Wędrówki ryb Zuzanna Tęcza

Wędrówki ryb związanych z rozrodem

Ryby wędrowne

RODZAJE WĘDRÓWEK

Woda jest jednym z najbardziej zróżnicowanych środowisk życia. Istnieje duża rozmaitość form i zachowań organizmów wodnych, a w konsekwencji wiele podziałów, którym podlegają ryby:

Ze względu na tryb życia, wyróżniamy ryby: ▪ wędrowne; ▪ prowadzące osiadły tryb życia.

Ze względu na środowisko, w którym żyją, dzielimy je na: ▪ słodkowodne; ▪ słonowodne; ▪ dwuśrodowiskowe.

Większość ryb, aby przeżyć i osiągnąć sukces rozrodczy podejmuje: ▪ wędrówki pokarmowe w poszukiwaniu żerowisk; ▪ wędrówki rozrodcze w poszukiwaniu odpowiedniego miejsca do rozmnożenia się (tarła).Ryby, które odbywają długie, regularne, charakterystyczne dla swojego gatunku wędrówki, w trakcie których nierzadko zmienia się ich fizjologia i wygląd zewnętrzny, nazywamy rybami wędrownymi.

Wędrówki ryb, ze względu na kierunek, dzielimy na tzw. anadromiczne - z morza na tarło do rzek, i tzw. katadromiczne - z rzek na tarło do morza. Są to migracje wymagające od ryb zmiany środowiska ze słonego na słodkie lub na odwrót. Ryby, które je odbywają nazywamy rybami dwuśrodowiskowymi. Należą do nich: ▪ ryby anadromiczne, które wędrują z morza w górę rzek na rozród (tarło) i jeżeli to możliwe wpływają do rzek, w których same się wylęgły. Po wylęgu spędzają w rzekach pewien czas dopóki nie podrosną, a następnie wracają do morza na żerowiska, tam też dorastają i dojrzewają płciowo. Z gatunków polskich do takich ryb należą: łosoś atlantycki (Salmo salar), troć wędrowna (Salmo trutta trutta), certa (Vimba vimba) i jesiotr ostronosy (Acipenser oxyrhynchus). ▪ ryby katadromiczne, które całą młodość spędzają w wodach słodkich (głównie w jeziorach) i po osiągnięciu odpowiedniego stopnia dojrzałości zaczynaj spływać w dół rzek do morza, gdzie odbywają tarło.

Do katadromicznych ryb rodzimych zaliczamy węgorza (Anguilla anguilla)

Wędrówka węgorza europejskiego jest jedną z najdłuższych wśród ryb, ma on do przepłynięcia aż 8000 km

Istnieje jeszcze jeden rodzaj migracji tarłowych, niewymagających od ryb zmiany środowiska. Ryby, które je odbywają nazywamy rybami jednośrodowiskowymi. Należą do nich ryby potamodromiczne, które wędrówkę odbywają wzdłuż rzeki. Przykładem takiej ryby jest jednośrodowiskowa (słodkowodna) forma certy. Dorosłe osobniki tego gatunku przebywają w przyujściowych, bardziej żyznych odcinkach rzek, a na tarło płyną w górę rzeki.

ŁOSOŚ ATLANTYCKI (Salmo salar)

Biologia gatunku

Łosoś atlantycki jest rybą z rodziny ryb łososiowatych, do której należą również: pstrąg potokowy, troć wędrowna, głowacica i lipień. Łosoś jest typową rybą dwuśrodowiskową. Rozmnaża się w wodach słodkich, w górnych odcinkach rzek o żwirowym dnie, wartkim prądzie i chłodnej czystej wodzie. Tarło odbywa się późną jesienią po długiej i męczącej wędrówce, w trakcie której ryby nie odżywiają się. W tym czasie żuchwa samców zmienia się w charakterystyczny, zakrzywiony do góry hak zwany kufą, a ich kolor staje się ciemniejszy i bardziej czerwony, co ma podnieść atrakcyjność samców i zwiększyć ich szanse w walce o samice. Jest to tzw. szata godowa, którą wiele gatunków ryb przybiera w okresie rozrodu. W trakcie wędrówki na tarliska (odbywającej się głównie nocą) łososie potrafią pokonać przeszkody naturalne, a także niektóre stworzone przez człowieka, pod warunkiem, że nie są one zbyt wysokie, a głębokość wody przed przeszkodą będzie wystarczająca do nabrania odpowiedniej szybkości do skoku. Jeżeli na ich drodze nie stanie zapora, rybackie sieci lub zanieczyszczenia, to dzięki swoim rozmiarom i sile łososie praktycznie bez strat dotrą na tarliska. Tempo ich wędrówki jest różne, żod temperatury wody, stanu i poziomu rzeki oraz wielkości ryby. Mogą przemieszczać się nawet do kilkudziesięciu kilometrów na dobę. Po dotarciu na tarliska w górnych biegach rzek, samice łososi za pomocą płetwy ogonowej kopią w żwirowym dnie potoku gniazda. W pierwszej fazie budowy, gniazdo łososia ma formę dołka (ok. 30 cm głębokości), do którego samica składa ikrę w akcie tarła. Zapłodnioną przez samca ikrę samica przykrywa żwirem, kopiąc kolejny dołek powyżej gniazda. Chroni w ten sposób złożoną w gnieździe ikrę przed licznymi niebezpieczeństwami podczas długiej inkubacji. Proces kopania dołka, składania w nim ikry i przykrywania jej żwirem samica powtarza kilkakrotnie. Gniazdo ostatecznie przybiera formę usypanego ze żwiru, wydłużonego kopca, który może mieć do 2 m szerokości i ponad 4 m długości! Wielkość gniazda zależy od wielkości samicy.

Konstrukcja gniazda jest „ażurowa” – przestrzenie między kamykami i ziarnami żwiru umożliwiają swobodny przepływ wody przez gniazdo i tym samym odpowiednie natlenienie złożonej ikry, co jest warunkiem koniecznym dla prawidłowego jej rozwoju. Owa ażurowość gniazda umożliwia także wydostanie się z gniazda wyklutym małym łososiom. Zabójcze dla ikry i wyklutych młodych przebywających w gnieździe jest osadzanie się na gnieździe mułu, na przykład spłukiwanego przez deszcz z pól i dróg lub niesionego przez wodę zmąconą prowadzonymi w korycie rzeki pracami regulacyjnymi lub innymi czynnościami (np. rajdy samochodów terenowych, zwózka drewna itp.). Muł powoduje zatkanie przestrzeni międzyżwirowych gniazda, co prowadzi do niedotlenienia i zamieranie ikry. Natomiast gdy gniazdo zostanie pokryte mułem w okresie klucia się młodych łososi, nie będą one w stanie wydostać się z gniazda i wszystkie zginą. Samica, zależnie od wielkości, składa od 5 do 20 tys. jaj. Ikra łososia jest duża (5–7 mm średnicy), różowo-pomarańczowa i dobrze zaopatrzona w substancje odżywcze. Tylko część osobników łososia atlantyckiego przeżywa tarło i wraca do morza. Takie spływające ryby nazywane są keltami. Niestety, z powodu wyczerpania i ran odniesionych w trakcie wędrówki oraz tarła, ginie ponad 90% łososi. Na kolejny w swoim życiu rozród powraca około 8–10% ryb, a do trzeciego tarła przystępują już tylko bardzo nieliczne, najsilniejsze i najbardziej wytrzymałe sztuki. Trzykrotnie do tarła przystępuje nie więcej niż 1 na 1000 dorosłych łososi. Ikra złożona jesienią rozwija się aż do wiosny, w tym czasie z osłonek wydostają się larwy odżywiające się substancjami odżywczymi zgromadzonymi w woreczku żółtkowym. Larwy pozostają w gnieździe do czasu wyczerpania się zapasów woreczka. Po jego niemal całkowitej resorpcji i wydostaniu s i ę z gniazda, młode łososie zaczynają żerować i szybko rosnąć. Na jesieni tego samego roku mają już około 12 -15 cm długości i w tym stadium rozwoju noszą nazwę “parr”. Pozostają w rzece przez 1 rok do 5 lat (najczęściej 2 lata) i zanim spłyną do morza przechodzą proces wysrebrzania (smoltyfikacji), w trakcie którego nabywają przystosowań koniecznych do życia w morzu. Wysrebrzone małe łososie nazywamy smoltami - zatracają one typowe plamiste ochronne ubarwienie, konieczne do przetrwania w rzece o kamienistym dnie i stają się stalowoszarosrebrne, takie jak ryby morskie żyjące w toni wodnej. Wieloletnie badania wykazały, że z każdych 100 wyklutych łososi zaledwie 1 do 4 ma szansę dotrzeć do morza. Po kilku latach pobytu w morzu i osiągnięciu dojrzałości płciowej łososie, już jako tzw. tarlaki, wracają do swoich macierzystych rzek. Zjawisko powrotu do miejsca urodzenia określamy jako “homing”. W drodze na tarliska kierują się węchem, ponieważ zapamiętują zapach rzeki, w której się wykluły i wysrebrzyły.

Łososie przez całe życie są drapieżnikami. W morzu odbywają długie wędrówki w poszukiwaniu ławic ryb i krewetek. Szybko rosną i osiągają rozmiary do 130-140 cm oraz masę ciała nawet do 30 kg.

▪ dorosły łosoś osiąga rozmiar porównywalny ze wzrostem gimnazjalisty, do 140 cm długości ▪ łosoś podczas swojej wędrówki na tarło jest w stanie przeskoczyć przeszkodę wysokości ok. 3 metrów ▪ największe samice łososia są w stanie złożyć jednorazowo nawet do 20 tyś. jaj ikry

IKRA - złożona jesienią rozwija się do wiosny

LARWA - po wylęgu ma długość ok 20 mm, odżywia się żółtkiem z pęcherzyka

NARYBEK - w 2-3 miesiącu życia ma długość 35-40 mm

STADIUM PARR - to roczny narybek o długości 7-18 cm

SMOLT - to 1,2,3 letni, wysrebrzony narybek łososia.W tym stadium następuje zmiana środowiska ze słodkowodnego na morskie

DOROSŁY, wielki, srebrny łosoś żyjący 2-4 lata w morzu, waży 5-10 kg i szykuje się do wędrówki na rozród. Łososia płynącego na tarło do rodzimych rzek nazywamy tarlakiem.

TROĆ WĘDROWNA (Salmo trutta trutta)

Dokładne tłumaczenie łacińskiej nazwy “troć wędrowna” brzmi “łosoś pstrąg”, dlatego przez długi czas tę rybę nazywano łososiopstrąg.

BIOLOGIA GATUNKU Troć wędrowna jest rybą anadromiczną (dwuśrodowiskową), o wyglądzie i biologii bardzo podobnej do łososia atlantyckiego. Formy młodociane przebywają w pierwszym okresie życia w rzekach i potokach o szybkim przepływie wody, żwirowo-kamienistym dnie i chłodnej, dobrze natlenionej wodzie. Po około 2-5 latach młode osobniki przechodzą smoltyfikację i spływają do morza, gdzie intensywnie żerują przez kilka lat. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej ryby wstępują do rzek i płyną w ich górę na tarliska. Trocie odbywają tarło wcześniej niż łososie i trwa ono najczęściej od września do końca grudnia. Do tarła mogą również przystępować samce, które nie spłynęły do morza. Samice troci składają ikrę do gniazd na dnie żwirowo-kamienistym, tak jak łososie. Liczba składanych jaj przez jedną samicę waha się od 3 do 16 tys. Wylęg następuje najczęściej na wiosnę (luty-marzec) i przez pierwszy okres swojego życia małe trocie pozostają na tarlisku. Dorosłe osobniki troci dorastają do 1 m długości i ważą około 15 kg. Oprócz nieco mniejszych rozmiarów od łososia gatunek ten odróżnia kilka cech morfologicznych, spośród których najważniejsze to: inny wykrój płetwy ogonowej, grubszy trzon ogonowy oraz znacznie większy, w stosunku do reszty ciała, pysk. U samców w okresie tarła występuje kufa, jednak nie jest ona zagięta do tyłu i tak wyraźna jak u łososia.

HISTORIA I WYSTĘPOWANIE Troć wędrowna występuje od północnego krańca Półwyspu Iberyjskiego poprzez europejskie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego, Morze Północne, Morze Bałtyckie do Morza Arktycznego. Na podstawie znakowania wykazano, że troć pochodząca z Wisły wędruje na obszarze całego Bałtyku, natomiast trocie z rzek pomorskich łowione są u południowych brzegów Szwecji. Najwięcej trociowych rzek tarliskowych znajduje się w Szwecji. W Polsce troć wędrowna występowała dość licznie w dorzeczu Odry, docierając do jej górnych dopływów. W miarę postępującej degradacji środowiska naturalnego jej zasięg się zmniejszał. Najbardziej liczna była populacja troci „wiślanej”, która docierała do górnych dopływów tej rzeki. Licznie występowała także w środkowych dopływach Wisły. Budowa zapory we Włocławku, która zamknęła dostęp do południowych tarlisk troci oraz katastrofalne zanieczyszczenie Wisły i jej dopływów w latach siedemdziesiątych doprowadziły niemal do całkowitej zagłady troci „wiślanej”. Sytuacja troci wędrownej w Polsce jest obecnie znacznie lepsza niż łososia atlantyckiego, gdyż mimo wielu istniejących zagrożeń ryba ta nie wyginęła, a jej naturalne (mocno przetrzebione) populacje nadal istnieją w niektórych rzekach pomorskich. Intensywne zarybienia prowadzone od wielu lat i działania ochronne spowodowały, że jej obecny zasięg występowania jest stosunkowo duży (wszystkie rzeki pomorskie oraz dorzecze dolnej Wisły). W Polsce występuje również osiadła forma troci - troć jeziorowa (Salmo trutta morpha lacustris). Troć wędrowna podlega okresowej ochronie zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 listopada 2001 roku w sprawie połowu ryb oraz warunków chowu, hodowli i połowu innych organizmów żyjących w wodzie (Dz. U. nr 138, poz. 1559 z 2001 r.). Podobnie jak dla łososia, okres ochronny dla troci wędrownej przypada między 1 października a 31 grudnia. W morzu obowiązuje wymiar ochronny równy 60 cm, w rzece - 35 cm.

Sytuacja troci wędrownej w Polsce jest zdecydowanie lepsza niż łososia. W niektórych rzekach pomorskich nadal występują jej naturalne populacje.

JESIOTR (Acipenser oxyrhynchus)

Jesiotr może osiągnąć wymiar do 5,5 m długości i masę ciała zbliżoną do wagi siedmiu gimnazjalistów, czyli ponad 350 kg!

BIOLOGIA GATUNKU Jesiotr ostronosy, występujący niegdyś w Polsce, jest jedną z największych i najdłużej żyjących ryb słodkowodnych. Może osiągać do 5,5 m długości i ponad 350 kg masy ciała. Do rodziny jesiotrowatych należy rekord wielkości wśród ryb słodkowodnych. Rekordzistką jest bieługa (Huso huso), która może osiągać nawet 9 m długości i ważyć ponad 1,5 tony! Niestety, ryba ta jest na krawędzi wymarcia, podobnie jak wiele innych gatunków ryb jesiotrowatych występujących na świecie. Do rodziny jesiotrowatych należą także: jesiotr syberyjski, jesiotr rosyjski i sterlet, inaczej zwany czeczugą. Spokrewniony z naszym jesiotrem jest również żyjący w Ameryce Północnej wiosłonos amerykański, należący do rodziny wiosłonosowatych. Jesiotr należy do najstarszych istniejących kręgowców, swoją obecną formę przyjął już 30 milionów lat temu. Ma bardzo specyficzną budowę: charakterystyczny, wydłużony pysk, tzw. rostrum, i - w przeciwieństwie do większości ryb - jego ciało nie jest pokryte łuskami tylko tarczami kostnymi. Dorosłe osobniki żyją w morzu, odżywiają się fauną przydenną i rybami. Jesiotry bardzo późno dojrzewają płciowo. Do rzek na tarło zaczynają wpływać w wieku około 15 lat w przypadku samców i około 18 lat w przypadku samic. Późne dojrzewanie jesiotra i jego rozród stanowią duży problem dla hodowców i osób chcących przywrócić tę rybę środowisku. Wędrówka rozpoczyna się wczesną wiosną i trwa około dwóch miesięcy. W jej trakcie jesiotry pokonują ok. 20 km na dobę . W tym czasie nie pobierają pokarmu i tracą nawet do 30% masy ciała. Na tarliska jesiotry wybierają duże rzeki o głębokości około 2 m. Tarło odbywa się na przełomie czerwca i lipca, a młode jesiotry wylęgają się już po dwóch tygodniach. W rzekach pozostają od 1 roku do 3 lat, a następnie spływają do morza. Po odbytym tarle dorosłe ryby także wracają do morza. Do tarła przystępują co kilka lat.

HISTORIA I WYSTĘPOWANIE Do niedawna uwaŜano, Ŝe w Polsce występował jesiotr zachodni (Acipenser sturio), który obecnie tarło naturalne odbywa jedynie w dolnej części śyrondy i Garonny we Francji oraz w Rioni na terenie Gruzji. Przeprowadzone w ostatnich latach badania genetyczne okazów muzealnych wykazały, Ŝe w Polsce (i przypuszczalnie w całej zlewni Bałtyku) występował inny gatunek jesiotra: jesiotr ostronosy, który obecnie zachował się jedynie u wchodnich wybrzeŜy Ameryki Północnej. W XIX i XX wieku z Wisły wciąŜ wyławiano setki ton jesiotra, jednak z czasem ludzie zauwaŜyli, Ŝe staje się on rybą coraz rzadszą. W XIX wieku gatunek ten zapędzał się w swoich wędrówkach aŜ po Tyniec i jeszcze przez wiele lat trafiał do górnych dopływów Wisły (w Sanie docierał powyŜej Przemyśla). W owych czasach łowiono tak duŜo jesiotra, Ŝe w niektórych wsiach świnie były karmione kawiorem. Na początku XX wieku nastąpił gwałtowny spadek liczebności jesiotra. Z Odry te piękne olbrzymy zniknęły jeszcze wcześniej. W 1936 roku jesiotra objęto w Polsce całkowitą ochroną, okazało się jednak, Ŝe jest juŜ zbyt późno. Ostatni jesiotr został wyłowiony z Wisły koło Chełmna w 1965 roku. W Polsce na dzień dzisiejszy jesiotr jest uznany za rybę wymarłą. Po odkryciu, Ŝe w Polsce występowały jesiotry ostronose, znacznie zwiększyły się szanse na restytucję tego gatunku w naszym kraju. Stosunkowo łatwo będzie moŜna uzyskać ikrę pochodzącą od wielu osobników, co jest warunkiem koniecznym sukcesu restytucji. Źródłem ikry będzie kanadyjska populacja jesiotra ostronosego, która wciąŜ jest dość liczna. Natomiast w przypadku jesiotra zachodniego, pozyskanie ikry dla programu restytucyjnego jest praktycznie niemoŜliwe, gdyŜ ostatnie populacje tego gatunku znajdują się na krawędzi wymarcia. Dla powodzenia restytucji jesiotra ostron o s e g o w Polsce konieczne jest przeciwdziałanie niekorzystnym przekształceniom odcinków rzek będących historycznymi tarliskami tego gatunku i udroŜnienie poprzegradzanych zaporami rzek, mając na uwadze stworzenie warunków dla migracji ryb, które mogą osiągać ponad 5 m długości!

Jesiotr zachodni podlega całkowitej ochronie gatunkowej. Jest chroniony programem Unii Europejskiej Natura 2000 w ramach dyrektywy siedliskowej. Ponadto wpisano go do Polskiej Czerwonej Księgi w kategorii EXP (gatunek zanikły).33 Jesiotr ostronosy nie został jeszcze oficjalnie uznany za gatunek rodzimy dla fauny Polski (i tym W Polsce jesiotr ostronosy występował do lat 60. XX wieku, na dzień dzisiejszy uznany jest za rybę wymarłą.

CERTA (Vimba vimba)

Certy nie budują gniazd tarłowych. Ikra składana jest na oczyszczone wcześniej przez te ryby, kamienisto - żwirowe dno.

BIOLOGIA GATUNKU Certa należy do rodziny ryb karpiowatych. Podobnie jak brzana, świnka czy kleń, jest rybą reofilną, czyli prądolubną. Jest gatunkiem anadromicznym, ale spotykane są też potamodromiczne populacje tych ryb. Zarówno w morzu, jak i w rzekach odżywia się bezkręgowcami dennymi i planktonem. Jest to nieduża ryba, osiągająca średnio 30 cm długości (maksymalnie 50 cm) i około 1 kg masy ciała. Ma niebieskozielone ubarwienie z ciemną pręgą na wierzchu ciała i srebrnobiałym brzuchem. Ryby te żyją w ławicach, czyli dużych stadach. Anadromiczne certy żerują w przyujściowych, zasolonych odcinkach rzek i przybrzeżnym pasie morza, a na tarło wpływają w górę rzek. Populacje rzeczne tego gatunku większą część roku spędzają w głębszych, bardziej żyznych i lekko zamulonych częściach rzek, a na tarło wybierają miejsca położone wyżej, o dnie żwirowym i dość dużym przepływie wody. Certy dojrzewają płciowo w wieku 4-5 lat. Na wędrówkę tarłową wyruszają w różnym terminie, w zależności od wielkości rzeki docelowej. Do dużych rzek, takich jak Wisła, wstępują już wczesną jesienią, a w grudniu osiągają rejon tarlisk. W mniejszych rzekach, np. pomorskich, pojawiają się dopiero wiosną. W trakcie wędrówki certy ograniczają pobieranie pokarmu, ale cały czas żerują. W górę rzeki płyną ze średnią prędkością 6-7 km/dobę, osiągając maksymalnie 14 km/dobę. Tarło rozpoczyna się w połowie maja i ciągnie się do końca czerwca. Gdy tarło się skończy, niektóre certy wracają do morza od razu, inne pozostają w rejonie tarlisk. Sytuacja ta zależy głównie od warunków pokarmowych w rejonie miejsc rozrodu. Populacja certy żyjąca w morzu charakteryzuje się szybszym wzrostem i osiąga większe rozmiary niż populacja śródlądowa.

HISTORIA I WYSTĘPOWANIE Certa występuje we wszystkich większych rzekach w zlewisku Morza Bałtyckiego, w zlewisku Morza Północnego, w Łabie i Wezerze oraz w rzekach uchodzących do Morza Czarnego od Dunaju po Kubań. W Polsce certę spotkał taki sam los, jak inne gatunki odbywające wędrówki rozrodcze – na ich trasie migracji pojawiła się zapora we Włocławku. Zanim największa z polskich rzek została przegrodzona, certa była gatunkiem bardzo licznym. Po wybudowaniu zapory we Włocławku populacja certy została znacznie zmniejszona, ponieważ odcięto jej możliwość wędrówki do większości tarlisk. Zachowała się populacja certy anadromicznej, która występuje w dorzeczu Wisły, ale jedynie do miejscowości Włocławek. Jest ona bardzo nieliczna, gdyż brakuje tam odpowiedniej ilości miejsc tarłowych. W Zbiorniku Włocławskim wykształciła się forma osiadła, która podejmuje wędrówki rozrodcze (potamodromiczne) w górę rzeki. W związku ze znacznym zmniejszeniem populacji certy podjęto działania restytucyjne. Głównie polegają one na pozyskiwaniu ikry z tarlaków odłowionych na tarliskach, a następnie produkcji materiału zarybieniowego w warunkach hodowlanych. Ponadto w ośrodku zarybieniowym Czarci Jar wyhodowano stado tarłowe, które także dostarcza materiał zarybieniowy. Przeprowadzono również udaną restytucję w Odrze, którą zapoczątkował Ośrodek Zarybieniowym „Szczodre” Polskiego Związku Wędkarskiego, opracowując metodę rozrodu i wychowu materiału zarybieniowego w oparciu o ostatnie osobniki anadromicznej, odrzańskiej populacji certy, które odławiano w Baryczy. Certa podlega okresowej ochronie zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 listopada 2001r. w sprawie połowu ryb oraz warunków chowu, hodowli i połowu innych organizmów żyjących w wodzie (Dz. U. nr 138, poz. 1559 z 2001 r.). Okres ochronny certy zależy od miejsca jej złowienia: w Wiśle od zapory we Włocławku do jej ujścia - od 1 września do 30 listopada, w Wiśle powyżej zapory we Włocławku i pozostałych rzekach - od 1 stycznia do 30 czerwca. Obowiązujący wymiar ochronny to 30 cm.

WĘGORZ (Anguilla anguilla)

BIOLOGIA GATUNKU Węgorz jest rybą wyjątkową, która od zawsze budziła w ludziach fascynację i ciekawość ze względu na swoje tajemnicze zachowanie. Dorosły węgorz żyje w wodach słodkich rzek i jezior, prowadząc nocny tryb życia. Jest rybą drapieżną, odżywia się ślimakami, żabami i małymi rybami. Jego wygląd jest, jak na rybę, bardzo osobliwy - ciało w kolorze ciemnym do czarnego, ma wydłużony wężowaty kształt, jego płetwy są połączone i tworzą jeden fałd. Po osiągnięciu dojrzałości płciowej węgorze masowo migrują do rzek, spływając nimi do morza. Jeśli zbiornik, w którym żyły, nie ma odpływu, węgorze, żeby dostać się do rzeki, potrafią wędrować po lądzie. Są w stanie przebyć nawet do 3 km po wilgotnym podłożu. Początek wędrówki na tarło na ogół ma miejsce pod koniec lata i jesienią. Intensywna wędrówka rozpoczyna się już wiosną. Z wód na obszarze Polski węgorze wędrują przez Morze Bałtyckie, Morze Północne do Oceanu Atlantyckiego, by ostatecznie dotrzeć późną wiosną na tarliska znajdujące się w Morzu Sargassowym na głębokości poniżej 100 m. Węgorz w morzu porusza się z prędkością 2 km/h, w ciągu dnia wędruje na głębokości ok. 700 m, nocą bliżej powierzchni. Taki rodzaj wędrówki (z wód śródlądowych na tarło do mórz i oceanów) nazywamy wędrówką katadromiczną. Larwy węgorza po wylęgnięciu mają zaledwie 5 mm i w niczym nie przypominają dorosłych osobników - są przezroczyste i mają kształt listka wierzbowego. Przez wiele lat naukowcy uważali, że młode węgorze to odrębny gatunek, stąd ich osobna nazwa leptocephalus. Narybek węgorza pozostaje w oceanie przez około 2-3 lata, przemieszczając się powoli z prądami morskimi w stronę wybrzeży Europy.Przy brzegach Europy małe węgorze przechodzą całkowitą przemianę, ich ciało skraca się i zmienia kształt z płaskiego na owalny. Na tym etapie nadal są przezroczyste i nazywamy je węgorzami szklistymi. W takiej postaci, co roku od kwietnia do września, wpływają do ujść europejskich rzek, w których płyną pod prąd. Ponieważ są bardzo płochliwe, pływają zazwyczaj nocą. Zaczynają nabierać barwy i przypominać dorosłe węgorze. U dojrzewających ryb grzbiet przybiera czarne zabarwienie, zaś boki są srebrzystobiałe. W tym stadium nazywamy je węgorzami srebrzystymi. W wodach słodkich mogą osiągnąć długość 80-100 cm, maksymalnie 150 cm i wagę od1 kg do maksymalnie ponad 6 kg.

-Akt tarła węgorza pozostaje tajemnicą, nigdy dotąd nie był obserwowany przez człowieka -szczególnie intensywne wędrówki tarłowe węgorza rozpoczynają się jesienią i występują w 3-4 dni po pełni księżyca, w ciemne burzliwe noce

HISTORIA I WYSTĘPOWANIE Przedstawiciele rzędu węgorzokształtnych pojawili się już w okresie górnej kredy, a więc przed prawie 100 milionami lat, natomiast rodzaju Anguilla, do którego należy węgorz europejski, w eocenie, tj. przed około 50 milionami lat. Węgorz europejski zasiedla wody Europy, Małej Azji oraz północnego żAfryki. Oprócz niego, dwuśrodowiskowymi gatunkami w rodzinie węgorzowatych są: węgorz amerykański, węgorz japoński i dwa gatunki węgorzy australijskich, natomiast kolejne znane 13 gatunków węgorzy to ryby morskie występujące w wodach Oceanu Indyjskiego i Pacyfiku. Spośród wszystkich gatunków węgorzy największe znaczenie gospodarcze mają węgorze japoński oraz europejski. Ciekawostką jest fakt, że tarliska węgorza europejskiego i węgorza amerykańskiego zlokalizowane są w Morzu Sargassowym obok siebie. Jednak znajdują się pod wpływem oddziaływania dwóch różnych prądów oceanicznych (Antylskiego i Florydzkiego) i dlatego wylęgające się larwy obydwu gatunków są rozdzielane i unoszone oddzielnie ku wybrzeżom Europy i Ameryki Północnej. Niesione prądem Golfsztrom (powstałym z połączenia prądów Antylskiego i Florydzkiego) larwy węgorza spotykane są na dużych obszarach Oceanu Atlantyckiego. Trafiają one do wybrzeży europejskich razem z wodami Prądu Północnoatlantyckiego, który oddziela się z Golfsztromu u brzegów Nowej Funlandii. Tutaj larwy węgorza przechodzą metamorfozę i jako tzw. węgorze szkliste wstępują w ujścia rzek. W Polsce ciągle zachowany jest niewielki naturalny ciąg wstępujący węgorza europejskiego, obserwowany m.in. w Wiśle, Łebie, Parsęcie i Wieprzy.

W ostatnich latach obserwuje się stałą tendencję zmniejszania liczebności węgorza europejskiego. Przyczynami tego zjawiska są zanieczyszczanie, nadmierne, rabunkowe odłowy węgorzy szklistych z przeznaczeniem na rynek krajów Azjatyckich (głównie Chiny) oraz masowe niszczenie spływających dorosłych osobników przez zlokalizowane na trasie ich migracji elektrownie wodne. Do tego dodać należy przegradzanie rzek, które ogranicza, a często nawet uniemożliwia wędrówkę młodych węgorzy do wód śródlądowych. Ze względu na liczne występowanie oraz wysokie walory konsumpcyjne węgorz europejski był rybą o dużym znaczeniu gospodarczym. Z polskich wód śródlądowych jeszcze w latach 80. XX wieku odławiano rocznie do 750 ton tej ryby. Z przyczyn wymienionych powyżej wysokość odłowów węgorza europejskiego spadła drastycznie w pierwszych latach XXI wieku. Stało się to sygnałem do podjęcia działań na rzecz stworzenia międzynarodowego programu ochrony tego gatunku. W czerwcu 2007 roku zdecydowano o włączeniu węgorza europejskiego do II załącznika Konwencji o Międzynarodowym Handlu Zagrożonymi Gatunkami Roślin i Zwierząt (CITES). Oznacza to, że w niedługim czasie handel tymi rybami będzie możliwy jedynie w przypadku posiadania odpowiednich zezwoleń. Węgorz w polskich wodach jest rybą coraz rzadszą, ale niestety nie podlega ochronie gatunkowej. Ochrona tego gatunku wymaga kompleksowego podejścia i związane z nią działania powinny obejmować cały obszar występowania gatunku, na którym realizowane są wszystkie etapy jego cyklu życiowego. Węgorz posiada jedynie wymiar ochronny, który wynosi 40 cm (zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z dnia 12 listopada 2001 roku w sprawie połowu ryb oraz warunków chowu, hodowli i połowu innych organizmów żyjących w wodzie - Dz. U. nr 138, poz. 1559 z 2001 r.).

WYMAGANIA I ZAGROŻENIA DLA RYB WĘDROWNYCH

WYMAGANIA Omówione gatunki ryb charakteryzują się specyficznymi i wysokimi wymaganiami, zarówno jeśli chodzi o parametry wody, jak i elementy środowiska naturalnego. Warunkiem podstawowym dla ich istnienia jest drożność cieków wodnych na całej długości, co pozwala na swobodną wędrówkę ryb w górę rzek i ich powrót do morza. Ponadto wszystkie ryby anadromiczne wymagają dosyć dużego przepływu wody, a równocześnie odpowiedniego ukształtowania koryta rzecznego i brzegów, stwarzających warunki do powstania miejsc tarliskowych. Muszą to być miejsca niezamulone, o dnie kamienistym i żwirowym oraz szybkim przepływie wody. W przypadku łososia przepływ wody musi wynosić minimum 0,5-1 m/s. Ważna jest również obfitość pokarmu odpowiedniego dla wzrostu i rozwoju narybku oraz obecność dużej ilości kryjówek i stanowisk żerowania. Kryjówki są szczególnie ważne dla wylęgu i młodych ryb, które są bardzo narażone na ataki drapieżników. Podstawowe parametry wody brane pod uwagę w działaniach restytucyjnych to: temperatura, zawartość tlenu, PH, przezroczystość. Parametry te powinny być na poziomie wody klasyfikowanej jako I klasa jakości. Jeśli wymienione czynniki są spełnione, to istnieją duże szanse na rozwój stabilnych, samorozradzających się populacji ryb wędrownych. Szczegółowe wymagania, którym powinny odpowiadać wody śródlądowe będące środowiskiem życia ryb w warunkach naturalnych, określa Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 października 2002 roku (Dz. U.176.1455).

ZAGROŻENIA Obecnie środowisko jest, niestety, bardzo silnie zdegradowane i zmienione przez człowieka. Stan ten wynika ze zwiększających się ciągle potrzeb cywilizacji, a także w dużej mierze z niewiedzy lub nieświadomości ludzi. Regulacje rzek i potoków oraz budowle piętrzące wodę, takie jak: progi, jazy i zapory, prawie zawsze całkowicie odcinają fragmenty rzek lub całe dorzecza, uniemożliwiając żywym organizmom wszelkie wędrówki. Odcięcie tarlisk to uniemożliwienie rybom wydania potomstwa. Jest to najprostsza droga do ich zagłady. Olbrzymie ilości wody, jaką zużywa dzisiejszy przemysł, rolnictwo i sami ludzie na potrzeby komunalne, wracają często do środowiska w bardzo złym stanie, niosąc ze sobą duże ilości zanieczyszczeń. Są to substancje chemiczne mające wpływ na zdrowie ryb i ich rozród. Metale ciężkie, które kumulują się w mięśniach ryb, mogą zaburzać ich rozród, a także stanowić zagrożenie dla ludzi, którzy je spożywają. Duże dawki biogenów, takich jak: związki azotu, potasu i fosforu (substancji organicznych, które mają działanie użyźniające), powodują wzrost żyzności wody (eutrofizację) i nadmierny rozwój glonów, a przez to deficyty tlenowe. Równie niebezpieczne mogą być ścieki bytowe z nieszczelnych szamb. Ich szkodliwy wpływ to przede wszystkim zmiany parametrów fizyko-chemicznych, powodujące zwiększenie ilości zawiesiny w wodzie i przyśpieszające proces gromadzenia się mułu na dnie, co jest niekorzystne dla ikry i wylęgu. Natomiast wody podgrzane zrzucane do rzek z elektrociepłowni i kanalizacji miejskich mogą być zabójcze dla rozwijających się ryb zimnolubnych, takich jak łosoś. Kolejne zagrożenia dla ikry i wylęgu (świeżo wyklutych ryb) to zjawiska przemarzania i prześwietlania gniazd, a takze ich wysychanie. Sytuacje te mogą mieć miejsce w rzekach i potokach, które są sztucznie wypłycane w czasie suszy lub bardzo mroźnych zim. Do prześwietlania gniazd dochodzi prawie zawsze w rzekach, które mają uregulowane brzegi, a co za tym idzie nie rosną na nich żadne rośliny i drzewa. W takich miejscach częstym problemem jest też szybkie nagrzewanie się wody do niebezpiecznych dla młodych łososi temperatur. Jeszcze innym zagrożeniem, wpływającym bezpośrednio na ryby, są wszelkie zabiegi regulacyjne i melioracyjne wykonywane w bezpośrednim sąsiedztwie rzeki lub w samym korycie. Działanie, takie jak wydobywanie zwiru bezpośrednio z dna rzek i potoków, powoduje zamulenie gniazd znajdujących się ponizej, a także zmniejszenie obszaru tarlisk w związku z brakiem odpowiedniego substratu (żwiru). Powoduje to również obniżenie lustra wody w potoku i osuszenie najbliższych terenów. Ścinka drzew i ich transport korytem rzecznym także ma tragiczne konsekwencje dla rozwijających się ryb. Do niekorzystnych zjawisk należy dodać ponadto nadmierne odłowy ryb zarówno przez rybaków morskich w Bałtyku, jak i wędkarzy oraz zwyczajnych kłusowników (ludzi kradnących ryby).

Dziękuję za uwagę!

Prezentację przygotowała Zuzanna Tęcza kl.6c