SOR III

egzamin ósmoklasisty

Liryka

LIRYKA to jeden z trzech rodzajów literackich (obok epiki i dramatu). Utwory liryczne cechuje:

• obecność podmiotu lirycznego, który przekazuje swoje przeżycia, doznania i przekonania w formie monologu lirycznego;
• bogactwo środków stylistycznych.

Dodatkowo:

• może pojawić się podział na wersy i strofy;
• mogą wystąpić rymy.

Pamiętaj o wierszu białym (pozbawionym rymów) oraz wolnym (o swobodnej budowie, zrywającej ze schematami)!

W zależności od sposobu formułowania myśli, uczuć, przeżyć podmiotu lirycznego, będziemy mówić o liryce bezpośredniej i liryce pośredniej.

Liryka bezpośrednia:

• podmiot mówiący wyraża swoje przeżycia wprost, bezpośrednio;
• obecność podmiotu wskazują czasowniki w 1 os. liczby pojedynczej lub mnogiej (np. czuję, kochamy, myślimy) oraz zaimki (np. mój, nasz, ja).

Liryka pośrednia:

• podmiot mówiący pozostaje ukryty; swoje myśli i uczucia wyraża poprzez opis (np. krajobrazu, przedmiotu, sytuacji);
• podmiot wypowiada się w 3 os. liczby pojedynczej lub bezosobowo.

W niektórych utworach możemy wskazać obrazy poetyckie, czyli opisy „fragmentu świata”, który po przeczytaniu wiersza możesz sobie wyobrazić (obrazem poetyckim może być np. krajobraz, opis przedmiotu lub zwierzęcia, jakaś sytuacja, portret osoby). Wskazanie obrazów poetyckich może pomóc w interpretacji utworu, np.

Żródło: https://www.greg.pl/ksiazki/_www/rpp46/37/#zoom=z

Podział rymów

1) ze względu na układ

a) rymy regularne:• parzyste (sąsiadujące) – aabb; • krzyżowe (przeplatane) – abab; • okalające – abba; b) rymy nieregularne – nie tworzą żadnego stałego układu.

Podział rymów

2) ze względu na budowę

a) dokładne – zbudowane z tych samych głosek, np. młodzi – głodzi; b) niedokładne – zbudowane z podobnie brzmiących głosek, np. myśli – wyszli.

3) ze względu na akcent

a) żeńskie – obejmują półtorej sylaby (rymują się wyrazy wielosylabowe), np. mowa – słowa; b) męskie – obejmują jedną sylabę (rymują się wyrazy jednosylabowe), np. dąb – ząb.

Środki leksykalne - specjalne nacechowanie emocjonalne słownictwa lub czerpanie z określonych obszarów językowych (np. z gwary). Do środków leksykalnych zaliczamy m.in.: archaizm, kolokwializm, eufemizm, peryfrazę.

Środki składniowe - specjalne wykorzystanie konstrukcji składniowych, zabiegi w obszarze zdania. Do środków składniowych zaliczamy m.in.: inwokację, pytanie retoryczne, wyliczenie.

Środki semantyczne (tropy poetyckie) - specjalne zestawienia słów, budujące nowe znaczenia, utrwalone przez tradycję literacką. Do tropów poetyckich zaliczamy: m. in.: animizację i personifikację.

Środki brzmieniowe - celowe łączenie w wypowiedzi elementów brzmieniowych.

FUNKCJE ŚRODKÓW STYLISTYCZNYCH

EPITET

FUNKCJA

• wskazują cechy postaci,
• podkreślają plastyczność obrazu,
• oddziałują na wyobraźnię,

• wpływają na nastrój.

PRZYKŁAD

daleka droga, kolor lata; Piotr dobry, a ubogi. Jan zły, a bogaty (I. Krasicki)

FUNKCJA

PRZYKŁAD

• wskazują podobieństwa między obiektami,
• wpływają na obrazowość,
• zaskakują nieoczywistymi podobieństwami,
• ułatwiają zrozumienie trudnych zjawisk.

Snuć miłość, jak jedwabnik nić wnętrzem swym snuje, Lać ją z serca, jak źródło wodę z wnętrza leje (A. Mickiewicz)

PORÓWNANIE

FUNKCJE ŚRODKÓW STYLISTYCZNYCH

FUNKCJA

PRZYKŁAD

Zatonął w marzeniach Niech snu anioł modrymi skrzydły Cię otoczy (A. Mickiewicz)

METAFORA

• zaskakują, oczarowują, skłaniają do refleksji,
• wskazują na niezwykłość zjawiska,
• odkrywają różne znaczenia,

• oddziałują na wyobraźnię.

PRZYKŁAD

OŻYWIENIE(ANIMIZACJA)

Nad wodą wielką i czystą Przebiegły czarne obłoki (A. Mickiewicz)

PRZYKŁAD

Czyż nie piękniejsza nasza poczciwa brzezina, Która jako wieśniaczka, kiedy płacze syna, Lub wdowa, ręce załamie, roztoczy Po ramieniach do ziemi strumienie warkoczy! Niema z żalu, postawą jak wymownie szlocha! (A. Mickiewicz)

UOSOBIENIE(PERSONIFIKACJA)

FUNKCJE ŚRODKÓW STYLISTYCZNYCH

ONOMATOPEJA

FUNKCJA

• tworzą nastrój w utworze,
• wpływają na kojarzenie brzmień z określonymi treściami,

• wywołują różne stany emocjonalne dzięki oddaniu dźwięków towarzyszących sytuacji.

PRZYKŁAD

O szyby deszcz dzwoni, deszcz dzwoni jesienny I pluszcze jednaki, miarowy, niezmienny Dżdżu krople spadają i tłuka w me okno… (L. Staff)

APOSTROFA

PRZYKŁAD

Czego chcesz od nas Panie, za Twe hojne dary? (J. Kochanowski)

FUNKCJA

• wprowadzenie uroczystego tonu,
• wywołanie poczucia bliskości zjawisk, przedmiotów, do których się zwraca.

FUNKCJE ŚRODKÓW STYLISTYCZNYCH

FUNKCJA

PRZYKŁAD

A to jest moje miasto pod popiołem A to jest moja laska i wstążki prorockie A to jest moja głowa pełna wątpliwości (W. Szymborska)

ANAFORAEPIFORA

• podkreślenie danej myśli,
• zwiększenie ekspresji,
• rytmizacja wiersza.

POWTÓRZENIE

PRZYKŁAD

Gdy cię nie widzę nie wzdycham, nie płaczę, Nie tracę zmysłów, kiedy cię zobaczę (A. Mickiewicz)

FUNKCJA

• podkreślenie znaczenia słów,
• zwiększenie ekspresji,
• wzmocnienie rytmu wiersza.

FUNKCJE ŚRODKÓW STYLISTYCZNYCH

FUNKCJA

PRZYKŁAD

Ile razem dróg przebytych? Ile ścieżek przedeptanych? Ile deszczów, ile śniegów Wiszących nad latarniami? (K. I. Gałczyński)

PYTANIE RETORYCZNE

• skłonienie do refleksji,
• zwrócenie szczególnej uwagi na określoną treść.

WYBRANE GATUNKI LIRYCZNE

FRASZKA

Krótki wierszowany utwór, często o żartobliwym lub satyrycznym charakterze. Zwykle zaskakuje puentą lub niezwykłą konstrukcją (np. możliwością czytania wersów w obie strony). Ze względu na temat wyróżniamy fraszki: obyczajowe, miłosne, filozoficzne, religijne.

PIEŚŃ

Utwór stroficzny o regularnej budowie i wyrazistym rytmie opartym na jednakowej liczbie sylab w wersach, stałym układzie rymów, refrenie i powtórzeniach.

WYBRANE GATUNKI LIRYCZNE

HYMN

Utwór o charakterze pochwalnym, o podniosłym nastroju. Układany ku czci bóstwa (np. u starożytnych Greków), Boga, osoby, zdarzeń. Może też sławić wartości, miejsca, narody, instytucje. Wyraża także poczucie wspólnoty między rodakami. W hymnie często występują liczne apostrofy oraz podmiot zbiorowy (my).

SONET

Utwór składający się z 14 wersów podzielonych na cztery strofy: dwie pierwsze strofy są czterowersowe (opisowe), dwie kolejne są trzywersowe (refleksyjne).

TREN

Utwór o charakterze żałobnym, poświęcony zmarłej osobie, wyrażający żal po jej śmierci, często wyraża także pochwałę jej zasług oraz zalet.

Ballada – gatunek mieszany

Ballada łączy w sobie cechy epiki i liryki. To wierszowany opowieść o niezwykłych, często fantastycznych wydarzeniach, o których opowiada narrator obserwator. Tematy ballad pochodzą z baśni, legend, wierzeń ludowych, a ich nastrój jest pełen tajemniczości, a nawet grozy. Narracja i dialogi są czasem stylizowane na gwarę ludową.