Ruda Śląska - historia dzielnic i kościłów

Poznajemy historię kościołów i dzielnic naszego miasta - Rudy Śląskiej

Spis dzielnic

1. Orzegów

6. Bielszowice

2. Godula

7. Bykowina

3. Ruda

8. Wirek

4. Chebzie

9. Halemba

5. Nowy Bytom

10. Kochłowice

11. Czarny Las

Z wielkim wzruszeniem patrzę na to miasto lat dziecięcych, które było świadkiem mych pierwszych kroków, pierwszych słów i tych - jak mówi Norwid – pierwszych ukłonów, co są jak odwieczne Chrystusa wyznanie „ Bądź pochwalony!”. Miasto mojego dzieciństwa, dom rodzinny, kościół parafialny mojego chrztu świętego. Pragnę wejść w te gościnne progi i wypowiedzieć te słowa, którymi wita się domowników po powrocie z dalekiej drogi „Niech będzie pochwalony Jezus Chrystus”(Jan Paweł II, Wadowice, 5 czerwca 1999).

Ruda Śląska - znajduje się na Wyżynie Śląskiej w samym środku Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego (GOP). Jest jednym z ośrodków centralnych konurbacji górnośląskiej. Ruda Śląska jest miastem na prawach powiatu. Organem wykonawczym samorządu jest prezydent miasta, którym obecnie jest Grażyna Dziedzic, wybrana w 2010 r. Administracyjne centrum miasta znajduje się w dzielnicy Nowy Bytom. Miasto jest członkiem Górnośląskiego Związku Metropolitalnego, Śląskiego Związku Gmin i Powiatów i Związku Miast Polskich.

ruda Śląska - zapraszamy was na spacer po naszym mieście

Orzegów

Najstarsze wzmianki pisane o wsi Orzegów pochodzą z 1305 roku. Wieś od początku istnienia była związana administracyjnie z Bytomiem, tworząc wspólnie z Szombierkami majątek ziemski, którego właścicielem od 1826 roku był przemysłowiec Karol Godula. Z obszaru Orzegowa wydzielono wieś Orzegów i obszar dworski Orzegów, w skład którego wchodziły dzisiejsze Godula i Chebzie. Na obszarze tym prawdopodobnie znajdowała się najstarsza kopalnia Orzegowa – „Król Dawid”, której prawne funkcjonowanie uregulowano w 1769 roku. W gwarze mieszkańców istnieje podział na Stary i Nowy Orzegów. Granicę podziału stanowiła w okresie międzywojennym ul. Kościelna (obecnie ul. Ks. kard. Augusta Hlonda). Część na zachód od tej ulicy nazywana była Nowym Orzegowem, a część na wschód – Starym Orzegowem.

Nazwa Orzegów pochodzi od tego, iż miejscowi rolnicy, gdy orali ziemię, znajdowali ludzkie czaszki. Czaszki te najprawdopodobniej pozostały po najazdach tatarskich.

Inna etymolgia nazwy dzielnicy Orzegów głosi,że na starych mapach nazwa przybiera np. formę Osokov – od osoków, czyli krzewów.

kościół pod wezwaniem Świętego Michała Archanioła

Głównymi fundatorami orzegowskiego kościoła, jak też jego późniejszej rozbudowy, byli hrabiostwo Joanna i Hans Ulrich Schaffgotschowie. Został wzniesiony staraniem ks. Reinholda Schirmeisena, ówczesnego proboszcza macierzystej parafii Św. Trójcy w Bytomiu, a także dzięki ofiarności Orzegowian. Świątynia została zbudowana w 1895 roku, ale już po kilku latach, wobec stale zwiększającej się liczby wiernych, okazała się za ciasna. W latach 1911-1915 nastąpiła więc rekonstrukcja i rozbudowa kościoła według pr ojektu budowniczego Maksymiliana Giemsy z Katowic. Dobudowano wtedy dwie okazałe wieże od strony wschodniej oraz prezbiterium z zakrystią od strony zachodniej, co w konsekwencji doprowadziło do istotnej zmiany usytuowania ołtarza głównego, który w pierwotnej świątyni, z roku 1895, był ustawiony w kierunku wschodnim.

Wirtulany spacer

godula

Godula wzięła swoją nazwę od Karola Goduli. Tereny dzisiejszej Goduli należały dawniej do majątku Orzegów. W 1822 r. powstała w Chebziu huta cynku "Gute Hoffnung" (Dobra Nadzieja). W 1875 r. powstał obszar dworski Orzegów, w którego skład wchodziła Godula. Uległ on likwidacji w 1924 r., kiedy to utworzono w jego miejsce gminę Godula. W chwili powstania liczyła ona blisko 9.000 mieszkańców. W latach 1867-71 zbudowano kościół pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela zaprojektowany przez Teodora Linke, budowniczego Schaffgotschów. Dnia 27 stycznia 1945 r. nastąpiło wyzwolenie spod okupacji niemieckiej Goduli i Chebzia. W 1951 r. przyłączono Godulę do Rudy; w 1959 r. weszła w skład miasta Ruda Śląska.

Godula wzięła swoją nazwę od Karola Goduli.

kościół Ścięcia św. Jana Chrz cieciela

Zanim w Goduli wybudowano kościół, mieszkańcy osady, od 1861 roku, dzięki staraniom ks. Józefa Szafranka, uczęszczali na msze do kaplicy pw. św. Józefa usytuowanej w miejscowej szkole. W marcu 1866 roku utworzono w Goduli samodzielną parafię. Kościół pw. Ścięcia św. Jana Chrzciciela powstał z fundacji rodziny Schaffgotschów w latach 1868-1871.

legendy - karol godula

Karola Godulę (1781-1848) nazywano "Diabłem z Rudy Śląskiej", bo szybko zbił wielki majątek. Położył spore zasługi dla Rudy Śląskiej i dla rozwoju Górnego Śląska. Jedną z dzielnic Rudy nazwano jego imieniem. Zostawił po sobie m.in. 19 kopalń galmanu, sześć kopalń węgla, trzy huty cynku, cztery majątki ziemskie, w tym w Orzegowie, które łącznie miały 70 tys. mórg pola i 3,5 tys. mórg lasu.

Ruda

Ruda jest najstarszą dzielnicą Rudy Śląskiej. Znajduje się w niej najstarsze rudzkie muzeum. Pierwsza wzmianka o tej miejscowości pochodzi z ok. 1295 r. Wymienia ją tzw. Rejestr ujazdowski. Wieś założono na planie ulicówki, gdzie głównym traktem były obecne ulice Starowiejska i Bujoczka, z położonym między nimi pastwiskiem . Ulice Janasa i Kościelna to tzw. zopłocia lub zapłocia. Niemiecka nazwa była identyczna z polską. W 1497 r. wzmiankowany jest w Rudzie zamek. Przebudowano go później na rezydencję pałacową, której ruiny do dziś stoją przy ul. Bujoczka.

Nazwa „Ruda” łączy się z rudami żelaza, które dawniej wydobywano na tym terenie.

Sanktuarium św. Józefa w Rudzie Śląskiej

Świątynia powstała z fundacji hrabiego Franciszka Ksawerego Ballestrema. Prace budowlane według projektu berlińskiego architekta i radcy budowlanego Augusta Menke rozpoczęto w kwietniu 1902 r. Wykonawstwem robót kierował budowniczy Kramer z Gliwic, a prace nadzorował radca górniczy rodziny Ballestremów Franz Pieler. Roboty zakończono w roku 1904.

Sanktuarium św. Józefa w Rudzie Śląskiej

ciekawe miejsca i postaci - czy znasz dobrze swoją dzielnicę?

joachim Achtelik

Po kampanii wrześniowej pracował w kopalni „Castellengo” w Rokitnicy, gdzie został skierowany przez Niemców. Achtelik poza językiem polskim i niemieckim znał także francuski i angielski. Z tego powodu został sprowadzony do Krakowa, gdzie został tłumaczem w urzędzie gubernatora generalnego. W 1940 roku zaangażował się w działalność w placówce Polskich Sił Zbrojnych w Rudzie, dowodzonej przez ks. Machę. Objął w niej funkcję łącznika. Zdobyte informacje z rudzkiej placówki przekazywano drogą radiową do Londynu. Achtelik, wykorzystując zajmowane stanowisko, dostarczał Polakom dokumenty wyjazdowe za granicę. Joachim Achtelik został aresztowany 7 września 1941 roku i osadzony w mysłowickim więzieniu razem z innymi członkami podziemia. Wyrokiem sądu SS został skazany na karę śmierci przez powieszenie w Rudzie, miejscu stałego zamieszkania. Najpierw zobaczył, jak stracono na szubienicy Antoniego Tiałowskiego i Ignacego Nowaka. Następnie został powieszony na słupie oświetleniowym znajdującym się na targowisku. Już z pętlą na szyi, Achtelik wypowiedział słowa Chrystusa: „Wybaczcie im, bo nie wiedzą, co czynią”. Słysząc to, wszyscy Polacy uklękli, o mało nie wywołując zamieszek. Achtelik umierał około piętnastu minut. Była to egzekucja pokazowa. Niemcy spędzili na nią mieszkańców całej Rudy. Tego dnia, 12 lutego 1942 roku, powieszono w różnych dzielnicach dwunastu członków podziemia. Śmierć Joachima Achtelika upamiętnia tablica znajdująca się w miejscu wykonania wyroku, a jego imieniem nazwano jedną z ulic rudzkich.

joachim Achtelik

szyb „Franciszek”

Szyb „Franciszek” powstał pod koniec XIX w. jako szyb wydobywczy kopalni „Wolfgang” (jednej z najstarszych na ziemiach polskich). W latach 1912–1926 stanowił samodzielną kopalnię pod nazwą „Hrabia Franciszek”, po czym znów został włączony do kopalni „Wolfgang”. W początkach XX w. rozbudowano go, jednak w latach 50. zaczynał tracić na znaczeniu. W latach 70. część zabudowań wydzierżawiono innym jednostkom. W latach 1984–85 przebudowano budynek łaźni. Ochroną prawną został objęty w 1984 r. Zespół składa się z murowanych, podpiwniczonych budynków. W centralnej części znajduje się budynek nadszybia oraz szyb; w tym miejscu znajdował się także nieistniejący już budynek administracyjny. Jednym z najciekawszych budynków jest usytuowana w sąsiedztwie nadszybia remiza strażacka. Oprócz tego w kompleksie znajduje się również maszynownia, kotłownia, warsztat, stolarnia, magazyn, rozdzielnia oraz komin. W dawnym budynku stajni obecny właściciel tej części urządził mieszkanie oraz prowadzi działalność gospodarczą.

szyb „Franciszek”

Osiedle robotnicze przy ulicach: Wieniawskiego, Wolności, Staszica i Kościelnej

Osiedle robotnicze w dzielnicy Ruda powstało ok. 1900 roku. W jego skład weszły zarówno zabudowanie mieszkalne, jak i budynki użyteczności publicznej. Budynki mieszkalne zlokalizowano przy następujących ulicach: Wieniawskiego, Wolności, Staszica i Kościelnej. Z kolei kościół parafialny Matki Boskiej Różańcowej z plebanią znajduje się przy ul. Kościelnej; budynek dawnego Urzędu Gminy (obecnie muzeum i komisariat policji) – przy ul. Wolności; dawne gimnazjum im. Staszica (obecnie liceum ogólnokształcące) – przy ul. Mickiewicza.

Grota Matki Boskiej z Lourdes

Grota Matki Boskiej z Lourdes została wybudowana w 1933 roku. Została ona ufundowana przez mieszkańców kolonii „Karol”. Grotę wybudował budowniczy Szczęsny, któremu pomagali bezrobotnymi mieszkańcy kolonii. Obiekt został wzniesiony w miejscu, w którym stały kiedyś pierwsze zakłady hutnicze na tym terenie. Jako budulec wykorzystano pozyskaną z hałdy po dawnej hucie Bertha tzw. szlakę - odpad z procesów hutniczych w formie niejednorodnych kamieni powstałych ze stopienia ze sobą rud metalu, topników, tlenków metali oraz szklistego spieczonego popiołu. Uroczyste poświęcenie groty nastąpiło w dzień Wniebowstąpienia Pańskiego 1933 roku.

slavia ruda śląska

Klub w 1919 roku nosił nazwę Strzała Ruda, od 1924 roku Slavia Ruda, w czasie okupacji jako SC 1910 Ruda, 28.02.1945 reaktywowano Slavia Ruda. Od 27.02.1949 jako ZKS Górnik Ruda po fuzji z Naprzodem Ruda. Od 1958 roku jako Slavia Ruda Śląska po włączeniu Rudy do nowo utworzonej Rudy Śląskiej.

Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej

Kościół pw. Matki Bożej Różańcowej został wzniesiony z fundacji hrabiego Karola Wolfganga von Ballestrema w 1869 roku. Wyznaczał południowo-zachodnią granicę dawnej zabudowy dzielnicy Ruda, będąc jednocześnie pierwszym kościołem na jej terenie. Projekt opracował i zrealizował architekt i budowniczy z Gliwic - Wachtel. Prace budowlane trwały od kwietnia do listopada 1869. W 1890 roku kościół powiększono - dobudowano absydę oraz kaplicę pw. Matki Boskiej Nieustającej Pomocy.

chebzie

To niewielka dzielnica Rudy Śląskiej, położona w północno-wschodniej części miasta i zamieszkiwana przez około 2tys. mieszkańców. Znajduje się tutaj jeden z największych węzłów komunikacyjnych w Polsce. Na początku była to osada kolejarska, lecz niedługo później zbudowano również domy dla górników z pobliskiej kopalni. Do dziś dzielnica zachowała charakter robotniczy, z charakterystycznymi familokami.

Nazwa wywodzi się z gwarowego słowa "chebzie", oznaczającego odpad drewna w postaci kory.

nowy bytom

Nazwa powstała w 1922 r. po odłączeniu od Bytomia części obszaru i przyłączenia go do Polski.

Teren obecnego Nowego Bytomia przez kilkaset lat był porośnięty gęstym lasem należącym do miasta Bytomia, wzmiankowanym w 1369 r. W 1624 r. wymienia się Czarny Las jako "Schwarzwald", zaś w 1668 r. pod polską nazwą "Miejski Czarny Las". Teren ten funkcjonował przez lata jako obszar dworski, a później dzielnica miasta Bytomia. Był zarządzany przez specjalną ekspozyturę magistratu. Obecny pl. Wolności był pierwotnie targowiskiem. Od 1776 r. rozwijało się tu górnictwo węglowe.W 1830 r. powstała kopalnia "Lythandra" (później "Wanda"). W 1922 r., po przyłączeniu do Polski, powołano samodzielną gminę Nowy Bytom (początkowo zwaną Polski Bytom). W ten sposób nastąpiło odłączenie tego terenu od miasta Bytomia pozostałego po stronie niemieckiej.

kościół św. Pawła

Kościół p. św. Pawła został wybudowany w latach 1911-1912 według projektu Johannesa Franciscusa Klompa z Dortmundu. W realizacji tej znaleźć można liczne cytaty z niemieckiej architektury romańskiej. Pięknie opracowano elewacje obiektu, pokrywając je licznymi płaskorzeźbami z wyobrażeniami świętych oraz Chrystusa. Uwagę zwracają również oryginalne, miedziane hełmy wież. Przed fasadą świątyni ulokowano dwie potężne rzeźby przedstawiające św. Floriana i św.Barbarę - patronów śląskich robotników. Rzeźby wykonał bytomski artysta Mathias Beule.

bielszowice

Pierwszym zakładem przemysłowym na terenie Bielszowic była kuźnica żelaza istniejąca w XVII i XVIII wieku nad Kochłówką na zachód od wsi. Z kolei w 1805 r. powstała huta cynku "Deutsche Hotte". W 1801 r. pruski fiskus górniczy wykupił parcele dla górników kopalni "Konigin Luise" (Królowa Luiza) co dało początek Królewskiej Kolonii Bielszowice (leżała wzdłuź obecnej ul. Górnej). W 1828 r. powstała pierwsza murowana szkoła koło kościoła.W 1951 r. Bielszowice włączono do Nowego Bytomia, zaś w 1959 r. weszły w skład miasta Ruda Śląska.

Nazwa pochodzi od potoku zwanego pierwotnie Bielczą.

Kościół pw. Marii Magdaleny

Świątynia powstała w 1883 r. na miejscu starego, istniejącego w tym miejscu od 1613 r. drewnianego kościołka. Za projekt kościoła odpowiedzialni są pochodzący z Gliwic budowniczy Philipp i mistrz ciesielski Traufeld. 22 czerwca 1883 r. miała miejsce ceremonia poświęcenia kamienia węgielnego pod budowę świątyni, a gotowy kościół oddano do użytku jeszcze w tym samym roku. To stosunkowo skromna budowla, z ceglaną elewacją ozdobioną wykonanymi w tynku dekoracjami w postaci gzymsu, zworników łuków okiennych i sterczyn w fasadzie głównej.

Bykowina

Donnersmarck założył na jej dzisiejszym obszarze wieś o pierwotnej nazwie "Dębowa Kłoda". Później nazwano ją Bykowiną. Czasem określano jako Bukowinę, przyjmując, że nazwa pochodzi od lasu bukowego.

Bykowina była do końca XVII wieku przysiółkiem Kochłowic. Początki osadnictwa na tym terenie mają związek z działalnością kamieniołomu, który funkcjonował w tym miejscu aż do XX wieku. Data powstania gminy bykowińskiej nie jest znana. Na pewno było to przed 1789 rokiem, z tego czasu bowiem jest zachowane wyobrażenie pieczęci gminnej Bykowiny. Przedstawia ona wzgórze z wejściem do sztolni, na którym rośnie drzewo. Posiadanie własnego herbu świadczyło w państwie pruskim o samodzielności prawnej, należy więc mniemać, że Bykowina była wówczas już niezależna od Kochłowic. W 1825 roku wybudowano na terenie Bykowiny cynkownię Turzo, która działała do roku 1919. Po powstaniach śląskich Bykowina została uroczyście przejęta przez władze polskie 20 czerwca 1922 roku. W 1951 roku obszar Bykowiny włączono do miasta Nowy Bytom, a w 1959 Bykowina stała się jedną z dzielnic Rudy Śląskiej.

Bykowina ze względu na czas budowy i nasypy kolejowe dzieli się na 3 części. 1. Stara / Górna Bykowina - Jest zalążkiem współczesnej Bykowiny, pierwszy dokument wspominający o Bykowinie pochodzi z 1623r. 2. Dolna / Nowa Bykowina - Wielkie osiedle mieszkaniowe wybudowane w latach 80-tych na podmokłych terenach rolniczych, na południe od Starej Bykowiny. 3. Ptasie Osiedle / Osiedle Szpaków - Północno-zachodnia część Bykowiny, często łączona z Nową Bykowiną, lub z sąsiadującą dzielnią - Wirkiem.

wirek

Obecny Wirek wzmiankowany jest w urbarzu z 1603 r. W 1661 r. występuje jako Nowa Wiesz. Wieś powstała nad Kochłówką (Potokiem Bielszowickim). Już wcześniej, w 1594 r., czeski dokument wymienia wzgórze zwane Wirek. Pierwotna Nowa Wieś leżała w okolicach obecnych ulic 1 Maja, Magdziorza i Bielszowickiej. Wirek zaś to rejon ulic Sienkiewicza i Dąbrowskiego. W 1924 r. obszar dworski Wirek włączono do gminy Nowa Wieś tworząc jedną gminę wiejską Nowa Wieś. Wirek jest największą siedzibą handlu w Rudzie Śląskiej. Słynie z targów odbywających się od wielu lat w każdy czwartek.

Pierwotnie była to nazwa topograficzna, określająca wzgórze, znajdujące się na terenie leśnym na północny-wschód od Kochłowic

kościół pod wezwaniem Świętego Wawrzyńca

W latach 1873-1874 zbudowano mały orientowany kościół (stał przed wejściem do obecnego). w stylu neogotyckim według projektu Ludwika Schneidera pw. św. Wawrzyńca i św. Antoniego. W 1937 r. urządzono kościół św. Andrzeja Boboli w nieistniejącej juź dawnej sali kinowej u zbiegu obecnych ulic 1 Maja i Bielszowickiej.

Halemba

To dzielnica Rudy Śląskiej, do 1951 roku siedziba gminy Halemba. Halemba stanowi południową część miasta Ruda Śląska. Od północy i wschodu graniczy z jego dzielnicami: Bielszowicami, Wirkiem i Kochłowicami. Od południa sąsiaduje z miastem Mikołów, natomiast od zachodu z Zabrzem. Miejscowość stanowi część historycznego Górnego Śląska, geograficznie natomiast fragment Wyżyny Śląskiej. Przez Halembę przepływa rzeka Kłodnica stanowiąca prawy dopływ Odry. Obszar dzielnicy składa się z trzech historycznie różnych miejscowości: Halemby Kłodnicy Starej Kuźnicy

Pochodzi od nazwiska rodu kuźniczego - Halemba.

Kościół Matki Bożej Różańcowej

Kościół pod wezwaniem Matki Bożej Różańcowej w Rudzie Śląskiej Halembie został zbudowany w latach 1889-90. Niewyszukaną budowlę, w stylu eklektycznym, wzniesiono za pieniądze parafian, na parceli sprezentowanej przez hrabiego Hugo von Donnersmarcka. W wyposażeniu świątyni znajduje się między innymi kielich podarowany przez prezydenta Lecha Kaczyńskiego i wyjątkowa monstrancja, wykonana z węgla kamiennego.

kochłowice

Kochłowice są jedną z południowych dzielnic miasta Rudy Śląskiej. Pierwsze wzmianki o Kochłowicach pochodzą z 1360 r. (Kochlowa Lanka) i 1369 r. (Kochelwicz).Wieś lokowano prawdopodobnie na miejscu starszej osady, stąd jej charakterystyczny układ przestrzenny . W XIV wieku istniał tu gródek (tzw. Kopiec) nad Kochłówką, służący jako strażnica celna przy drodze z Bytomia do Mikołowa. Herb gminy przedstawia budynek kościoła. Niemiecka nazwa wsi brzmiała Kochlowitz. W XVI i XVII wieku istniała tu warzelnia soli, po której do dziś pozostała nazwa ulicy Solnej. Istniał tu też duży kamieniołom wyrabiający kamienie młyńskie (Skała).

Pochodzi od imienia jednego z pierwszych tutejszych osadników - Kochel; przezwisko utworzone z wyrazu "chochoł".

Sanktuarium Matki Boskiej z Lourdes w Kochłowicach

Kochłowickie sanktuarium zostało wybudowane w miejscu starego drewnianego kościółka, istniejącego w tym miejscu już w XVII wieku. Budowę sfinansowali Łazarz Henckel von Donnersmarck i jego żona Antonina. Świątynię wzniesiono w 1806 roku w stylu późnobarokowym. Bryła kościoła ozdobiona jest w bardzo subtelny i finezyjny sposób.

czarny las

Decyzją Rady Miasta Ruda Śląska od dnia 12 stycznia 2006 r. wyróżnia się w mieście dodatkową dzielnicę: Czarny Las, wyodrębnioną z istniejących dotychczas dzielnic: Wirek, Nowy Bytom i Bielszowice. Nazwa "Czarny Las" była po raz pierwszy wzmiankowana w języku polskim w 1668 r. jako "Miejski Czarny Las". Był to dawniej obszar dworski, a później służąca do polowań własność należąca do miasta Bytomia. Teren ten odłączono od Bytomia w 1922 r., po przyłączeniu Czarnego Lasu do Polski. Czarny Las znalazł się wtedy w nowej samodzielnej gminie Nowy Bytom (początkowo zwanym Polskim Bytomiem).

Bibliografia

https://sites.google.com/site/msitrudaslaska2/informacje-ogolne/dzielnice-rudy-slaskiej https://www.wirtualnaruda.pl/historia.htm https://rudaslaska.com.pl/p,s,historia_ruda.html

http://rudzkamappka.pl/gry-terenowe

THANKS!

Lorem ipsum dolor sit amet