Liryka i motywy

Ekspresowa powtórka przed egzaminem ósmoklasisty

Niebo deszczem płynie...

sposoby na okiełznanie tekstów poetyckich

Izabella Bartol

Pudełko czekoladek kontra ... kubek

A Ty? W którym miejscu jesteś?

liryka

Co mówi i w jaki sposób?

Kto się wypowiada?

W liryce wypowiada się podmiot liryczny. Jest to fikcyjna osoba, której nie należy utożsamiać z autorem.

Mówi o swoich uczuciach, emocjach i doznaniach. Wypowiada się w sposób poetycki, to znaczy przy użyciu środków stylistycznych tj. epitety, metafory, porównania.

typy liryki

pośrednia Podmiot liryczny nie ujawnia się, pozostaje w ukryciu, zazwyczaj prezentuje swoje myśli i uczucia poprzez opis (np. krajobrazu czy sytuacji); Podmiot wypowiada się w 3 os. lub bezosobowo.

bezpośrednia Podmiot liryczny wyraża się tu wprost, o czym świadczą czasowniki w 1 osobie liczby pojedynczej i mnogiej (np. myślę, widzę, zrobimy), ale też zaimki (ja, on, twój).

Stań się lirycznym detektywem

krok

tytuł wiersza Jako "liryczny detektyw" znajdziesz już pierwsze tropy właśnie poprzez analizę tytułu. Tytuł może bowiem określać: - podmiot liryczny (np. „Do M.” A. Mickiewicza, „Do Hanny” Kochanowskiego) - temat utworu (np. „Nadzieja” J. Lieberta, „Myśli nieuczesane” S. J. Leca) - sytuację liryczną („Podziękowanie” J. Twardowskiego) - gatunek literacki („Tren VIII” J. Kochanowskiego) - kogoś bliskiego poecie, kto jest zawarty w dedykacji lub motcie utworu („Pamięci Profesor Marii Dłuskiej” w wierszu J. Twardowskiego)

krok

autor wiersza Znajomość biografii autora jest czasem niezbędna przy interpretacji tekstów poetyckich. Trudno byłoby zrozumieć „Treny” Jana Kochanowskiego, gdyby nie wiadomości z jego życia dotyczące straty dwuipółletniej córki Urszulki albo „Stepy akermańskie” Adama Mickiewicza, gdyby nie podróż poety po Wschodzie. Trudno byłoby również zrozumieć poezję księdza Jana Twardowskiego, gdyby nie wiedza na temat życia księdza, jego udziału w powstaniu warszawskim i działalności duszpasterskiej na rzecz dzieci niepełnosprawnych.

krok

Podmiot liryczny Podmiot liryczny w wierszu jest postacią kluczową, ponieważ dzięki niemu dowiadujemy się o uczuciach, emocjach i refleksjach zawartych w utworze. Należy pamiętać, że nie możemy utożsamiać go z autorem (chyba że chodzi np. o „Treny” Kochanowskiego). Liryczne „ja” jest związane też z rodzajem liryki: w liryce pośredniej podmiot jest „ukryty” – np. jako element przyrody w wierszu J. Kasprowicza „Krzak dzikiej róży w ciemnych smreczynach”, natomiast w liryce bezpośredniej mówi do nas wprost – zazwyczaj określamy go za pomocą czasowników w 1 osobie (mówię, widzę – np. „Z głową na karabinie” K.K. Baczyńskiego).

krok

MotywCzytając wiersz, należy określić jego motyw, czyli odpowiedzieć na pytanie: O czym mówi podmiot liryczny? Może więc mówić o miłości, ojczyźnie, Bogu, matce (rodzicach, dziecku), przyrodzie, walce itd.

krok

Gatunek literacki Aby określić gatunek literacki, musisz znać ich podział. Jeśli chodzi o teksty liryczne mogą to być np.: tren, fraszka, oda, hymn, pieśń, elegia, sonet, sielanka. Warto zwrócić tu uwagę na balladę, czyli gatunek synkretyczny (łączący), czyli taki, który łączy w sobie elementy liryki, epiki i dramatu np. „Świtezianka”.

krok

Budowa utworu Tutaj należy skupić się na segmentacji utworu. Czy tekst jest podzielony na strofy? Jeśli tak, to o jakiej ilości wersów w strofie? Jeśli jest podzielony na cztery strofy, a pierwsze dwie mają po cztery wersy, a dwie ostatnie po trzy, to mamy do czynienia z sonetem. Jeśli natomiast wiersz ma słabą rytmiczność i nieprzewidywalną budowę, to zaliczamy go do wiersza wolnego.

krok

Środki stylistyczne To zadanie może być prawdziwą gratką dla lirycznego detektywa. Aby odnaleźć zawarte w tekście środki stylistyczne, musisz posiadać wiedzę teoretyczną, to znaczy wiedzieć, czym środki poetyckie są i jak się nazywają. Warto, abyś pamiętał/a, aby pracować z fragmentami tekstu i wyszukiwał/a w nich podstawowe środki stylistyczne tj, epitety, metafory czy porównania. Już najprostsze epitety wyrażają myśli i uczucia podmiotu lirycznego np. radosna matka, cudowne obłoki, co może być wskazówka do dalszej interpretacji. Warto nie zapominać o określeniu rymów (czy się w wierszu znajdują, a jeśli tak, to jakie?) oraz o powtarzalności niektórych strof lub wersów (refren).

krok

Kontekst Określenie kontekstu jest zadaniem dla wytrawnego detektywa. Kontekst pozwala jeszcze lepiej zrozumieć sens utworu, powiązać go z innymi tekstami kultury. Warto więc przede wszystkim umieścić go w kontekście epoki, w której powstał. Światopogląd poety, czasy i przestrzeń, w której żył, mogą okazać się kluczowe dla interpretacji dzieła. Poza historią utwór można powiązać z innymi tekstami, nurtami filozoficznymi, sztuką czy codziennym życiem.

rodzaje literackie

EPIKA

DRAMAT

LIRYKA

Teksty pisane wierszem. Wypowiada się podmiot liryczny. Gatunki należące do liryki to: fraszka; pieśń; hymn; tren; oda; sonet; elegia

Nie ma narratora. O wydarzeniach informują bohaterowie – czynni uczestnicy fabuły. Jest to utwór przeznaczony do wystawienia na scenie. Wskazówki dla reżysera zawarte są w tekście pobocznym (didaskalia). Utwór podzielony jest na akty i sceny. Gatunki należące do dramatu to: komedia; tragedia; dramat właściwy

Teksty pisane prozą. Wypowiada się w nich narrator. Do epika zaliczamy następujące gatunki literackie: powieść; opowiadanie; nowela, baśń, mit; legenda; pamiętnik

Elementy utworu lirycznego

J. Słowacki „Beniowski” (fragm.)

„Chodzi mi o to, aby język giętki Powiedział wszystko, co pomyśli głowa: A czasem był jak piorun jasny, prędki, A czasem smutny jako pieśń stepowa, A czasem jako skarga nimfy miętki, A czasem piękny jak aniołów mowa... Aby przeleciał wszystka ducha skrzydłem. Strofa być winna taktem, nie wędzidłem. Z niej wszystko dobyć, zamglić ją tęsknotą, Potem z niéj łyskać błyskawicą cichą, Potem w promieniach ją pokazać złotą, Potem nadętą dawnych przodków pychą, Potem ją utkać Arachny robotą, Potem ulepić z błota, jak pod strychą Gniazdo jaskółcze przybite do drzewa, Co w sobie słońcu wschodzącemu śpiewa (...)”

linijka w wierszu to wers

zwrotka w wierszu to strofa

Występują rymy krzyżowe (przeplatane) – rymują się wyrazy z wersu 1. i 3. oraz 2. i 4.

środki poetyckie

metafora

epitet

ożywienie

pytanie retoryczne

anafora

apostrofa

porównanie

uosobienie

onomatopeja

eufemizm

oksymoron

"Kie­dy w po­łu­dnie lu­dzie wy­cho­dzą z ko­ścio­ła Kie­dy po nie­bie wiatr ob­ło­ki gna, Kie­dy na Pa­ryż ciem­ny spa­da sen, Któż mi tak cią­gle na­słu­chi­wać każe? Któż to mnie bu­dzi i woła? Sły­szę szum noc­nych na­lo­tów. Pły­ną nad mia­stem. To nie sa­mo­lo­ty. Pły­ną zbu­rzo­ne ko­ścio­ły, Ogro­dy zmie­nio­ne w cmen­ta­rze, Ru­iny, gru­zy, zwa­li­ska, Uli­ce i domy zna­jo­me z dzie­cin­nych lat, Trau­gut­ta i Świę­to­krzy­ska, Nie­ca­ła i Nowy Świat. I pły­nie mia­sto na skrzy­dłach sła­wy, I spa­da ka­mie­niem na ser­ce. Do dna. Ogła­szam alarm dla mia­sta War­sza­wy. Niech trwa!"

Antoni Słonimski "Alarm"

Myślenie metaforyczne

Które zdjęcie - Twoim zdaniem - oddaje charakter wiersza Słonimskiego?

Poezja wiecznie żywa

Adam Mickiewicz "Stepy akermańskie"

"Wpłynąłem na suchego przestwór oceanu, Wóz nurza się w zieloność i jak łódka brodzi, Śród fali łąk szumiących, śród kwiatów powodzi, Omijam koralowe ostrowy burzanu. Już mrok zapada, nigdzie drogi ni kurhanu; Patrzę w niebo, gwiazd szukam przewodniczek łodzi; Tam z dala błyszczy obłok? tam jutrzenka wschodzi? To błyszczy Dniestr, to weszła lampa Akermanu. Stójmy! — Jak cicho! — Słyszę ciągnące żurawie, Których by nie dościgły źrenice sokoła; Słyszę, kędy się motyl kołysa na trawie, Kędy wąż śliską piersią dotyka się zioła. W takiéj ciszy — tak ucho natężam ciekawie, Że słyszałbym głos z Litwy. — Jedźmy, nikt nie woła!"

"Pociecho moja ty, książeczko, pociecho smutna; nad małą siedzę schylon rzeczką, z wód igrające falą dziecko, żal mroku skrada się zdradziecko nad łąkę, rzeczkę, nad mój strumień, w duszącej mgle nieporozumień zapada noc okrutna. Pociecho moja, straszna nocy, pociecho smutna! nad wielką siedzę schylon rzeką, wód pędem chyżym fale cieką, wiary potęga rośnie w mocy, nad rzeką, łąką, nad polami, nad borów rzeszą, nad mrokami noc gaśnie w zorzach, w światach, błyskach, i słońce wstaje na przestworzach, słoneczna moc okrutna. Pociecho moja, dniu słoneczny, pociecho smutna; nad morza siedzę fal roztoczą, wiara nade mną w niebios kręgu, widzę te fale wód, jak biegą we sprzęgu wałów, w brył rozprzęgu w górę się piętrzą, w doły legą, jak nowe fale z nagła kroczą, a jedna dola im okrutna".

Stanisław Wyspiański "Pociecho moja ty, książeczko"

Dziękuję