Uczeń z ZA materiały

Uczeń z zespołem Aspergera w środowisku szkolnym. Jak z nim pracować?

Start

Opracowanie: Justyna Kokot

Ośrodek Rozwoju Kompetencji Edukacyjnych

1. Usystematyzowanie wiedzy na temat dzieci ze spektrum zaburzeń autystycznych.

Plan Szkolenia

2. Analiza trudności komunikacyjnych dzieci z ZA.

3. Wpływ trudności na funkcjonowanie dziecka w codziennym życiu oraz propozycje ćwiczeń.

4. Przybliżenie sposobów radzenia sobie z trudnymi zachowaniami dzieci ze spektrum zaburzeń autystycznych.

spektrum zaburzeń autystycznych

Autyzm (greckie słowo autos czyli sam) - Spektrum zaburzeń autystycznych (ASD) to zaburzenie neurorozwojowe, które charakteryzuje się trudnościami w komunikacji i interakcjach społecznych oraz powtarzającymi się wzorcami zachowań i czynności. Termin „spektrum” jest używany ze względu na niejednorodność zaburzeń oraz ich nasilenie. Na autyzm się nie choruje. Autyzm się po prostu ma.

SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

Zespół Aspergera - powszechnie sądzi się, że jest łagodną formą autyzmu.Zaburzenie rozwoju z właściwą sobie specyfiką zaburzeń, które różnie się przejawiają w zależności od wieku dziecka i czasu podjęcia interwencji terapeutycznej. Pierwsze symptomy możemy zauważyć jeszcze przed 2 rokiem życia. Obserwowane objawy tworzą dwa profile: jeden z wczesnym rozwojem mowy, drugi ze specyficznym opóźnieniem rozwoju systemu językowego.

Klasyfikacja ICD-10

Klasyfikacja DSM - 5

F84.5 – zespół AspergeraF84 - grupa zaburzeń charakteryzujących się jakościowymi odchyleniami od normy w zakresie interakcji społecznych i wzorców komunikacji oraz ograniczonym i stereotypowym repertuarem zainteresowań i aktywności. Te jakościowe nieprawidłowości stanowią podstawową cechę funkcjonowania jednostki we wszystkich sytuacjach.

Zespół Aspergera nie występujeSpektrum zaburzeń autystycznych

trudności dziecka z Za

problemy związane z relacjami i przestrzeganiem zasad przekładające się negatywnie na kontakty rówieśnicze

nierozumienie interakcji społecznych i emocji swoich i innych

problemy ze spontaniczną zmianą przyzwyczajeń

zubożenie towarzyskie w konsekwencji problemów społecznych

komunikacja wg swoich zasad, bo w ten sposób mogą osiągnąć zamierzony cel

zaburzony rozwój mowy lub mowa oficjalna – brak naprzemienności w komunikacji jako dowód zaburzenia relacji między nadawcą, a odbiorcą

wybiórcze słuchanie (siebie, TV, radia) – skupianie szczególnej uwagi na tematach, które są w kręgu zainteresowań ucznia z ZA, zdolność wyławiania z rozmów dorosłych ważnych informacji

manipulacje językowe (np. ”wrzucę cię do kosza na śmieci”), zachowania językowe przybierają formę gróźb, skarg, niekiedy konfabulacji, choć te ostatnie są rzadkie

potrzeba współbycia, dążenie do bycia w świecie, ale wedługwłasnych zasad

10

brak rysowania i pisania ma często charakter manipulacyjny

11

dosłowne odbieranie komentarzy (brak rozumienia metafor), brak rozumienia skrótów myślowych, mowy potocznej

12

nieprawidłowa intonacja głosu, "kalki słowne"

13

brak kontaktu wzrokowego, skracanie dystansu

14

skupianie się na ulubionym temacie, problemy z chronologią

1. Myślę inaczej niż ty. 2. Ucz mnie w sposób, który jest dla mnie zrozumiały i znaczący. 3. Oboje jesteśmy uczniami i nauczycielami. 4. Muszę ci zaufać, żeby móc się uczyć. 5. Dokładnie zaplanuj i zorganizuj nasz dzień. 6. Bądź stanowczy, ale jednocześnie delikatny. 7. Bądź konsekwentny. 8. Uwierz we mnie. Postrzegaj mnie, jako typowe dziecko, które może się nauczyć. 9. Zachowanie - to też komunikacja: moja, twoja, nasza. 10. Jeśli nie możemy się komunikować, nie możemy się uczyć.

Czego oczekuje dziecko ze spektrum zaburzeń autystycznych od nauczyciela?

czynniki wywołujące trudne zachowania

ograniczona wyobraźnia

ograniczony odbiór kontekstu społecznego (zrozumienia intencji)

problemy ze zrozumieniem werbalnym i niewerbalnym

ograniczona komunikacja

czynniki wywołujące trudne zachowania

niezrozumienie pojęć abstrakcyjnych

potrzeba rutyny

wybiórcze postrzeganie rzeczywistości

sztywność rozumienia i zachowania

doznania sensoryczne

Jak funkcjonuje dziecko z spektrum zabutrzeń autystycznych?

co może zrobić nauczyciel?

• Zwięzła i jasna komunikacja – proste polecenia, pytania zamknięte.
• Upewnienie się, czy uczeń zrozumiał nauczyciela.
• Prace domowe w formie testów; wklejki do zeszytu.
• Więcej czasu na pisanie testów.
• Bezpośrednia i szybka reakcja (tłumaczenie) niepoprawnych zachowań.
• W klasie uczeń powinien siedzieć blisko nauczyciela.
• Nieodpytywanie przed dzwonkiem – pamiętanie o jasnych zasadach dzwonek=przerwa.

Co może zrobić nauczyciel?

• Schemat pisania wypracowań (kto, gdzie, kiedy, dlaczego, co w nim robi i jak się zakończy; pomocne są także dzienniki wydarzeń).
• Wspieranie mocnych stron.
• Jasno, krótko i zdecydowanie przekazywane oczekiwania nauczyciela.
• Wizualizacje, schematy np. plany dnia; problemy z kontrolowaniem czasu.
• Dopytywanie o wytłumaczenie się (uczeń sam z siebie tego nie zrobi).
• W czasie zajęć stosowanie naprzemienności ról, co prowadzi do pojawienia się naturalnej intencji komunikacji.

Co może zrobić nauczyciel?

• Echolalie – ustalenie krótkiego znaku, który pozwoli wyłączyć niepożądane reakcje ucznia; pojawiające się często te same pytania nie mogą zostać bez odpowiedzi - „już to wiesz”, „już ci to powiedziałam”, „nie odpowiadam dwa razy”.
• W sytuacji kiedy uczeń używa słów niecenzuralnych, wulgarnych konieczna jest ocena świadomości znaczenia słowa. Można wykorzystać technikę racjonalizacji, polegającą na wyjaśnieniu, że pozostałe osoby nie rozumieją tych słów, ale można użyć innych, lepiej rozumianych.

Co może zrobić nauczyciel?

• Jeśli jednak wulgaryzmy są manipulacją – całkowity brak emocjonalnych reakcji, choć nie braku reakcji w ogóle (nie można przemilczeć, udawać, że się nie słyszy). Okazanie reakcji uczniowi, jednak z zachowaniem spokoju, które daje uczniowi odczucie przewagi psychicznej dorosłego.
• Nie należy w nadmiarze wykorzystywać fiksacji tematycznych ucznia.
• Tłumaczenie związków frazeologicznych oraz żartów słownych.
• Czytanie wsobne – stosować technikę głośnego czytania w celu budowania i utrzymywania relacji z odbiorcą.

Co może zrobić nauczyciel?

• Zachowania manipulacyjne – adekwatne nazwanie reakcji ucznia, zwerbalizowanie problemu. Postawienie granic tym reakcjom. Uczeń musi otrzymać jasne i wyraźne kryteria zachowania, reguły funkcjonowania w szkole, w klasie, w rodzinie. Muszą być one jasne i niezmienialne.
• W sytuacji konfliktu lepiej przeczekać w sposób kontrolowany, z zachowaniem bezpieczeństwa, histeryczne zachowanie ucznia niż nieustannie unikać eskalacji reakcji (uczeń musi doświadczyć granic, natomiast ZA uniemożliwia mu odczucie ich poprzez przekazy werbalne oraz odbieranie informacji emocjonalnych).

Co może zrobić nauczyciel?

• Na sposób funkcjonowania w szkole ogromny wpływ ma osobowość nauczyciela, pozostali uczniowie bardzo często przyjmują wobec kolegi z ZA postawę reprezentowaną przez nauczyciela.

• Nie należy oczekiwać, że uczeń z ZA będzie dotrzymywał umów zawieranych ze wszystkim uczniami, czy rozumiał polecenia kierowane do wszystkich. Jest to uwarunkowane brakiem poczucia przynależności do grupy. Nie stawiajmy uczniowi z ZA zadań, których nie spełni.

• Zamiast upominać, lepiej wytłumaczyć i opisać, co w podobnej sytuacji należałoby zrobić następnym razem. Najpierw jednak należy opanować gniew.
• Musimy stawiać wymagania dostosowane do tego, czego możemy w danym momencie oczekiwać od ucznia.

strategie pracy z uczniem ze spektrum zaburzeń autystycznych

Urządzenie, organizacja klasy oraz plan dnia. (Myślę obrazkami. Obrazki są moim pierwszym językiem, słowa drugim).

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

• Uprzedzanie o zmianach, aby złagodzić strach przed nieznanym
• Niezmienny codzienny rozkład dnia
• Określanie czasu trwania aktywności (stoper)

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

• Kontrolowanie bodźców sensorycznych w klasie (dźwięk, światło, zapach, dotyk)

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

• Hyperaktywność a kamizelki z obciążeniem
• Kamizelki “uścisk niedźwiedzia”

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

I. Interakcje społeczne

• Wspieraj ucznia w kontaktach społecznych - aranżuj sytuacje, w których będzie mógł zaistnieć w grupie rówieśników np. praca w grupach - przydziel mu zadanie wykorzystując jego mocne strony (pamięć).
• Ucz reguł właściwego postępowania - odrywanie ról .

• Naucz dziecko zwrotów, które mogą być zastosowane w różnych sytuacjach społecznych np. zwrotów powitalnych, telefonicznych, odmowy, a także zestawów odpowiedzi, jeśli ktoś prawi komplementy, krytykuje.
• Regulując dystans społeczny wobec innych osób - pokaż jaka powinna być odległość od rozmówcy, jak długi i intensywny kontakt wzrokowy, zachęcaj do patrzenia na twarz rozmówcy.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

I. Interakcje społeczne

• Objaśniaj, co mogą czuć, myśleć, chcieć inne osoby - wyjaśniaj, co może być nietaktowne wobec innych i dlaczego

• Pokazuj i ćwicz z dzieckiem różne style wypowiedzi.
• Pomagaj w kształtowaniu się u niego takich umiejętności jak: współpraca, dzielenie się, szukanie pomocy, rozwiązywanie konfliktów.
• Chroń ucznia z ZA przed drażnieniem i dokuczaniem - nie zostawiaj go bez opieki podczas przerw, reaguj na negatywne zachowania kolegów. Dziecko z ZA jest naiwne, łatwo daje się wykorzystać.
• Przygotuj zespół klasowy na współistnienie w nim dziecka z ZA.
• Dobieraj osoby spokojne, tolerancyjne, życzliwe, ale nie uległe, jako sąsiadów z ławki lub partnerów w grupie zadaniowej.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

I. Interakcje społeczne

• Korzystaj z systemu "kumpli" - pomoc koleżeńska w czasie szkolnym i pozalekcyjnym.
• Ucz dziecko z ZA kontrolowania swojego zachowania - sięgnij po techniki odraczania reakcji i relaksacyjne (pokój wyciszeń).
• Zachęcaj do aktywnej socjalizacji i ograniczaj czas spędzany na zajmowaniu się swoimi sprawami w samotności.
• Często doświadczają stanów depresyjnych lub depresji.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

II. Koncentracja

• Zidentyfikuj, usuń lub zminimalizuj bodźce zewnętrzne.
• Pasadź ucznia w pierwszej ławce.
• Walcz o uwagę dziecka - często kieruj ją na zadanie, stosuj różnorodne pomoce dydaktyczne (obrazki, uczenie sie przez dotyk).
• Ustal z uczniem niewerbalne sygnały, aby pomóc mu powrócić do toku lekcji.
• Zwracaj się z pytaniami dotyczącymi tematu lekcji.
• Na początku lekcji daj dziecku plan aktywności.
• Akcentuj najważniejsze zagadnienia - np. słowem "uwaga" albo podniesieniem czerwonej kartki.
• Kontroluj i uzupełniaj notatki dziecka z lekcji (wklejki do zeszytu), sprawdź, czy zapisał pracę domową.
• Zachęcaj do grania w gry planszowe z jedną lub dwiema osobami, co pomaga w organizowaniu pracy oraz rozwiajniu umiejętności towarzystkich.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

III. Wąskie zainteresowania

• Odwołuj się do zasobu wiedzy z ulubionej dziedziny ucznia z ZA, aby ukazać go na tle klasy, jako osobę madrą.
• Wykorzystaj zaiteresowania dziecka w celu podniesienia motywacji do uczenia się innych treści - np. zadania matematyczne, gramatyczne mogą nawiązywać do dinozaurów.
• Łącz zainteresowania dziecka z aktualnie omawianymi na lekcjach tematami np. strefy klimatyczne - dziecko interesuje się kwiatami doniczkowymi, może przygotować wiadomości o pochodzeniu roślin klasowych w odniesieniu do poszczególnych stref.
• Wykorzystaj obsesję dziecka, aby poszerzyć jego wachlarz zaiteresowań - np. pasję związaną z jaszczurkami - zaintersowanie go łańcuchami pokarmowymi i ekosystemem na łące.
• Nie pozwalaj na nadmierne mówienie i ciągłe pytania na temat swojego hobby - ustal czas i miejsce.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

IV. Mała zdolność łączenia w całość zdobytej wiedzy

• Zachęcaj do porównywania, tworzenia kategorii, wyciągania wniosków np. szczegółowe informacje na temat władców Polski wykorzystaj do kształtowania obrazu epok historycznych, próbę oceny panowania, porównanie ich dokonań.
• Formułuj krótkie, szczegółowe pytania np. zamiast "Co wiesz o Księstwie Warszawskim?", pytaj o konkret: "W którym roku powstało Księstwo Warszawskie?", "Kto je utworzył?", "Ile lat istniało?". Poczekaj na odpowiedź 30-60 sekund i dopiero zadaj kolejne pytanie.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

V. Trudności z generalizowaniem wiedzy

• Ucząc teorii zawsze odowłuj się do praktyki - ucz na przykładach, wykonuj eksperymenty oparte na poznanej teorii np. gdy lekcja z przyrody dotyczy właściwości światła, poproś o zrobienie w domu sylwetek do teatrzyku cieni i wykorzystaj je w czasie lekcji.
• Przywołuj wiadomości z lekcji napotykając na różne zjawiska w codziennym życiu np. oglądając pozbawioną zielonego kolorytu trawę pod kamieniem można przypomieć wiadomości o chlorofilu, fotosyntezie.
• Łącz i porównuj ze sobą treści z różnych przedmiotów - stosuj tabelki, wykresy, pomoce wizualne.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

VI. Małe zdolności organizacyjne

• Dziel zadania na etapy np. wyjmij książkę, otwórz książkę na stronie 5, przeczytaj tekst na tej stronie.
• Ucz planowania czynności - stosuj polecenia "najpierw", "potem".
• Udzielaj szczegółowych instrukcji, jak pokonać kolejne etapy - dopytuj o zrozumienienie polecenia.
• Instrukcje w formie obrazka, słowną (pisemną) lub słowno-obrazkową, ustne są słabo zrozumiałe.
• Wykorzystuj plany aktywności.
• Zachęcaj do posługiwania się kalendarzami, harmonogramami, instrukcjami.
• Naklejaj obrazki lub napisy na szafki, pojemniki.
• Ucz dziecko proszenia o pomoc (najpierw trzeba nauczyć zwrotów "nie rozumiem", "nie wiem jak to zrobić", potem precyzowania, czego nie rozumie lub nie potrafi .

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

VI. Stereotypie ruchowe

• Spełniają pozytywną rolę, pomagają wyizolować się z przeładowanego bodźcami świata.
• Mogą jednak powodować częste wyłączanie uwagi np. podczas lekcji.
• Uczenie dziecka, aby nie angażowało się w stereotypie ruchowe w obecności innych (pozwolić na nie w pokoju po męczacym dniu).
• Zastępowanie ich zachowaniami społecznie akceptowanymi i poparcie tej zmiany wzmocnieniem pozytywnym (np. machanie rękami można zastapić położeniem ich na kolanach). Polecamy dziecku "Opuść ręce", a nie "Nie machaj rękami". Chwalimy i nagradzamy w ustalony sposób.

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

VII. Lęk przed zmianami

• Zapewnij niezmienny codzienny układ zajęć.
• Przygotuj dziecko na każdą zmianę (zastępstwo, zmiana sali, dodatkowa lekcja, akademia, gość na lekcji).
• Pozwól dziecku zapoznać się wcześniej z nową sytuacją, nauczycielem, klasą.
• Stopniowo staraj się przełamywać sztywną rutynę - niewielkie zmiany można wprowadzać, gdy dzicko jest zrelaksowane, ma dobry dzień, a zmiana jest pozytywna (uczenie elastyczności).

STRATEGIE PRACY Z UCZNIEM ZE SPEKTRUM ZABURZEŃ AUTYSTYCZNYCH

VIII. Niezgrabność ruchowa

• Angażuj ucznia w aktywność ruchową, ale nie w ramach programu rywalizacji, gry zespołowe są dla ucznia z ZA niezrozumiałe. Stopniowe włączanie przez naukę konkretnych elementów gier zespołowych.
• Proponuj ćwiczenia rozciągające, rozluźniające, relaksujące.
• Pomóż rozwijać dziecku sprawność manualną (lepienie, modelowanie, wyklejanie, szycie), wykonuj razem z dzieckiem konkretne ruchy.
• Wykaż zrozumienie dla problemów dziecka z pisaniem ręcznym - możliwość pisania na komputerze.
• Staraj się ograniczyć gwałtowność i zniecierpliwienie przy wykonywaniu zadań wymagających koordynacji ruchowej i precyzji poprzez zwalnianie tempa pracy, dzielenie na etapy.
• Zachęcaj do sportów walki, harcerstwa (duże znaczenie odgrywa trener, drużynowy).

warto przeczytać

warto Obejrzeć

ciekawe strony www

fundacja synapsis

stowarzyszenie Pomocy Dzieciom z Ukrytymi Niepełnosprawmnościami

AUTYZM Porady dla rodziców dzieci autystycznych

Przegląd filmów o autyzmie i zespole Aspergera

Nie ma dzieci, są ludzie!!! Jeżeli to, co robisz nie przynosi oczekiwanego efektu, zrób coś innego :)

Za kształt relacji i jej przebieg odpowiada osoba dorosła, a nie dziecko!!!

Zmiana zaczyna się od dorosłego, a nie od dziecka!

Bibliografia

• A. Borkowska, Zrozumieć świat ucznia z zespołem Aspergera, Wydawnictwo Harmonia, Gdańsk 2010.
• G. Borkowski, Zaburzenia sensorycznej integracji u dziecka z zespołem Aspergera, Warszawska Firma Wydawnicza, Warszawa 2013.
• L. Jackson, Świry, dziwadła i zespół Aspergera, Wydawnictwo Fraszka Edukacyjna we współpracy z Fundacją Synapsis, Warszawa 2010.
• K. Hoopmann, Wszystkie koty mają zespół Aspergera, SYNAPSIS, Warszawa 2012.
• Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna, Kraków 2007.
• Frith U. (red.), Autyzm i zespół Aspergera, Warszawa 2005.
• Gałkowski T., Kossewska J., Autyzm wyzwaniem naszych czasów, Kraków 2000.
• Maciarz A., Biadasiewicz M., Dziecko autystyczne z zespołem Aspergera, Kraków 2000.
• Pisula E., Autyzm u dzieci. Diagnoza, klasyfikacja, etiologia, Warszawa 2000.
• Pisula E., Autyzm i przywiązanie. Studia nad interakcjami dzieci z autyzmem i ich matek, Gdańsk 2003.
• Pisula E., D. Danielewicz (red.), Wybrane formy terapii i rehabilitacji osób z autyzmem, Kraków 2005.
• Szatmari P., Uwięziony umysł, Kraków 2007.

Dziękuję za uwagę!

Ośrodek Rozwoju Kompetencji Edukacyjnych