Środowisko przyrodnicze Ameryki

Środowisko przyrodnicze Ameryki

Julia Trocińska 8a

Ameryka

Dwa wielkie bloki kontynentalne leżące na półkuli zachodniej obejmuje się jedną nazwą – Ameryka. Większy z nich o powierzchni 24,2 mln km2 położony jest w całości na półkuli północnej – to Ameryka Północna, trzeci co do wielkości kontynent na Ziemi. Nieco mniejszy blok o powierzchni 17,8 mln km2 przecina równik, a większa część kontynentu leży na półkuli południowej i dlatego nazywamy go Ameryką Południową. Oba kontynenty łączy pomost lądowy mający w najwęższym miejscu w Przesmyku Panamskim 46 km szerokości. Drugi „pomost” tworzą archipelagi wysp leżące na wschodzie Morza Karaibskiego. Największym z nich są Wielkie Antyle. Przez kilka wieków nazywane były Indiami Zachodnimi, gdyż pierwsze wyprawy odkrywcze, docierając do nich, sądziły, że to Indie. Kontynentalny pomost od Przesmyku Tehuantepec do Przesmyku Panamskiego oraz pomost wyspiarski wydziela się jako Amerykę Środkową, która geograficznie należy do Ameryki Północnej. Ludność Ameryki wynosi 1,002 miliarda.

Ukształtowanie terenu

1. Charakterystyczną cechą ukształtowania powierzchni Ameryki jest południkowy przebieg młodych gór fałdowych biegnących wzdłuż zachodnich wybrzeży. W Ameryce Północnej są to Kordyliery z najwyższym szczytem Denali (stara nazwa McKinley, 6194 m n.p.m.), a w Ameryce Południowej – Andy. Najwyższym szczytem na tym kontynencie jest Aconcagua (6960 m n.p.m.).

2. W Ameryce Północnej układ pozostałych wielkich regionów również jest południkowy. Od wschodu do Gór Skalistych, najpotężniejszego pasma Kordylierów, przylega wyżynna Wielka Równina Prerii. Kolejnym południkowo leżącym pasem są obniżenia składające się na północy z Archipelagu Arktycznego, Niżu Kanadyjskiego, Nizin Wewnętrznych i leżącej nad Zatoką Meksykańską Niziny Zatokowej. Na wschód od Archipelagu Arktycznego leży największa wyspa świata – Grenlandia o powierzchni 2175,6 tys. km2.

3. W Ameryce Południowej na obszarze leżącym na wschód od Andów znajdują się trzy wielkie wyżyny oraz trzy, położone między nimi a górami, niziny wypełnione osadami rzecznymi. Największą z wyżyn jest leżąca na środkowym wschodzie potężna Wyżyna Brazylijska. Na północy rozciąga się Wyżyna Gujańska, a na południu Wyżyna Patagońska. Między Wyżyną Gujańską a Andami położona jest Nizina Orinoko. W dorzeczu Amazonki powstała największa rzeczna nizina na Ziemi – Nizina Amazonki (5 mln km2). Ku południowi w dorzeczu rzeki Paragwaj i dolnym odcinku Parany ciągnie się Nizina La Platy. Ameryka Południowa mimo wielkich terenów nizinnych jest kontynentem o stosunkowo dużej średniej wysokości wynoszącej 650 m n.p.m.

Klimat Ameryki

Ameryka leży w zasięgu wszystkich stref klimatycznych, co wynika z jej dużej rozciągłościpołudnikowej. Główne czynniki klimatotwórcze kształtujące typy klimatów w Ameryce wynikająnatomiast z:

• położenia geograficznego;
• wielkiej rozciągłości południkowej;
• południkowo ułożonej bariery orograficznej Kordylierów i Andów wzdłuż

zachodniego wybrzeża (czyli rzeźby terenu)

• wpływu obu oceanów, w tym prądów morskich płynących wzdłuż wybrzeży.

W Ameryce Północnej czynnikami wpływającymi na klimat jest niezwykle silnie rozwiniętalinia brzegowa z dwoma wielkimi zatokami – na północy jest to ZatokaHudsona wypełniona chłodnymi wodami, a na południu Zatoka Meksykańska z wodą ciepłą. W Ameryce Południowej na klimat silnie oddziałuje położenie największej części tego ląduw strefie międzyzwrotnikowej oraz ogromna Nizina Amazonki porośnięta nieustanniewilgotnym lasem równikowym.

Wody powierzchniowe

Ukształtowanie powierzchni i klimat mają ogromny wpływ na sieć wodną Ameryki. Największe zlewisko ma Ocean Atlantycki, gdyż główny dział wodny biegnie grzbietami Kordylierów i Andów. Na obu kontynentach sieć rzeczna wyróżnia się długimi rzekami i wielką powierzchnią ich dorzeczy. Ponadto w Ameryce Północnej występują liczne jeziora, które powstały po ostatnim zlodowaceniu (podobnie jak w Europie).

Największy system rzeczny w Ameryce Północnej tworzą Missisipi z Missouri. Długość Missisipi wynosi 3658 km, a wraz z Missouri 5969 km. W środkowowschodniej części kontynentu leży zespół pięciu Wielkich Jezior tworzących największy zbiornik słodkiej wody na Ziemi o powierzchni 250 tys. km2. Największym z nich jest Jezioro Górne o powierzchni 82,1 km2.

W Ameryce Południowej wielkimi rzekami są: Amazonka, Parana i Orinoko. Dorzecze Amazonki leży w strefie klimatu równikowego wilgotnego. Potężne dopływy z lewej i prawej strony tworzą największe na świecie dorzecze o powierzchni 7 mln km2. Amazonka jest rzeką o największych zasobach wodnych na Ziemi – średni roczny przepływ przy ujściu wynosi 175 tys. m3/s, czyli jest ok. 160 razy większy niż przepływ Wisły. Od lat trwają spory, która z rzek, Nil czy Amazonka, jest najdłuższą rzeką na świecie. Ostatnie pomiary wskazują, że rzeką tą jest Amazonka, gdyż jej długość wynosi 6992 km (Nil ma 6853 km).

Wyspy i półwyspy Ameryki

Południowej: Największe półwyspy:

• Brunswick
• Taitao

Największe wyspy:

• Ziemia Ognista
• Riesco
• Santa Inés

Północnej: Największe półwyspy:

• Labrador
• Jukatan
• Kalifornijski
• Floryda
• Malville'a
• Seward
• Nowa Szkocja
• Alaska

Największe wyspy:

• Grenlandia
• Ziemia Baffina
• Wyspy Królowej Elżbiety
• Wyspa Wiktorii
• Wyspa Ellesmere'a
• Nowa Fundlandia
• Kuba

Budowa genealogiczna

Budowa geologiczna Ameryki silnie odzwierciedla się w ukształtowaniu powierzchni obu kontynentów. Na przykład Appalachy, stare góry o łagodnych stokach i niewielkich wysokościach bezwzględnych, znajdują się w strefie fałdowań kaledońskich i hercyńskich. Z kolei Kordyliery i Andy to młode góry fałdowe, powstałe w trakcie alpejskich ruchów górotwórczych. Leżą one na styku płyt litosfery w aktywnej strefie sejsmicznej. Częstymi zjawiskami są tam trzęsienia ziemi oraz wybuchy wulkanów.

Najwyższe szczyty Ameryki

Denali

Aconcagua

Roślinność Ameryki

Główne strefy klimatyczno-roślinno-glebowe:

• Wilgotny las równikowy – obejmuje obszar bezpośrednich okolic równika, w strefie klimatu równikowego wybitnie wilgotnego ze stałą temperaturą i wysokimi opadami przez cały rok. Przeważają gleby czerwone i czerwono-żółte ferralitowe. Roślinność stanowi bujna dżungla z wysokimi drzewami (np. mahonie i hebanowce) i różnorodnymi epifitami, liany, paprocie, dodatkowo bardzo bogata fauna zwierzęca. Szczególnym przypadkiem jest porastający morskie wybrzeża las namorzynowy (mangrowy), słonolubny i bujny, tworzący specyficzny typ wybrzeża (np. we wschodniej Afryce i północnej Australii, Inodonezji i wschodniej Ameryce Południowej). Las Amazonii nazywany jest lokalnie Selvas.

• Zwrotnikowy i podzwrotnikowy las wilgotny – formacja podobna do wilgotnego lasu równikowego, ale o innej genezie deszczu, który jest wynikiem nadmorskiego położenia i oddziaływania ciepłych prądów morskich z większymi wahaniami temperatury i dużą amplitudą opadów. Roślinność jest podobna, ale mniej różnorodna niż w lesie równikowym. Pewną odmianą są min. lasy bambusowe. Występuje często na granicy lasu równikowego, a także samodzielnie, na duża skalę w Azji wschodniej (południowe Chiny, południowa Japonia) oraz w południowo-wschodnim USA, zwłaszcza na Florydzie. Oprócz gleb typowych dla strefy międzyzwrotnikowej pojawiają się gleby cynamonowe.1. Główne strefy klimatyczno-roślinno-glebowe.

• Las monsunowy i suchy las podrównikowy – występuje w południowej i południowo-wschodniej Azji oraz środkowo-południowej i środkowo-wschodniej Afryce. Panuje tam klimat zwrotnikowy monsunowy lub wilgotny albo suchy klimat podrównikowy z charakterystycznym podziałem na porę deszczową i porę suchą. Występują czerwonoziemy i żółtoziemy oraz czerwone i czerwonożółte gleby ferralitowe. Roślinność jest podobna do tej z lasu równikowego, ale mniej bujna, a część drzew gubi liście w porze suchej (np. drzewa tekowe, dęby). Licznie występują trawy i drzewiaste paprocie, przechodzące w krzewiaste zarośla. W Ameryce Południowej lokalnie nazywane caatinga.

• Sawanna – obejmuje znaczne obszary środkowo-północnej i środkowo-południowej Afryki, a także pewne fragmenty północnej Australii i wschodniej Ameryki Południowej. Występuje tam klimat podrównikowy (odmiany wilgotnej i suchej) z silnym podziałem na krótką porę deszczową i znacznie dłuższą porę suchą i względnie stabilną, wysoką temperaturą. Jest to obszar twardolistnych i sucholubnych traw, nierzadko wysokich, między którymi występują pojedyncze, izolowane drzewa (akacje i baobaby). Dominują gleby czerwonobure. Inne lokalne nazwy to campos (Brazylia) i lianos (Wenezuela i Kolumbia).

• Pustynie i półpustynie – obejmują obszary położone w strefach klimatów zwrotnikowych suchych i podzwrotnikowych suchych (pustynie gorące) oraz niektóre obszary strefy umiarkowanej kontynentalnej w głębi lądów (pustynie chłodne). Tereny te są prawie lub całkowicie pozbawione opadów, cechują się też wysoką dobową i roczna amplitudą temperatury. W tych warunkach wykształcają się jedynie słabe gleby pustynne, buroziemy i szaroziemy, a roślinność jest bardzo uboga, ograniczona to nielicznych kserofitów (roślin słonolubnych): sukulentów (kaktusy, aloesy) i sklerofitów. Wyjątek stanowią jedynie oazy z rozwiniętą roślinnością tropikalną.

• Step – obejmuje pas terenu ciągnący się od wschodniej Europy przez centralną Azję, znaczną część Azji mniejszej. Występuje też na znacznej części Wielkich Równin w Ameryce Północnej oraz w południowej Argentynie. Na stepach panuje klimat umiarkowany ciepły kontynentalny o raczej niewielkich opadach i dużych amplitudach temperatury lato-zima. Gleby stanowią bardzo żyzne czarnoziemy, które powstają na lessach. Porastają je formacje trawiaste (min. kostrzewa, ostnica, turzyca), drzewa prawie nie występują. Step odnosi się do obszaru w Eurazji, z kolei inne lokalne nazwy to preria w Ameryce Północnej, pampa w Ameryce Południowej czy puszta na Węgrzech. Na graniach pustyń i półpustyń występuje jeszcze formacja podobna do stepu zwana suchym stepem o zubożałej i przesuszonej roślinności kolczasto-trawiastej i krzewów, przypominającej raczej w obrazie formacje suchej odmiany roślinności śródziemnomorskiej. Formacja przejściowa między stepem, a lasem zwana jest Lasostep.

• Las liściasty i mieszany strefy umiarkowanej (zrzucający liście na zimę) – formacja występująca we wschodniej Ameryce Północnej, w znacznej większości Europy i we wschodniej Azji. W mniejszym stopniu także we wschodniej Australii, w Nowej Zelandii i południowo-zachodniej Ameryce Południowej. Jest w obszarze oddziaływania klimatów umiarkowanych – ciepłego morskiego i przejściowego z ciepłymi, ale niegorącymi latami oraz z raczej łagodną zimą przy dość dużych opadach rocznych. Wśród gleb przeważają gleby brunatne i płowe, które porasta las liściasty (zwłaszcza dęby, buki i graby) oraz mieszany (z sosną, świerkiem i modrzewiem). Charakterystyczna jest utrata przez drzewa liści zimą.

• Tajga (las borealny) – występuje na dużą skalę w Kanadzie (większość terytorium), Europie Północnej i północnej Rosji w strefie klimatu umiarkowanego chłodnego i wyłącznie na półkuli północnej. Cechuje się długą i mroźną zimą z krótkim latem, opady są zróżnicowane, w Eurazji raczej niewielkie, większe w Ameryce. Drzewostan ma charakter większościowo lub wyłącznie iglasty (sosny, świerki, jodły), występują także torfowiska. Przeważają gleby bielicowe.

• Tundra – obejmuje obszar dalekiej północny Kanady i Eurazji, ponadto występuje na Alasce, Grenlandii i Islandii, niemal wyłącznie na półkuli północnej (za wyjątkiem skrajnie południowych brzegów Ameryki Południowej). Dominuje tu klimat okołobiegunowy subpolarny, z bardzo krótkim i chłodnym “latem” oraz długą i bardzo mroźną zimą. Ze względu na brak przeszkód terenowych występują też silne wiatry. Na słabych glebach tundrowych (często oglejonych) rosną jedynie niskie trawy, mchy i porosty, gdzieniegdzie krzewy i pojedyncze drzewa. Pod ziemią występuje też wieczna zmarzlina. Szczególnym przypadkiem jest tak zwana Tundra Alpejska, która występuje poza strefą klasycznej tundry na obszarach wysokogórskich (z podobną roślinnością, ale innymi gatunkami zwierząt, np. Jakiem w Azji). Strefa przejściowa między Tundrą i Tajgą nazywana jest Lasotundrą (na pograniczu której leży Murmańsk).

Dziękuję za uwagę!

Julia Trocińska 8a