Podróżnicy

Szalona odwaga i zimna kalkulacja.

wielcy odkrywcy

XV i XVI w.

INDEX

1. Henryk Żeglarz

6. Nie tylko Hiszapanie i Portugalczycy

2. Bartolomeu Diaz

3. Vasco da Gama

7. John Cabot

4. Krzysztof Kolumb

8. Francis Drake

9. Jacques Cartier

5. Ferdynand Magellan

Ekspansję Europejczyków na inne kontynenty zapoczątkowali Portugalczycy, a dokładniej Henryk Żeglarz. Wykazujący się niespożytą energią książę, postawił sobie za cel stworzenie nowej Portugalii, daleko wykraczającej poza ciasne granice Półwyspu Iberyjskiego. Marzenie to zrodziło się w 1415 roku. Wówczas to młody Henryk wziął udział w zwycięskiej dla Portugalczyków łupieżczej wyprawie wojennej, która zakończyła się zdobyciem Ceuty. To właśnie tam dowiedział się o istnieniu na południu, za pustynią, krainy bogatej w złoto; zapragnał ją odkryć i zdobyć dla swojej ojczyzny.

henryk żeglARZ(1394-1460)

Po powrocie do Portugalii został wyniesiony do godności wielkiego mistrza Zakonu Rycerzy Chrystusa, którego celem było prowadzenie walki z Maurami. Ponieważ zyskał w ten sposób wpływ na wydatkowanie ogromnego zakonnego majątku, postanowił zrealizować swoje marzenia. Zaczął od rozwijania żeglarskich umiejętności Portugalczyków. Założył obserwatorium astronomiczne oraz pierwszą w historii szkołę morską w Sagres. Jako wykładowców zatrudnił żeglarzy z Włoch i kartografów z Balearów, uznawanych wówczas za najlepszych w Europie.

Henryk zachęcał swoich kapitanów do coraz śmielszych podróży po nieznanych wodach. Mimo, że sam nigdy nie wyruszył w dalekomorskie wyprawy, inicjował je i finansował. Skupił wokół siebie świetnych nawigatorów. Konsekwencją tych ekspedycji było odkrycie:

• Madery w 1419r.,
• archipelagu Azory w 1432r.,
• Rio de Oro (Sahary Zachodniej) w 1436r.,
• wyspy Arguin w 1443r.
• Senegalu w 1445r.

Henryk nie szukał jeszcze drogi do Indii, lecz złota. Złotego kruszcu nie znaleziono, ale Portugalczycy pocieszyli się ''czarnym złotem'' - niewolnikami uprowadzonymi z nowo odkrywanych terenów. Działania Henryka Żeglarza legły u podstaw późniejszej morskiej ekspansji Portugalczyków, która uczyniła z ich ojczyzny potęgę kolonialną, o jakiej marzył ksiażę.

ciekawostki

• Uważany za twórcę portugalskiego imperium kolonialnego.
• W 1415 otrzymał tytuł księcia Viseu i pana Covilha, a w 1417 został wielkim mistrzem Zakonu Rycerzy Chrystusa.
• Uważany jest za patrona rozwoju floty portugalskiej i odkryć geograficznych, założyciela uniwersytetu w Lizbonie oraz szkoły kartografii i astronomii w Sagres, uznawanej za pierwszą akademię morską na świecie.
• Przypisuje mu się także wynalazek karaweli, choć nie ma na to bezpośrednich dowodów.

• Z jego inicjatywy podjęto wiele wypraw żeglarskich, głównie wzdłuż zachodniego wybrzeża Afryki.

Polityka Henryka Żeglarza była kontynuowana od 1461 roku przez króla Portugalii – Jana II. Z inicjatywy tego króla w 1487 roku wyruszyła wyprawa pod dowództwem Bartolomeu Diaza, której zadaniem było odnaleźć drogę morską prowadzącą wokół Afryki do Indii. W podróż wyruszyły dwie lekkie karawele które przekroczyły zwrotnik Koziorożca, lecz w 1488 roku napotkana burza zapędziła je na południowe wody. Kapitan zawrócił na północ, ale nie mógł trafić na afrykańskie wybrzeże, co dało mu do myślenia. Diaz zorientował się, że po wielu latach żeglugi udało mu się opłynąć południowy kraniec afrykańskiego kontynentu. Odkrywca chciał płynąć dalej, jednak załoga, wyczerpana po wyprawie, zbuntowała się. Bartolomeu zawrócił, a droga morska do Indii została otwarta.

bartolomeu diaz(1450-1500)

W czasie podróży powrotnej wyprawa Diaza odkryła południowy przylądek Afryki, który od króla portugalskiego otrzymał nazwę Przylądka Dobrej Nadziei.

ciekawostki

• Pierwotnie Diaz nazwał Przylądek Dobrej Nadziei jako Przylądek Burz, ale król Jan II podjął decyzję o zmianie nazwy, gdyż ta dobrze wróżyła przyszłym działaniom handlowym ze Wschodem,
• Bartolomeu Diaz pomagał w zaplanowaniu udanej wyprawy Vasco da Gamy w 1497 roku, udzielał rad co do budowy statków, a nawet przebył kawałek drogi z jego ekspedycją,
• W 1500 roku Diaz został mianowany kapitanem okrętu w wyprawie Cabrala – celem tej wyprawy były Indie,
• Bartolomeu Diaz zmarł w maju 1500 roku podczas burzy przy Przylądku Dobrej Nadziei.

Zaszczyt dopłynięcia do Indii przypadł młodemu portugalskiemu żeglarzowi – Vasco da Gamie. Gdy król Portugalii otrzymał wiadomość, że rzekomo hiszpańska wyprawa Krzysztofa Kolumba dotarła do Azji, zlecił da Gamie by wyruszył w podróż. W 1497 roku Vasco na czele trzech karawel i załogą liczącą 160 ludzi wyruszył z Lizbony. Żeglarz opłynął Afrykę, dotarł do Mombasy, a sto kilometrów dalej w Malindii pozyskał świetnego arabskiego pilota, który znał prądy i wiatry Oceanu Indyjskiego.

Vasco da gama (1469-1524)

Dnia 20 maja 1498 roku wyprawa, którą miał doprowadzić Diaz, dotarła do Kalikatu w Indiach – podróż powrotną utrudniały niesprzyjające wiatry i znacznie utrudniały żeglugę, a marynarzy dręczył szkorbut. W lutym 1499 roku Vasco da Gama powrócił do ojczyzny. W swej podróży utracił jeden okręt oraz ponad stu członków załogi. Mimo to, wyprawa została uznana za sukces i odegrała olbrzymią rolę w historii – dzięki podróży Vasco da Gamy nastąpił szybki rozwój kontaktów między Europą i Azją.

W roku 1492 niespodziewanie dla Portugalczyków, pojawiła się silna konkurencja. Do rywalizacji w dalekomorskich wyprawach stanęła bowiem Hiszpania, która z zazdrością spogladała na swoją sąsiadkę czerpiącą dochody z ekspedycji afrykańskich. Władcy hiszpańscy zapragnęli podobnych zysków. W tym właśnie czasie na ich dworze pojawił się Krzysztof Kolumb, który przedstawił królewskiej parze śmiałą, ale i kuszacą wizję dotarcia do Indii nie drogą wokół Afryki, lecz szlakiem prowadzącym w prostej lini na zachód przez Atlantyk. Na końcu owej drogi miały być wschodnie Indie.

Krzysztof kolumb (1451-1506)

Kolumb, urodzony w Genui zdolny nawigator, osiedlił się w Portugalii w 1479r. Zafascynowany rozważaniami starożytnych uczonych nabrał przekonania, że Ziemia jest kulą, a to znaczy, że nie trzeba opływać Afryki, by dostać się z Europy do Indii. W 1483r. przedstawił swe poglądy królowi Janowi II, licząc na jego zainteresowanie i wsparcie finansowe. Równocześnie zażądał dla siebie wysokich godności i dochodów, jesli całe przdsięwzięcie zakończyłoby się sukcesem. Władca odrzucił jednak propozycję Kolumba, którego pomysły wydawały się nierealne i związane ze zbyt dużym ryzykiem finansowym. Dodatkowo żeglarz wzbudził niesmak króla swoją zachłannością.

Kolumb wyjechał do Hiszpanii, by przekonać hiszpańską parę królewską do realizacji swojej wizji. Przez kilka lat żył tam z zasiłku wypłacanego z monarszego skarbca, znosił upokorzenia ze strony dworaków, walczył z ignorancją otaczających go ludzi i z własnym zwątpieniem. Wreszcie doczekał się pozytywnej odpowiedzi Izabeli Kastylijskiej i Ferdynanda Aragońskiego, którzy przyjęli wygórowane warunki Kolumba. Dostał trzy wyekwipowane statki i gwarancję jednej dziesiątej przyszłych zysków, nadano mu tez godność admirała oceanu i wicekróla odkrytych w przyszłości ziem. Decyzja królewskiej pary wynikała z jednej strony z potrzeb finansowych, a z drugiej ze względów ambicjonalnych - chęci dorównania Portugalii.

Dnia 3 sierpnia 1492r. Kolumb na czele trzech statków wyruszył przez Wyspy Kanaryjskie w kierunku zachodnim na zupełnie nieznane wody. Był to akt wielkiej odwagi nie tylko samego pomysłodawcy tej ekspedycji, ale i ludzi, którzy zgodzili się z nim płynać. Podróż okazała sie o wiele dłuższa, niż wyliczył to Kolumb, a dodatkowo Morze Sagrassowe pokryte wodorostami przeraziło zabobonnych marynarzy, którzy podnieśli bunt, żadajac powrotu. Członkowie wyprawy ląd zobaczyli dopiero po 70 dobach żeglugi - 12 października. Kolumb był przekonany, że osiagnął swój cel. Wierzył, że dotarł do Azji Wschodniej. W rzeczywistości były to wyspy archipelagu Bahama. Wiadomość o sukcesie sprawiła, ze Kolumb został powitany w Barcelonie przez władców z najwyższymi honorami.

Kolumb prowadził potem jeszcze trzy wyprawy przez Atlantyk, podczas których udało mu się dotrzeć do stałego lądu Ameryki. Oskarżano go o zachłanność i bezwzględność, aż wreszcie w kajdanach odesłano do Hiszpanii. Tu został uwolniony, lecz już nigdy nie powierzono mu żadnego stanowiska państwowego. Zmarł dwa lata po swojej ostatniej wyprawie. Jego dokonania otworzyły Europejczykom drogę do Nowego Świata i jego bogactw.

"Nie sztuką jest oceniać czyny po ich dokonaniu, gdyż wówczas pozornie wydają się proste."

"Nigdy nie uda Ci się przekroczyć oceanu, jeśli nie masz odwagi stracić z oczu brzegu."

ciekawostki

• Kolumb nie szukał nowego świata, ani nie próbował udowodnić, że ziemia jest okrągła. Celem jego wypraw było znalezienie szybszej trasy do Azji, dzięki któremu nie trzeba było by przekraczać Jedwabnego Szlaku, który został zamknięty po upadku Konstantynopola w 1453 roku. Zanim wyruszył w pierwszą podróż trzy kraje odmówiły mu wsparcia. Kluczową wyprawę Kolumba finansowała królowa Hiszpanii, Izabela Kastylisjka. Kolumb udał się na wyprawę dowodząc 3 statkami: „Santa Maria”, „Pinta” i „Nina” Po raz pierwszy wylądował u wybrzeży Watling Island na Bahamach w roku 1492. Myślał, że znajduje się w pobliżu Chin, Japonii i Indii, a w rzeczywistości oddalony był o ponad 13000 km od tych miejsc.

• Jak podaje portal history.com podczas czwartej wyprawy (prawdopodobnie w lutym 1504 r.) zdesperowany Kolumb utknął na Jamajce, porzucony przez połowę załogi, a ponadto mieszkańcy wyspy odmówili mu jedzenia. Jednak niebo, na którym polegał w nawigacji, po raz kolejny przyszło mu z pomocą. Wiedząc z almanachu, że zbliża się zaćmienie Księżyca Kolumb ostrzegł wyspiarzy, że jego bóg jest zdenerwowany ich odmową, w związku z tym księżyc „wzejdzie z gniewem” jako wyraz boskiego niezadowolenia. Wkrótce zaćmienie zmieniło kolor księżyca na czerwony – przerażeni wyspiarze ofiarowali zapasy i błagali Kolumba, aby poprosił swojego boga o litość.

• Kolumb nie był też prawdopodobnie pierwszym Europejczykiem, który przekroczył Ocean Atlantycki. Około 500 lat wcześniej, Norse Viking Leif Eriksson przypuszczalnie wylądował w dzisiejszej Nowej Fundlandii, około 1000 r. n.e.
• Jedną z rys na życiorysie Kolumba jest zapoczątkowanie przez niego niewolnictwa Indian. W jego czasach wprowadzono system zarządzania indiańską siłą roboczą. System ten nazywał się repartimiento. Praca, którą rdzenni mieszkańcy Ameryki wykonywali w ramach tego systemu była darmowa. Niestety, za przyzwoleniem Kolumba, Indianie traktowani byli brutalnie. Dwór, któremu podlegał Kolumb był zaniepokojony tymi praktykami. Komandor Francis Bobadilla został wyznaczony do nadzoru nad brutalną działalnością Kolumba. Jego śledztwo potwierdziło nadużycia Kolumba – ten powrócił do Hiszpanii zakuty w kajdany.

Trzecim wielkim dokonaniem odkryć geograficznych jest opłynięcie Ziemi przez Portugalczyka – Ferdynanda Magellana. Szlachcic, który był żądny przygód, wiódł awanturnicze życie – brał udział w wojnach kolonialnych prowadzonych przez Portugalię w Indiach i w zmaganiach z arabskimi piratami. Jednak w 1513 roku podczas walki zranił się w nogę i został kaleką niezdolnym do dalszej służby wojskowej. Magellan zaczął studiować informację na temat cieśniny pozwalającej opłynąć Amerykę Południową. Nie mógł on liczyć na wsparcie swojego króla, więc zwrócił się z propozycją wyprawy do władzy hiszpańskiej.

Ferdynand Magellan (1480-1521)

Szlak wokół Afryki był zdominowany przez Portugalczyków, dlatego Hiszpania nadal była zainteresowana odkryciem drogi morskiej prowadzącej na zachód do Indii i zainwestowała w podróż Ferdynanda. Zostało odremontowane pięć karawel, zwerbowano 260 marynarzy, podróżnikowi zostały obiecane ogromne zyski oraz godność wielkorządcy nowych ziem. Dnia 20 września 1519 roku ruszyła pierwsza podróż dookoła świata. Trwała ona niecałe 3 lata. Z wyprawy powrócił zaledwie jeden statek z osiemnastoma marynarzami na pokładzie. Sam Ferdynand Magellan zginął na Filipinach – w czasie potyczki z tamtejszą ludnością.

Dzięki wyprawie Magellana udowodniono ostatecznie tezę o kulistości Ziemi. Zasługę tę możemy przepisać dowódcy, który wiele razy wykazał się zimną krwią oraz zdolnością przewidywania wypadków. Bez umiejętności żeglarskich Magellana, jego wytrwałości i hartu ducha Hiszpanom nie udałoby się pokonać tak trudnej podróży. Marynarzom z wyprawy brakowało wielu rzeczy: wody pitnej, jedzenia a nawet poczucia bezpieczeństwa przez przeciekające statki na bezmiernym oceanie, niezbadanym przez żadnego człowieka. Tracili oni nadzieję powrotu do domu – ostatecznie wielu z nich nie udało się wrócić, lecz kilkunastu ocalałych wróciło i dało świadectwo triumfu ludzkiej woli nad siłami natury.

ciekawostki

• Za sprawą wyprawy Ferdynanda Magellana odkryto cieśninę łączącą Atlantyk z Pacyfikiem i dostrzeżono dwie galaktyki, które nazwano na cześć odkrywcy Wielkim i Małym Obłokiem Magellana,
• Podróżnik miał duży wpływ na strefy czasowe, ponieważ odkrył że zależnie od kierunku poruszania się traci lub zyskuje się jeden dzień (Międzynarodowa Linia Zmiany Daty),
• Tak jak wcześniej było wspomniane – odkrywca udowodnił kulistość Ziemi oraz to że jej obwód wynosi 40 000 km.

Cechy towarzyszące Portugalczykom oraz Hiszpanom, takie jak odwaga, wytrzymałość czy umiejętności planowania, nie tylko charakteryzowały mieszkańców Półwyspu Iberyjskiego. Mimo ich roli drugoplanowej na tle wielkich odkryć geograficznych, warto wspomnieć o osiągnięciach Anglików oraz Francuzów. Angielscy żeglarze ustawili sobie ważny cel – odkrycie tzw. przejść – północno-wschodniego oraz północno-zachodniego. Przejścia te miały łączyć Europę z Pacyfikiem i Dalekim Wschodem. Pierwsze z nich miało biec wzdłuż północnych brzegów Europy i Azji, a drugie – wzdłuż północnych wybrzeży Ameryki Północnej. Odkrycie tych szlaków umożliwiłoby rejsy oraz kontakty handlowe między Europą a Chinami i Indiami (bez pośrednictwa z Portugalią czy Hiszpanią).

nie tylko hiszapnie i portugalczycy

Pierwszych angielskich wypraw podejmowali się rybacy w pogoni za wielorybami na nieznane wody. Do historii przeszedł John Cabot – był on włoskim żeglarzem osiadłym w Anglii. Mężczyzna wspierany przez króla Henryka VII w 1497 roku wraz ze swoim synem wyruszył z Bristolu na poszukiwanie północno-zachodniej drogi do Indii i Chin. Przez Cabota została odkryta Nowa Fundlandia oraz Labrador – obszar dzisiejszej Kanady. Wyprawa mimo wszystko nie wniosła wkładu na rozwój cywilizacji a przyniosła jedynie informacje na temat nowych łowisk które odkryli w podróży. Jednak to właśnie Cabotowie dopłynęli do stałego lądu Ameryki przed Krzysztofem Kolumbem (jemu udało się to podczas trzeciej wyprawy – w 1498 roku).

John cabot (1450-1500)

John Cabot zaginął podczas jednej z ekspedycji, jego syn Sebastian kontynuował dzieło ojca. Od 1547 roku był naczelnym nadzorcą angielskiej floty i to właśnie on zainicjował kolejne poszukiwania drogi do Indii – prowadzonej przez przejście północno-wschodnie. Jednak przy ówczesnych środkach technicznych opłynięcie od północy Europy i Azji było niemożliwe przez panujący na tamtych rejonach klimat.

ciekawostki

• W 1461 roku, w wieku jedenastu lat, Cabot przeniósł się wraz z rodziną do Wenecji. Podczas pobytu uczył się handlu u ojca i podnosił umiejętności żeglarskie w porcie.
• Wydaje się prawdopodobne, że John Cabot zainspirował się osiągnięciami takich odkrywców jak Krzysztof Kolumb i Bartolomeo Diaz, kiedy wyruszył do Anglii. Około 1495 r. przeniósł się do Londynu w Anglii, gdzie otrzymał wsparcie króla Henryka VII w celu odbycia rejsu przez Ocean Atlantycki. W połowie lat 90. zamieszkał wraz z rodziną w Bristolu.
• Historycy wierzą, że latem 1496 roku Cabot podjął pierwszą podróż przez Ocean Atlantycki. Jest niewiele informacji historycznych o tej podróży. Uważa się, że w rejsie tym brał udział tylko jeden statek, który zawrócił do Anglii, zanim dotarł do Ameryki Północnej z powodu złej pogody i problemów z zaopatrzeniem.

Drogę wokół Ameryki od strony południowej przez Cieśninę Magellana odkrył dla Anglii Francis Drake – wyruszył on w 1577 roku w podróż dookoła świata, która zakończyła się sukcesem.

FRANCIS DRAKE (1540-1596)

ciekawostki

• W połowie XVI wieku Drake uczestniczył w niepisanej wojnie morskiej Anglii o odebranie Hiszpanii i Portugalii monopolu w handlu zamorskim i zdobyczach kolonialnych. Drake zasłynął po złupieniu wielu miast Nowego Świata i zdobyciu statków portugalskich i hiszpańskich. Zwycięskie bitwy z Hiszpanami zaskarbiły mu przychylność królowej Elżbiety. Jego najbardziej znanym dokonaniem z tego okresu było zdobycie hiszpańskiej karawany statków ze srebrem w marcu 1573 roku pod Nombre de Dios.
• Ostatnie wyprawy Drake’a na czele połączonych flot Królowej i inwestorów prywatnych zakończyły się klęskami. W czasie kolejnej wyprawy pirackiej do Indii Zachodnich Francis Drake zmarł na dyzenterię. Jego ciało wrzucono w ołowianej trumnie do Morza Karaibskiego. Drake umarł jako człowiek szanowany i podziwiany nie tylko przez przyjaciół, ale i wrogów. Jego imieniem nazwano cieśninę pomiędzy Ameryką Południową i Antarktydą.

Początki wypraw Francuzów były podobne do wypraw Anglików – z inicjatywą wyszli rybacy, a z czasem zaś władcy podejmowali się podróż. Jacques Cartier wyruszył na zachód szlakiem uczęszczanym przez rybaków, jego wyprawy były wspierane przez króla Franciszka I. W swojej podróży mężczyzna w 1535 roku dotarł w okolice Zatoki Świętego Wawrzyńca. Następnie płynąc w głąb Rzeki Świętego Wawrzyńca rozpoczął francuską eksplorację terenów dzisiejszej Kanady. Najprawdopodobniej Jacques jako pierwszy użył nazwy "Kanada". Cartier odkrył indiańską wioskę Quebec. Zimę zaś spędził w miejscu które nazwał Mont Royal – dzisiaj jest to Montreal. Odkrywca stwierdził że ziemię dzisiejszego Montrealu są warte sprowadzenia francuskich osadników. Kolonia francuska, zapoczątkowana przez Cartiera, przetrwała pierwsze ciężkie lata na nowych ziemiach i rozwijała się aż do 1763 roku – wtedy zaś została podbita przez Anglików.

Jacques Cartier (1491-1557)

ciekawostki

• Jacques to francuski podróżnik i odkrywca, znany z licznych, wczesnych odkryć na terytorium dzisiejszej Kanady.
• W roku 1534 wyruszył na poszukiwanie zachodniej drogi morskiej do Azji. Wówczas odkrył tereny na wschodnim wybrzeżu Ameryki Północnej (Nowa Fundlandia), a także ujście rzeki Św. Wawrzyńca.
• Podczas następnych wypraw w latach 1535 i 1541 popłynął w górę rzeki i dopłynął do miejsc, w których znajdują się obecnie Montreal i Quebec City. Nie powiodło się założenie pierwszej francuskiej osady w Ameryce.
• Kontynuatorem odkryć zapoczątkowanych przez Jacquesa Cartiera był Samuel de Champlain.

Francuzi i Anglicy nie dokonali tak spektakularnych odkryć w przeciwieństwie do Hiszpanów czy Portugalczyków. Jednak w późniejszych latach brali aktywny udział podboju i eksploracji nowych ziem. Z ich strony nie zabrakło dzielnych żeglarzy i korsarzy (prywatnych właścicieli statków, którzy na mocy władz mieli prawo prowadzić działania wojenne przeciw flocie wroga), którzy pływali pod angielskimi czy francuskimi banderami zdobywając kolonialne łupy dla swoich państw.

Dziękujemy

Martyna StańczakDominika Orłowska