie narzucać, utrzymywać dyscyplinę, ale wyrzec się przymusu, być sprawiedliwy, ale w każdym znaleźć coś dobrego, pomagać słabszym i nie zaniedbywać zdolnych. I nade wszystko ma z poświęceniem pracować - dokształcać się i doskonalić zawodowo, troszczyć się o szkolne i pozaszkolne losy każdego ucznia, działać na rzecz lokalnego środowiska, utrzymywać kontakt z nowatorską pedagogiką. Wszystko to ma robić nie patrząc na zegarek, nie licząc pieniędzy, nie żądając lepszych warunków pracy, bo przecież przyszłość narodu w jego rękach, bo takie będą rzeczpospolite, jakie ich młodzieży chowanie..."

Krzysztof konarzewski ,,Sztuka nauczania"

CZYNNIKI OBCIĄŻAJĄCE W PRACY NAUCZYCIELA

STRES

PRESJA SPOŁECZNA

NISKI STATUS SPOŁECZNO-EKONOMICZNY

WYSOKIE WYMAGANIA

CIĄGŁA KONTROLA PRACY

NIEWIELKIE WSPARCIE

BRAK PREDYSPOZYCJI OSOBOWOŚCIOWYCH ORAZ KOMPTENCJI OSOBISTYCH

KONSEKWENCJA SYTUACJI STRESOWYCH

WYPALENIE ZAWODOWE - „psychologiczny zespół wyczerpania emocjonalnego, depersonalizacji oraz obniżonego poczucia dokonań osobistych, który może wystąpić u osób pracujących z innymi ludźmi w pewien określony sposób.”Na syndrom wypalenia zawodowego składają się:  - wyczerpanie emocjonalne  - depersonalizacja  - obniżone poczucie dokonań osobistych.

wyczerpanie emocjonalne

(emotional exhaustion) znajdujące swoje odzwierciedlenie w zniechęceniu do pracy, malejącym zainteresowaniu sprawami zawodowymi, obniżoną aktywnością, pesymizmem, stale zwiększonym napięciem psychofizycznym, drażliwością, a także zmianach na poziomie funkcji organizmu - chroniczne zmęczenie, bóle głowy, bezsenność, zaburzenia gastryczne, częste przeziębienia, nieefektywny sen itp

depersonalizacja

(depersonalization) „odczłowieczenie” - pozwalające na obojętność i dystansowanie się wobec problemów klienta, powierzchowność, skrócenie czasu i sformalizowanie kontaktów, cynizm, obwinianiem klientów za niepowodzenia w pracy. W zależności od rodzaju aktywności zawodowej pracownika może przybierać rożne formy . diagnozy, traktowaniem pacjentów jako "jednostek chorobowych"; w przypadku pracowników socjalnych przyjmie formę świadomego niedostrzegania realnych potrzeb podopiecznych; w przypadku psychologów wystąpi skracanie czasu kontaktu czy brak autentycznego zaangażowania w kontakt z klientem.

W przypadku nauczycieli będzie polegała np. na zwracaniu się do uczniów po nazwisku lub numerze z dziennika, stosowaniu wobec nich niewybrednych epitetów, przerzucaniu odpowiedzialności za niepowodzenia dydaktyczne na „złego” ucznia, ograniczaniu kontaktów do minimum, niechęci do angażowania się w sprawy ucznia itp. Depersonalizacja jest próbą zwiększenia psychicznego dystansu pomiędzy pracownikiem a klientem. Traktowanie klienta jako przypadku pozwala na symboliczne odebranie mu człowieczeństwa i na mniejsze zaangażowanie się w relacje z drugim człowiekiem. Stanowi więc swoisty mechanizm obronny mniej lub bardziej świadomy, pozwalający chronić siebie przed dalszym eksploatowaniem poważnie uszczuplonych już zasobów emocjonalnych.

OBNIŻONE POCZUCIE DOKONAŃ OSOBISTYCH

(reduced personal accomplishment) czyli tendencja do widzenia swojej pracy z innym człowiekiem w negatywnym świetle. Prowadzi to do niezadowolenia z osiągnięć w pracy, utraty wiary we własne kompetencje, zwątpieniem we własne możliwości, poczuciem niezrozumienia i krzywdy ze strony przełożonych, stopniowej utraty zdolności do rozwiązywania pojawiających się problemów i niemożnością adaptacji do zmiennych warunków pracy. Może ono przyjmować skrajne formy zachowań wobec współpracowników, klientów i ludzi w ogóle np. zachowań agresywnych (np. agresja werbalna), jaki ucieczkowych (absencja w pracy).

CZYNNIKI DETERMINUJĄCE WYSTĘPOWANIE WYPALENIA ZAWODOWEGO

3. BRAK NALEŻYTEGO WYNAGRODZENIA I UZNANIA

2. BRAK AUTONOMII

1. PRZECIĄŻENIE

Hierarchiczna organizacja firm powoduje, iż z każdym kolejnym szczeblem maleje poziom autonomii pracowników, w szczególnie trudnej roli wydają się być tutaj nauczyciele. Z jednej strony ich swoboda w pracy jest ograniczona przez „podstawę programową”, z drugiejwymagania do testów zewnętrznych, ponadto oczekiwania przełożonych, możliwości dzieci, poziom wsparcia ze strony rodziców itd. Rodzące się poczucie ubezwłasnowolnienia i pozostawania pod stałą kontrolą wpływa na obniżenie jakości i efektywności pracy.

Stale wzrastająca liczba obowiązków, przy stale kurczącym się zasobie czasu bez wątpienia wpływa na wzrost poziomu stresu działającego dezorganizująco i deprymująco. Kolejne obowiązki wpływają na jakość pracy, poziom wykonania zadań, co z kolei powoduje poczucie braku satysfakcji i niechęć przed kolejnymi wyzwaniami. Stały pośpiech, brak możliwości odpoczynku prowadzą w konsekwencji do chronicznego zmęczenia i przeciążenia organizmu.

Czyli brak adekwatnych wzmocnień, które stanowiłyby gratyfikację za zaangażowanie i wkład pracy, oraz niwelowały dyskomfort wynikający z innych ograniczeń i trudności związanych z wypełnianiem zadań i obowiązków zawodowych

DLACZEGO NAUCZYCIELE SĄ NA TO SZCZEGÓLNIE NARAŻENI?

.A. Nalaskowski twierdzi, że „wypalony jest sam zawód nauczyciela, wejście w tę profesję stwarza ryzyko niemal automatycznego zarażenia się wirusem wypalenia. To nieudolnie ukrywana nieumiejętność wyzwolenia się z własnej nieskuteczności, z wszechogarniającej kategorii pozoru, z niespełnienia przypisanych ról społecznych, personalnych i instytucjonalnych, z kompleksów i dezorientacji uczyniła z zawodu nauczyciela - ktokolwiek by go nie wykonywał - teren porażek i wypalenia, rejon skażony, w którym wystarczy się znaleźć, aby ulec infekcji.

SPECYFICZNE CZYNNIKI DLA WYPALENIA W ZAWODZIE nauCZYCIELA

• ambiwalencję – wynikająca z roli nauczyciela i rozbieżności funkcji pełnionych przez niego;

• częstą niemożność doświadczania efektów swojej pracy;
• silny stres związany z nieoczekiwanymi zachowaniami uczniów;
• akty agresji, coraz bardziej powszechne zachowania agresywne zarówno w relacjach nauczyciel-uczeń, nauczyciel-nauczyciel oraz nauczyciel-rodzic;

• brak realnych narzędzi egzekwowania od uczniów stawianych im wymagań;
• materialne warunki pracy – od zbyt licznych zespołów klasowych, przez brak odpowiedniego wyposażenia szkół aż do wynagrodzeń;

• stresowa konfrontacja z rodzicami wynikająca z postawy roszczeniowej rodzica;

• napięcia i postawy rywalizacyjne w gronie nauczycielskim;
• poczucie poddania się zmianom w szkolnictwie, bez możliwości wpływu na nie;
• konflikt między wysokim poziomem oczekiwań społecznych wobec nauczycieli a ich faktycznym prestiżem, statusem ekonomicznym;
• błędne przekonanie, że powinni być lubiani.

Wystąpienie wypalenia zależy od układu wielu czynników osobistych i środowiskowych. Jako szczególnie ważne w budowaniu syndromu wymienia się:

• stawianie sobie wysokich wymagań przy niewielkich możliwościach
• wpływu na sytuację;
• życzeniowa interpretacja wydarzeń, nadmierna racjonalizacja, defensywna
• postawa wobec trudności, wyolbrzymianie porażek;
• perfekcjonizm i nadodpowiedzialność;
• zaniedbywanie rozwoju zawodowego;
• brak partnerskich relacji i systemu wsparcia, zaniedbywanie intymności,
• sztywność ról;
• działania niezgodne ze swoimi wartościami, nadmiarowe zachowania
• agresywne lub uległe w różnych rolach (dom, praca, sytuacje społeczne);
• brak lub słaba organizacja czasu prywatnego i czasu pracy;
• brak lub mała dbałość o swoje ciało, dietę, ćwiczenia fizyczne, rytm snu,
• relaks i podstawową higienę

ZASADY POSTĘPOWANIA WOBEC WYPALENIA ZAWODOWEGO:

ŚWIADOMOŚĆ RYZYKA WYPALENIA ZAWODOWEGO UZUPEŁNIAJ KOMPETENCJAMI ZARADCZYMI Nie wystarczy mieć wiedzę na temat czynników, które sprzyjają wypaleniu. Trzeba pójść o krok dalej i zgromadzić szeroki wachlarz własnych sposobów sprzyjających relaksacji, odbarczeniu od napięć, a także zbudować swoje sfery wsparcia PAMIĘTAJ O DOSKONALENIU ZAWODOWYM Im więcej potrafisz – tym lżej Ci się pracuje. Wybieraj z szerokiej oferty szkoleń głównie te, podczas których zdobywasz konkretne umiejętności. Warto jest słuchać mądrych wykładów i jednocześnie nie zapominać o ćwiczeniu nowych zachowań. Wszak dopiero trening czyni mistrza!

PODKREŚLAJ POZYTYWNE STRONY PRACY I ZAWODU W sprzyjającej chwili odpowiedz sobie na następujące pytania: Co cenisz w swojej pracy (niezależnie od tego, co Ci przeszkadza)? Jakie ważne dla Ciebie wartości możesz w swojej pracy realizować (niezależnie od przeszkód, jakie czasami napotykasz na swej drodze)? Co cenisz w swoich kolegach (niezależnie od tego, z czym bywa Ci trudno)? Jakie korzyści wypływają z "bycia na Twoim stanowisku" (niezależnie od wszelkich niedogodności z nim związanych

ZASADY POSTĘPOWANIA WOBEC WYPALENIA ZAWODOWEGO:

ZADBAJ O INFORMACJE ZWROTNE I WSPARCIENauczyciel, jeśli chce być efektywny, musi ściśle kooperować z innymi nauczycielami. To, co jest niezbędne do sprawnego funkcjonowania, to stała wymiana informacji i uspójnianie kierunków działania. Jak udoskonalić ten rodzaj współpracy w Twojej szkole? Jaki może być Twój udział w budowaniu mostów porozumienia i kanałów szybkiej informacji? Na co jesteś gotowy – na jakie konkretne zachowania, żeby zasypać przepaść np. między "młodymi" i "doświadczonymi" w Twojej szkole? Wsparcie społeczne jest jednym z czynników przeciwdziałających wypaleniu. Jego głównym źródłem pozostają nasi bliscy i przyjaciele.

POZNAJ SWOJE CELE, OCZEKIWANIA, NASTAWIENIA I UCZUCIA Odpowiedz sobie na pytanie, co konkretnie dla Ciebie jest ważne, jakim wartościom decydujesz się poświęcać swój czas, energię, wysiłek. Zadbaj również o pozytywne nastawienie do siebie i innych. Wsłuchaj się we własne emocje i nie trać z nimi kontaktu – to pomaga zachować grunt pod nogami i nie zatracić się w odpowiedzi na często nadmierne oczekiwania Twojego otoczenia.

STOSUJ PRZERWY W PRACY, "DEKOMPRESJĘ", ZADBAJ O WYPOCZYNEK, RELAKS, HOBBYPamiętaj, że tzw. "płodozmian" ma zastosowanie nie tylko w rolnictwie! Zmiana rodzaju aktywności jest niezbędna dla zachowania zdrowia i pozostawania w równowadze. Znajdź więc czas na aktywność związaną z tym, co naprawdę sprawia Ci przyjemność. Ty sam wiesz najlepiej, kiedy i jak wypoczywasz. Warto również zatrzymać się, oddać kontemplacji lub medytacji, zwolnić tempo. STAWIAJ SOBIE REALISTYCZNE CELE Frustracja często wynika stąd, że chcemy sięgać zbyt szybko, zbyt daleko i tam, gdzie nasz wpływ jest ograniczony. Sztuką jest tworzyć na tyle atrakcyjne cele, żeby motywowały nas do działania, a jednocześnie były adekwatne do naszych osobistych kompetencji.

ZASADY POSTĘPOWANIA WOBEC WYPALENIA ZAWODOWEGO:

ZADBAJ O SWOJĄ AUTONOMIĘ Odkryj własne terytorium wpływu. Człowiek SAM decyduje jaką wybierze wobec nich postawę. Twoja sytuacja jest daleko bardziej komfortowa – znajdź sprawy, które są pod Twoją kontrolą, niezależnie od ograniczeń nałożonych Ci przez innych. Zrób mapę swoich obszarów wpływu i na niej się koncentruj, rozbudowując ją i wykorzystując maksymalnie to, co zależy od Ciebie.

troszcz się O siebie

Warto zadbać o swoje umiejętności asertywnego wyrażania oczekiwań, proszenia o pomoc i wsparcie, jak i również asertywnej odmowy, tak aby nie podejmować zadań ponad siły. Czasami, gdy odmowa jest niemożliwa, warto chociażby naświetlić nasze stanowisko – np. "Podejmę się tego zastępstwa, bo widzę, że nie ma innego rozwiązania i tego wymaga sprawne funkcjonowanie szkoły, ale chcę żeby pan wiedział, ze rezygnuję z bardzo ważnych dla mnie spraw... Taka reakcja pozwala w skrajnych sytuacjach wyrazić własne zdanie i ochronić nasze poczucie godności.

CO DALEJ?

Niektóre rozwiązania, np. system punktowy oceny z zachowania, mają wpisany w ich charakter „grzech pierworodny”, który sprawia, że wpływając na zachowanie, nie uczą one refleksyjnych wyborów etycznych, internalizacji wartości – lecz podporządkowania się, często bezrefleksyjnego, zewnętrznym regułom. Wreszcie istotny jest tutaj aspekt zdrowia i samopoczucia nauczycieli. Trudności w radzeniu sobie z niewłaściwymi zachowaniami uczniów są często wiążą się z ponoszeniem przez nauczycieli dużych kosztów emocjonalnych. Poczucie bezradności i negatywne emocje z tym związane przynoszą spore obciążenie psychologiczne. Obniżenie liczby sytuacji frustrujących wynikających z trudności z utrzymaniem dyscypliny może zaowocować poczuciem większego zadowolenia z wykonywanej pracy, a tym samym przyczynić się do poprawy relacji między nauczycielem a uczniami.

Jednym z zasadniczych celów edukacji jest przygotowanie wychowanków do podjęcia – zarówno obecnie, jak i w przyszłości – różnych życiowych ról. Aby dobrze te role pełnić, konieczne jest przyjęcie postawy odpowiedzialności za własne decyzje i postępowanie oraz refleksyjne podejście do tego, jak nasze postępowanie przekłada się na uczucia i funkcjonowanie innych ludzi. Mogą, ale nie muszą – rozwiązania w obszarze dyscypliny stosowane przez nauczyciela w różnym stopniu mogą bowiem przekładać się na stymulowanie sensownej socjalizacji uczniów.

Bibliografia:Ziółkowski P., Pedeutologia. Zarys problematyki, Bydgoszcz 2016. Jankowiak B., Charakterystyka problemów zawodowych i przyczyny wypalenia zawodowego, Poznań 2010. Konarzewski K., Sztuka nauczania, Warszawa 1998. Mikulska J., Psychologia rozwiązywania problemów szkoły, Poznań 2001. Pyżalski J.,Kołodziejczyk J., Nauczyciel wobec sytuacji trudnych wychowawczo, Łódź 2015.