Konstytucja 3 maja

Konstytucja 3 Maja

przypomnisz sobie najsłynniejszą pieść związaną z Konstytucją

dowiesz się czym było Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej

poznasz ważne postaci historyczne z obrazu Jana Matejki

Co zyskasz dzięki tej prezentacji?

poznasz zwolenników i przeciwników Konstytucji oraz jej postanowienia

i wiele, wiele więcej... zapraszam!

dowiesz się, kiedy przestała obowiązywać Konstytucja

Konstytucja 3 maja to potoczna nazwa Ustawy Rządowej

uchwalona 3 maja 1791 r. ustawa regulująca ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów, pierwsza w Europie i druga na świecie (po konstytucji amerykańskiej z 1787 r.) nowoczesna, spisana konstytucja

Konstytucja na osi czasu

1792 zawiązano konfederację targowicką, wojna z Rosją w obronie Konstytucji

1788–1792 obrady Sejmu Wielkiego

1790 Polska zawarła sojusz z Prusami

1791 uchwalono Konstytucję 3 maja

1789 Stanisław August rozwiązał Radę Nieustającą, ulicami Warszawy przeszła „czarna procesja”

1787 Stanisław Poniatowski spotkał się z carycą Katarzyną Wielką

1793 II rozbiór Polski

Obraz Jana Matejki, pt. "Konstytucja 3 Maja 1791 roku"

Instrukcja do obrazu kliknij w znaczek na postaci, by dowiedzieć się więcej

kliknij, aby wrócić do obrazu

Stanisław august poniatowski

1732-1798

z Bożej łaski i woli narodu król polski, wielki książę litewski, ruski, pruski, mazowiecki, żmudzki, kijowski, wołyński, podolski, podlaski, inflancki, smoleński, siewierski i czernihowski etc.

• król Polski w latach 1764–1795,

• ostatni władca Rzeczypospolitej Obojga Narodów,

• jeden z głównych autorów Konstytucji 3 maja,

• krytykowany za to, że nie zdołał zapobiec rozbiorom Rzeczypospolitej i przystąpił do konfederacji targowickiej,

• doceniany, jako inicjator i współautor reform ustrojowych przeprowadzonych przez Sejm Czteroletni

kliknij, aby wrócić do obrazu

Franciszek Ksawery Branicki

ok. 1730–1819

• minister wojny w Straży Praw, hetman wielki koronny,

• przeciwnik reform Sejmu Czteroletniego i Konstytucji 3 Maja,

• współtwórca konfederacji targowickiej, w czasie powstania kościuszkowskiego uważany

za wielkiego zdrajcę i skazany na karę śmierci,

• członek konfederacji Sejmu Czteroletniego,

• przewodniczący Komisji Wojskowej Obojga Narodów w 1788 r.,

• w lipcu 1791 r. w porozumieniu z Grigorijem Potiomkinem zorganizował porwanie z Łazienek króla Stanisława Augusta, którego jednak nie udało się przeprowadzić,

• figurował na liście posłów i senatorów posła rosyjskiego Jakowa Bułhakowa w 1792 r., która zawierała zestawienie osób, na które Rosjanie mogą liczyć przy rekonfederacji i obaleniu dzieła 3 maja,

• przez całą swoją karierę jeden z przywódców patriotycznego stronnictwa prorosyjskiego.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Hugo Kołłątaj

1750–1812

• polski polityk,

• jeden z twórców Konstytucji 3 maja,

• podkanclerzy koronny,

• członek konfederacji Sejmu Czteroletniego,

• jeden z najaktywniejszych działaczy stronnictwa patriotycznego w czasie Sejmu Czteroletniego,

• ostateczny redaktor tekstu Ustawy Zasadniczej,

• 29 kwietnia 1791 r. przyjął obywatelstwo miejskie na Ratuszu Miasta Warszawy,

• zgromadził w Warszawie prężny zespół publicystów nazwany przez przeciwników kuźnicą kołłątajowską

kliknij, aby wrócić do obrazu

Scipione Piattoli

1749–1809

• włoski ksiądz,

• sekretarz osobisty króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,

• współtwórca, redaktor i organizator przyjęcia Konstytucji 3 maja,

• zgłaszał pewne projekty do Konstytucji, wzorując się na konstytucji amerykańskiej i pomysłach francuskich,

• przypisywany jest mu projekt utworzenia Straży Praw,

• krótko przed przyjęciem konstytucji zmienił swoje poglądy odnośnie do polskiej polityki zagranicznej; stał się zwolennikiem sojuszu z Austrią,

• oficjalne zwolnienie ze służby na dworze uzyskał w grudniu 1793 r., zachowując tytuł królewskiego radcy.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Ignacy Potocki

1750–1809

• czołowa postać w polskim życiu publicznym w okresie panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego (początkowo był jego przeciwnikiem, spiskował przeciwko królowi w Petersburgu w roku 1776, później pełnił rolę przywódcy Stronnictwa Patriotycznego),

• członek konfederacji Sejmu Czteroletniego. Wybrany ex ministerio sędzią Sejmu Czteroletniego w 1788 r.,

• członek Deputacji do Formy Rządu, do której zadań należało opracowanie projektu zmiany ustroju Rzeczypospolitej,

• współtwórca Konstytucji 3 maja. Propagował supremację sejmu nad władzą wykonawczą. Sprzeciwił się ustanowieniu w konstytucji Komisji Sprawiedliwości, czego chciał król Stanisław August Poniatowski (główny autor tekstu konstytucji), ponieważ uważał, iż ministerstwo sprawiedliwości narusza rozdział władzy wykonawczej i sądowniczej,

• 2 maja 1791 r. podpisał asekurację, w której zobowiązał się do popierania projektu Ustawy Rządowej.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Adam Kazimierz Czartoryski

1734–1823

• polski mąż stanu,

• starosta generalny ziem podolskich,

• członek Komisji Edukacji Narodowej,
• poseł na Sejm Czteroletni z województwa lubelskiego w latach 1788–1792,

• zwolennik konstytucji,

• jeden z założycieli Zgromadzenia Przyjaciół Konstytucji Rządowej.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Stanisław Małachowski

1736–1809

• stały przedstawiciel stanów w Straży Praw,

• poseł sandomierski na Sejm Czteroletni w 1788 r., wybrany jego marszałkiem, przeprowadził zawiązanie Sejmu w konfederację i został marszałkiem konfederacji koronnej,

• jeden z głównych twórców Konstytucji 3 maja,

• przeprowadził uchwalenie Konstytucji na sesji sejmowej 3 maja 1791 r.,

• jeden z sygnatariuszy,

• w czasie wojny polsko-rosyjskiej był przeciwny decyzji króla Stanisława Augusta Poniatowskiego o jego przystąpieniu do konfederacji targowickiej i sprzeciwił się jakimkolwiek układom z targowiczanami,

• na emigracji zajął się projektowaniem reaktywacji Sejmu Czteroletniego, za co był więziony przez 8 miesięcy,

• zwolennik reaktywowania w Księstwie Warszawskim Konstytucji 3 maja i przeciwnik wprowadzenia Kodeksu Napoleona.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Julian Ursyn Niemcewicz

1736–1809

• poseł inflancki Sejmu Wielkiego,

• aktywny członek Stronnictwa Patriotycznego,

• 2 maja 1791 r. podpisał asekurację, w której zobowiązał się do popierania projektu Ustawy Rządowej,

• współautor projektu Konstytucji 3 Maja (uczestniczył w potajemnych naradach)

• blisko współpracował z Komisją Edukacji Narodowej,

• w lutym 1792 r. objął funkcję przewodniczącego Towarzystwa do Ksiąg Elementarnych,

• pełnił funkcję jednego z redaktorów „Gazety Narodowej i Obcej”,

• podczas wojny polsko-rosyjskiej w 1792 r. przebywał w obozie księcia J. Poniatowskiego

kliknij, aby wrócić do obrazu

Jan Suchorzewski

1740 lub 1754–1804 lub 1809

• poseł na Sejm Wielki,

• jego projekt ustawy nieoczekiwanie zgłoszony podczas dyskusji o miastach stał się podstawą ustawy "Miasta nasze królewskie wolne w państwach Rzeczypospolitej" z 18 kwietnia 1791r.,

• przeciwnik konstytucji, próbował nie dopuścić do jej uchwalenia, rzucając się pod nogi króla i grożąc, że zabije swojego sześcioletniego synka nie chcąc, aby żył w niewoli, jaką daje konstytucja. Ponadto naśladując gest Rejtana, próbował ograniczyć dostęp posłom do króla,

• podpisał manifest przeciwko uchwaleniu Konstytucji 3 Maja,

• w 1791 wydał jeszcze "Uwagi nad konstytucją polską 3 maja 1791",

• figurował na liście posłów i senatorów posła rosyjskiego Jakowa Bułhakowa w 1792 r., która zawierała zestawienie osób, na które Rosjanie mogą liczyć przy rekonfederacji i obaleniu dzieła 3 maja.

kliknij, aby wrócić do obrazu

Józef Poniatowski

1763–1813

• polski generał,

• dowódca armii koronnej Rzeczypospolitej,

• minister wojny i naczelny wódz wojsk polskich Księstwa Warszawskiego,

• członek Rady Stanu,

• bratanek króla Stanisława Augusta Poniatowskiego,

• entuzjastyczny zwolennik Konstytucji,

• podczas, gdy Zamek Królewski był otoczony przez wojsko Poniatowskiego, on sam znajdował się na sali z grupą ułanów – wszystko dla uniemożliwienia przeciwnikom ustawy ewentualnej akcji zbrojnej,

• przeciwnik jakichkolwiek układów z państwami rozbiorowymi, niezmiennie stał na stanowisku kontynuowania walki o utrzymanie niepodległości.

Podsumowanie i uzupełnienie zwolenników, przeciwników i współautorów Konstytucji 3 maja uwiecznionych na obrazie

PRZECIWNICY

ZWOLENNICY

WSPÓŁAUTORZY

• Antoni Stanisław Czetwertyński-Światopełk
• Jan Suchorzewski
• Franciszek Ksawery Branicki
• Antoni Polikarp Złotnicki

• Aleksander Linowski
• Ignacy Wyssogota Zakrzewski
• Michał Zabiełło
• Stanisław Kublicki
• Adam Kazimierz Czartoryski

• Julian Ursyn Niemcewicz
• Hugo Kołłątaj
• Ignacy Potocki
• Stanisław Małachowski
• Stanisław August Poniatowski
• Scipione Piattoli

Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej Fiat Lux

Było to polskie stronnictwo polityczne będące równocześnie klubem parlamentarnym, założone 10 maja 1791 r. (na zebraniu u marszałka sejmu Stanisława Małachowskiego).

Zgromadzenie Przyjaciół Konstytucji Rządowej liczyło ogółem 213 członków, w tym 14 senatorów i 125 posłów, resztę stanowili arbitrowie sejmowi (publiczność na galerii); na czele stronnictwa nieformalnie stał Hugo Kołłątaj.

• jego celem było podtrzymywanie uchwalonej kilka dni wcześniej Konstytucji 3 maja i dbanie o nienaruszanie jej postanowień,

• doprowadziło do przyjęcia przez Sejm Czteroletni wielu ustaw szczegółowych, sankcjonujących przeprowadzoną zmianę ustroju Rzeczypospolitej,

• zgromadzenie uważane jest za pierwszą polską partię polityczną,

• przez przeciwników złośliwie nazywane „klopem”

Jego członkami i założycielami byli m.in.

• podkanclerzy koronny ksiądz Hugo Kołłątaj,
• książę Adam Kazimierz Czartoryski,
• książę Józef Poniatowski,
• Adam Naruszewicz,
• Julian Ursyn Niemcewicz,
• Józef Kajetan Ossoliński,
• Antoni Protazy Potocki,
• Ignacy Potocki,
• Stanisław Kostka Potocki,
• Joachim Litawor Chreptowicz
• Scipione Piattoli

Sejm Czteroletni, Sejm Wielki

OBRADOWANIE

STRONNICTWA

DZIAŁANIA

PRZEPISY SZCZEGÓŁOWE DO KONSTYTUCJI

Czarna procesja

Manifestacja przedstawicieli 141 miast królewskich, która odbyła się 2 grudnia 1789 r. w Warszawie. Jej celem było zwiększenie wśród posłów Sejmu Wielkiego poparcia dla projektu reformy miast. Popierani przez Hugona Kołłątaja mieszczanie w czarnych płaszczach, z prezydentem Warszawy Janem Dekertem na czele przeszli ulicami stolicy do Zamku Królewskiego. złożyli na ręce króla Stanisława Augusta memoriał z petycją, domagającą się przyznania praw publicznych dla mieszczan. Manifestacja przyczyniła się do powołania przez Sejm specjalnej komisji do spraw reformy ustroju, która częściowo uwzględniła postulaty zawarte w memoriale. Jej prace zakończyły się 18 kwietnia 1791 r. uchwaleniem prawa o miastach. Ustawa została później włączona do Konstytucji 3 maja.

Sygnatariusze asekuracji z 2 maja 1791 r.

zobowiązali się oni głosować na rzecz przyjęcia Ustawy Rządowej

Było 83 sygnatariuszy, w śród nich byli m.in:

• Ludwik Szymon Gutakowski
• Pius Kiciński
• Adam Stanisław Krasiński
• Jan Paweł Łuszczewski
• Onufry Oborski
• Michał Kochanowski
• Ksawery Działyński
• Augustyn Gorzeński
• Paweł Grabowski
• Tomasz Wawrzecki
• Józef Ignacy Rybiński
• Stanisław Sołtyk

• Michał Zabiełło
• Józef Mostowski
• Stanisław Breza
• Ignacy Dembiński
• Stanisław Kublicki
• Julian Ursyn Niemcewicz
• Ignacy Potocki
• Piotr Potocki
• Stanisław Kostka Potocki
• Józef Kajetan Ossoliński
• Walenty Faustyn Sobolewski
• Ignacy Józef Działyński

kliknij, aby powiększyć str.1

Sygnatariusze Konstytucji 3 Maja

*kliknij w obrazek, aby dowiedzieć się więcej

Sala Senatorska na Zamku Królewskim w Warszawie

(to tutaj uchwalono Konstytucję 3 maja)

kiedyś

dziś

Wybrane postanowienia Konstytucji

kliknij w rękopis, aby powiększyć

Rękopis Konstytucji

Oryginał rękopiśmienny Konstytucji 3 maja początkowo był przechowywany w Wilanowie w zbiorach Archiwum Publicznego Potockich zgromadzonych przez Stanisława Kostkę Potockiego, uczestnika obrad Sejmu Czteroletniego. W latach 70. XIX wieku na mocy umów rodzinnych archiwum zostało przekazane do podkrakowskich Krzeszowic, a po 1945 roku powróciło do Warszawy i znalazło się w Archiwum Głównym Akt Dawnych.

kliknij w bloczek, aby dowiedzieć się więcej

Uchwalenie Konstytucji 3 maja

Zawiązanie konfederacji targowickiej

Wojna polsko-rosyjska (1792)

kliknij, aby wrócić

Uchwalenie Konstytucji

• procedura uchwalenia Konstytucji opierała się na pewnym podstępie, obrady sejmu miały zostać wznowione po Wielkanocy - 5 maja 1791 r., zwolennicy konstytucji wykorzystali jednak nieobecność w Izbie Poselskiej większości posłów, ci bowiem nie zdążyli wrócić do Warszawy po przerwie wielkanocnej (przyśpieszono obrady o 2 dni),

• obrady sejmowe i przyjęcie Konstytucji odbyły się w warunkach zamachu stanu, miejsce obrad było strzeżony przez Gwardię Królewską i oddziały wojskowe pod dowództwem księcia Józefa Poniatowskiego, który wraz z grupą oficerów znalazł się w izbie zamkowej w pobliżu tronu,

• na Zamek Keólewski przybyło 182 posłów i senatorów (na ogólną liczbę ok. 500), z których 72 było przeciwnikami projektu Konstytucji,

• projekt uchwalenia nowej ustawy wywołał żywe protesty opozycji sejmowej, np. poseł kaliski Jan Suchorzewski wyciągnął na środek sali swojego kilkuletniego syna, wołając : "Zabiję własne dziecię, aby nie dożyło niewoli, którą ten projekt krajowi gotuje",

• Konstytucja została uchwalona przez połączone stany w Sali Senatorskiej. O jej przyjęciu bez głosowania przesądził przypadek. Poseł inflancki Michał Zabiełło wezwał do przyjęcia konstytucji, a króla do jej zaprzysiężenia. Władca podniósł rękę na znak, że chce przemówić, co zwolennicy konstytucji poczytali za gotowość Stanisława Augusta do złożenia przysięgi. Król złożył przysięgę na ręce biskupa krakowskiego Feliksa Pawła Turskiego, następnie wezwał zebranych do przejścia do kolegiaty św. Jana na nabożeństwo dziękczynne,

• 7 maja marszałkowie sejmowi wydali uniwersał, ogłaszający uchwalenie konstytucji.

kliknij, aby wrócić

Konfederacja targowicka

• spisek magnacki w celu obalenia Konstytucji 3 maja poparty przez znaczną część szlachty,

• zawiązany 27 kwietnia 1792 r. w Petersburgu pod patronatem cesarzowej Katarzyny II (fałszywie datowany na 14 maja 1792 r. w Targowicy, pogranicznym miasteczku polskim),

• wymierzona przeciw reformom Sejmu Czteroletniego 1788–92,

• na jej czele stali: Stanisław Szczęsny Potocki, marszałek konfederacji (w marcu 1793 r. marszałkiem został A.S. Czetwertyński-Światopełk), oraz hetmani: Seweryn Rzewuski, Franciszek Ksawery Branicki, Szymon Kossakowski,

• konfederacja opowiadała się za przywróceniem tzw. praw kardynalnych i dawnej władzy hetmanów,

• po przystąpieniu króla do konfederacji, targowiczanie anulowali nowe ustawodawstwo przyjęte przez Sejm Czteroletni (m.in. Konstytucję 3 maja), wprowadzili cenzurę, zlikwidowali czasopisma o kierunku reformatorskim i podjęli represje wobec stronnictwa patriotycznego, które przyjęły charakter porachunków osobistych,

• koszty przegranej wojny polsko-rosyjskiej, utrzymania wojsk rosyjskich rujnowały skarb i przyczyniały się do bankructw domów bankowych,

• ważniejsze zarządzenia dyktowane targowiczanom z Petersburga pogłębiały chaos.

kliknij, aby wrócić

Wojna polsko-rosyjska (1792)

• inaczej - wojna w obronie Konstytucji 3 maja,

• 18 maja 1792 r., licząca prawie 100 tys. żołnierzy rosyjska armia przekroczyła granice Rzeczypospolitej, rozpoczynając interwencję pod hasłami „obrony zagrożonej wolności”,

• wobec nie udzielenia militarnej pomocy przez Prusy, z którymi w 1790 r. Rzeczpospolita zawarła układ sojuszniczy, celem wojsk polskich było opóźnianie pochodu armii rosyjskiej w kierunku Warszawy,

• do większych bitew doszło w czerwcu pod Mirem i pod Zieleńcami, w lipcu Polacy stoczyli z czterokrotnie większymi siłami rosyjskimi ciężki, nierozstrzygnięty bój pod Dubienką,

• od 19 czerwca, na mocy decyzji Straży Praw, Stanisław August prowadził negocjacje w sprawie przerwania działań zbrojnych z Rosją za pośrednictwem Bułkahowa,

• w sytuacji wojskowej przewagi Rosjan, ponaglany przez carycę, Stanisław August uznał dalszy opór za bezcelowy. 23 lipca przedstawił rosyjskie ultimatum na naradzie Straży Praw zwołanej na Zamku Królewskim. Za jego przyjęciem opowiedziało się siedem osób, zaś pięć osób chciało kontynuowania wojny,

• po uzyskaniu zapewnienia o zachowaniu przez Rosję integralności terytorialnej Rzeczpospolitej, mając nadzieję na uratowanie choć części reform Sejmu Czteroletniego, król zadecydował o zakończeniu działań zbrojnych, przystępując 24 lipca do konfederacji,

• przegrana była bezpośrednią przyczyną drugiego rozbioru Polski.

Koniec Konstytucji 3 maja

Konstytucja przestała w praktyce obowiązywać (straciła znaczenie) 24 lipca 1792 roku (w momencie przystąpienia króla Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej) – czyli po nieco ponad 14 miesiącach, w ciągu których Sejm Czteroletni uchwalił szereg ustaw szczegółowych, będących rozwinięciem jej postanowień. Przestała natomiast być obowiązującym aktem prawnym (została derogowana) 23 listopada 1793 roku. Sejm grodzieński uznał wtedy Sejm Czteroletni za niebyły i uchylił wszystkie ustanowione na nim akty prawne.

...

*wersje tekstu mogą różnić się w zależności od wykonania

Tekst (do filmu)* Witaj, majowa jutrzenko, Świeć naszej polskiej krainie, Uczcimy ciebie piosenką, Która w całej Polsce słynie: Witaj Maj, piękny Maj, U Polaków błogi raj! Witaj Maj, piękny Maj,U Polaków błogi raj! Nierząd braci naszych cisną, Niemoc w ręku króla spała, A w tem Trzeci maj zabłysnął, I nasza Polska powstała Wiwat Maj, trzeci Maj, Wiwat wielki Kołłątaj! Wiwat Maj, trzeci Maj,Wiwat wielki Kołłątaj! Witaj dniu Trzeciego Maja, Który wolność nam zwiastujesz, Pierzchła już ciemiężców zgraja, Polsko dzisiaj triumfujesz! Witaj Maj, piękny Maj,U Polaków błogi raj! Witaj Maj, piękny Maj,U Polaków błogi raj! ...

Witaj, majowa jutrzenko

znana też jako: Mazurek 3 Maja, Trzeci Maj, Trzeci maj Litwina, to najsłynniejsza pieśń związana z Konstytucją 3 Maja, ze słowami wiersza Rajnolda Suchodolskiego. Pieśń przywołuje pamięć Konstytucji. Po upadku powstania listopadowego Richard Wagner użył melodii tegoż mazurka jako motywu uwertury „Polonia”. Prawdopodobnie zachwycili go podróżujący Polacy, których miał okazję spotkać. Tekst został napisany w czasie powstania listopadowego, którego Suchodolski był uczestnikiem. Melodia jest stylizowana na mazurka.

Święto Konstytucji 3 Maja

W tym roku w Polsce obchodzić będziemy 230 rocznicę.

Dzień 3 maja 1791 r. został uznany Świętem Konstytucji 3 Maja.

Obchody tego święta były zakazane podczas rozbiorów, a ponownie jego obchodzenie zostało wznowione w II RP w kwietniu 1919 r. Święto Konstytucji 3 Maja zostało zdelegalizowane przez hitlerowców i sowietów podczas okupacji Polski w czasie II wojny światowej, a po antykomunistycznych demonstracjach w 1946 r. nie było obchodzone w Polsce, natomiast zastąpione obchodami Święta 1 Maja. W styczniu 1951 r. święto 3 maja zostało oficjalnie zdelegalizowane przez władze komunistyczne. W roku 1981 ponownie władze świętowały uchwalenie majowej konstytucji. Do roku 1989 w tym dniu często dochodziło w Polsce do protestów i demonstracji antyrządowych i antykomunistycznych. Po zmianie ustroju, od kwietnia 1990 r. Święto Konstytucji 3 Maja należy do uroczyście obchodzonych polskich świąt. W 2007 r. po raz pierwszy na Litwie obchodzono święto Konstytucji 3 maja.

Koniec

Julia Wrzosekkl.2bg