Dyzartria

dyzartria

Joanna BadurekKarolina Orzoł Agnieszka Sawicka

Czym jest dyzartria?

Rodzaje i przyczyny dyzartrii

Objawy zaburzeń dyzartrycznych

Diagnoza i terapia dyzartrii

Dyzartria a choroby neurologiczne

Dyzartria

Dyzartria jest neuromotorycznym zaburzeniem mowy. Jest to zaburzenie na poziomie wykonawczym ruchowego mechanizmu mowy, spowodowane uszkodzeniami centralnego lub obwodowego układu nerwowego, przejawiające się dysfunkcjami w obrębie aparatu oddechowego, fonacyjnego i artykulacyjnego, skutkującymi zniekształceniami substancji fonicznej wypowiedzi w płaszczyźnie segmentalnej (realizacji fonemów oraz struktury wyrazu) i suprasegmentalnej (organizacji prozodycznej ciągu fonicznego w zakresie intonacji, akcentu, tempa i rytmu mówienia, frazowania oraz rezonansu i jakości głosu). Zaburzenia dyzartryczne mają rózny zakres i nasilenie - w skrajnych przypadkach polegają na niemożności wytwarzania dźwięków mowy.

Mirecka U. "Logopedia. Standardy postepowania logopedycznego", s.844

Rodzaje dyzartrii

Kryterium wieku zachorowania

Kryterium kliniczne

Kryterium lokalizacyjne

1. Dyzartria wrodzona2. Dyzartria nabyta

1. Dyzartria wiotka2. Dyzartria ataktyczna

1. Dyzartria móżdżkowa2. Dyzartria dolnego neuronu ruchowego

Kryterium przebiegu zaburzenia

Kryterium etiologiczne

1. Dyzartria nowotworowa2. Dyzartria w chorobie Parkinsona

1. Dyzartria rozwojowa2. Dyzartria degeneracyjna

Przyczyny dyzartrii

Jako przyczyny zaburzeń dyzartrycznych wskazuje się uszkodzenia i dysfunkcje w obrębie struktur układu nerwowego odpowiedzialnych za ruchowy aspekt mowy. Lokalizacja uszkodzeń - w obrębie układu pozapiramidowego, móżdżku, szlaków piramidowo-jądorowych, jąder nerwów czaszkowych, ruchowych nerwów obwodowych zaopatrujących mięśnie aparatu mowy.

Podział dyzartrii - kryterium przyczynowe

Miejsce uszkodzenia układu nerwowego stanowi kryterium klasyfikacyjne typologii lokalizacyjnych. Polscy logopedzi odwołują się często do typologii zaproponowanej przez M.Sovaka - nazwy dyzartrii pochodzą od terminów oznaczających części układu nerwowego, których uszkodzenie wywołuje objawy dyzartryczne: 1) dyzartria opuszkowa, 2) dyzartria móżdżkowa, 3) dyzartria korowa, 4) dyzartria piramidowa, 5) dyzartria pozapiramidowa, 6) dyzartrie mieszane.

Logopedia- pytania i odpowiedzi.Podręcznik akademicki (red.): Gałkowski T., Jastrzębowska G. Opole, 1999

Schemat typów dyzartrii Uszkodzenie obszarów oznaczonych na schemacie następującymi symbolami: A, B, C, D i cyframi 1, 2, 3, a także symbolami: a, b wywołuje następujące rodzaje dyzartrii: A - dyzartria korowa; 1 - dyzartria piramidowa; B lub/i 2 - dyzartria pozapiramidowa; C lub/i 3 - dyzartria móżdżkowa; D lub/i a, b - dyzartria opuszkowa.

Kryterium przyczynowe

Spowodowana uszkodzeniami jąder nerwów ruchowych znajdujących się w opuszce i/lub nerwów zaopatrujących aparat mowy; uszkodzenia prowadzą do częściowego lub całkowitego porażenia odpowiednich mięśni.

Dyzartria opuszkowa

Dyzartria móżdżkowa

Wywołana uszkodzeniem móżdżku, skutkującym dyskoordynacją ruchów narządów mowy.

Jej przyczyną jest uszkodzenie okolicy ruchowej kory mózgowej, prowadzące do obniżenia ruchliwości narządów mowy (uszkodzenia jednostronne) lub ich porażenia (uszkodzenia obustronne).

Dyzartria korowa

Powstaje w skutek uszkodzenia dróg piramidowych (korowo-jądrowych), prowadzącego do podwyższenia napięcia mięśniowego o typie spastycznym.

Dyzartria piramidowa

Wywoływana przez uszkodzenia układu pozapiramidowego: dyzartria hipertoniczna (zwiększone napięcie, "usztwniona" wymowa - w chorobie Parkinsona) i hiperkinetyczna (niezorganizowane i mało precyzyjne ruchy narządów mowy).

Dyzartria pozapiramidowa

Dyzartrie mieszane

Stanowią kombinacje wymienionych typów dyzartrii.

Objawy zaburzeń dyzartrycznych

Zaburzenia te objawiają się zniekształceniami substancji fonicznej wypowiedzi w płaszyźnie segmentalnej i suprasegmentalnej. Wśród zaburzeń segmentalych mogą wystepować zaburzenia paradygmatyczne (naruszające inwentarz fonemów/głosek) oraz zaburzenia syntagmatyczne (naruszające strukturę fonemową/głoskową wyrazu). Zaburzenia suprasegmentalne dotyczą niewłaściwej organizacji prozodycznej ciągu fonicznego w zakresie intonacji, akcentu, tempa i rytmu mówienia, frazowania oraz rezonansu i jakości głosu. Zaburzenia dyzartryczne mogą wystepować u pacjenta z róznym nasileniem i w zróżnicowanym zakresie. Dominujący symptom kliniczny stanowi podstawę klinicznych (objawowych) typów dyzartrii. Klasyfikacje kliniczną stanowi typologia opracowana przez F.Darleya i jego współpracowników. Dyzartria, jako zespół powiązanych ze sobą zaburzeń mowy spowodowanych zakłóceniami kontroli mięśniowej aparatu mowy w wyniku utraty podstawowych dla mówienia zdolności motorycznych, podzielona została na: 1) dyzartrię wiotką, 2) dyzartrię spastyczną, 3) dyzartrię hipokinetyczną, 4) dyzartrię hiperkinetyczną, 5) dyzartrię ataktyczną, 6) dyzartrię mieszaną.

Dyzartria wiotka

Miejsce uszkodzenia to dolny neuron ruchowy (jądra, nerwy obwodowe) i/lub mięśnie aparatu mowy. Uszkodzenie powoduje utrate kontroli nad danym mięśniem, obniżenie napięcia mięśniowego (porażenie wiotkie). Róznice w mowie pacjentów zależą od szczegółowej lokalizacji uszkodzenia oraz jego stopnia. Dysfunkcje:

Trudności oddechowe

Trudności fonacyjne

Trudności artykulacyjne

Szorstki, monotonny głos o obniżonym natężeniu i osłabionej dźwięczności, diplofonia. Wynikające z porażenia mięśni zaopatrywanych przez nerw czaszkowy: X błędny (mięśnie krtani).

Zakłócenia w realizacji poszczególnych grup głosek, szczególnie spółgłosek - wargowych, zębowych, wynikające z porażenia mięśni zaopatrywanych przez nerwy czaszkowe: V trójdzielny (mięśnie żwaczowe) - ruchy żuchwy, VII twarzowy (mięśnie twarzy) - ruchy warg, policzków, mimika; XII podjęzykowy (mięśnie języka) - ruchy poziome i pionowe języka.

Spłycenie oddechu, osłabienie kontroli fazy wydechu, a w efekcie skrócenie fraz, obniżenie wysokości i natężenia głosu, mączliwość oddechowa podczas mówienia, głośny wydech. Wynikające z porażenia mięśni zaopatrywanych przez nerw przeponowy, nerwy międzyżebrowe oraz nerwy rdzeniowe: 6. piersiowy - pomocnicze mięśnie wdechowe i 1. lędźwiowy - mięśnie brzucha

Trudności rezonansowe

Hipernosowość, wynikające z porażenia mięśni zaopatrywanych przez nerwy czaszkowe: X błedny (mięsień dźwigacz podniebienia) - ruchy podniebienia miękkiego, V trójdzielny (mięsień napinacz podniebienia miękkiego) - ruchy podniebienia miękkiego.

Dyzartria spastyczna

Miejsce uszkodzenia to górny neuron ruchowy, obustronne przerwanie dróg korowo-jądrowych prowadzi do trwałej dyzartrii spastycznej. Główne objawy to niedowład lub porażenie spastyczne (ze wzmożonym napięciem o typie kurczowym), nadwrażliwość odruchowa, niewielki zanik mięśni (lub jego brak), wystepowanie patologicznych odruchów, słabość mięśni oraz ograniczenie zakresu ruchów i ich spowolnienie.

Trudności artykulacyjne - niedokładna, zniekształcona wymowa spółgłosek i samogłosek

Trudności oddechowe - skrócenie frazy, mówienie z przydechem

Trudności rezonansowe - hipernosowość

Trudności fonacyjne - zalamania wysokości głosu, monotonia wysokości i natężenia głosu, chrapliwy, niski, napięto-zdławiony, słaby głos

Trudności prozodyczne - ujednolicenie akcentu lub nadmierne akcentowanie.

Charakterystyczne objawy: nieprawidłowe ruchy języka podczas mówienia, powolne tempo mowy, nieprawidłowa fonacja i intonacja, obnizona zrozumiałość wypowiedzi w konwersacji, ograniczenie możliwości zmiany ułożenia języka, nieprawidłowe ruchy warg, podczas mówienia, obniżona zrozumiałość wypowiedzi w opowiadaniu, hipernosowość, słaba kontrola natężenia głosu. Objawom tym towarzyszy często problem z płykaniem i ślinotok.

Dyzartria hipokinetyczna

Wystąpić mogą palilalie, czyli mimowolne wielokrotne i coraz szybsze powtórzenia początkowych sylab lub całych słów, co prawdopodobnie powiązane jest z niemożnością zatrzymania rozpoczętych aktów ruchowych.Szybkość oddychania może być nieprawidłowo zwiększona, bo zmniejszony jest zakres ruchów mięśni oddechowych. Skutkuje to płytkimi oddechami, słabą kontrolą wydechu, skróceniem wdechu. Fonacja jest cicha, a głos chrapliwy, co wynika z niepełnego zwarcia fałdów głosowych. Obserwuje się często trudności w rozpoczęciu artykulacji i jej kontroli. Charakterystyczne są tzw. zastygnięcia lub zatrzymania mowy.

Zaburzenia dyzartryczne zwykle współwystępują z amimiczną twarzą, drżeniem spoczynkowym warg, żuchwy oraz z zaburzeniami połykania, postawy i chodu oraz mikrografią. Sztywność mięśni aparatu mowy, zmniejszony zakres i zwolnione tempo ruchu powodują niewyraźną artykulację i zwolnione jej tempo (czasem z nagłymi przyspieszeniami).

Miejsce uszkodzenia to układ pozapiramidowy. Szczególnie często występuje w chorobie Parkinsona, choć bywa też częścią obrazu klinicznego w innych chorobach pozapiramidowych, np. w chorobie Wilsona, postępującym porażeniu nadjądrowym lub zaniku wieloukładowym. Przyczyną jest uszkodzenie jąder podstawy i/lub ich połączeń z korą przedczołową i wzgórzem

Dyzartria hiperkinetyczna

Szcególnie często występują zakłócenia prozodii:

1. Trudności oddechowe - nagłe mimowolne wdechy i wydechy, nieregularne/przyspieszone oddychanie, mówienie na wdechu, skrócone frazy. 2. Trudności fonacyjne - krótkie, rytmiczne przerwy w fonacji, nieoczekiwane zamilknięcia, chrapliwy, napięto-zdławiony głos, drżenie głosu, nadmierna głośność. 3. Trudności artykulacyjne - niezrozumiałe dźwięki, zniekształcenie spółgłosek i samogłosek (zmiany niekonsekwentne).

Miejsce uszkodzenia to układ pozapiramidowy. Głównym objawem jest występowanie ruchów mimowolnych w obrębie różnych części ciała (hiperkineza), takich jak: ruchy pląsawicze, mioklonie, tiki, atetoza, dyskineza, dystonia, drżenie głosu. Jest związana z rodzajem schorzenia neurologicznego, a objawy mogą wystepować we wszystkich częściach aparatu owy lub tylko w jednym - oddechowym, fonacyjnym lub artykulacyjnym.

4. Trudności rezonansowe - niestabilny rezonans nosowy. 5. Trudności prozodyczne - zaburzony rytm mowy, wydłużone pauzy, zwolnione/ niestabilne tempo mówienia, nadmierne /zredukowane akcentowanie, przedłużane głoski, podobne do jakania klonicznego powtarzanie dźwieków, monotonia prozodyczna w zakresie intonacji, głośności, akcentu.

Dyzartria ataktyczna

Jest spowodowana uszkodzeniem móżdżku i/lub dróg móżdżkowych, co wywołuje zaburzenia koordynacji ruchów oddechowych, fonacyjnych i artykulacyjnych. Efektem uszkodzeń jest dyskoordynacja, niezborność ruchowa (ataksja). Nieprawidłowości dotyczą zakresu, tempa, kierunku i koordynacji ruchów, szczególnie przy ruchach sekwencyjnych i symultanicznych w obrębie aparatu mowy. W konsekwencji wystepuje: 1) niewydolność fonacyjna - monotonia w zakresie głośności, chrapliwy głos, załamania wysokości głosu, niestabilne natężenie głosu, 2) niedokładna artykulacja - nieprecyzyjna wymowa spółgłosek, zniekształcanie samogłosek - zmiany niekonsekwentne, 3) zaburzona prozodia - nadmierne lub zredukowane akcentowanie, monotonia w zakresie intonacji, przeciąganie głosek, wydłużone pauzy, wolne tempo mówienia, mowa skandowana.

Dyzartria mieszana

Badania Duffy'ego 2005 - dyzartria mieszana

Może być połaczeniem deu lub więcej typów dyzartrii. W praktyce obeserwuje się kombinacje prawie wszystkich rodzajów dyzartrii. Charakteryzuje się występowaniem różnych cech wymienionych powyżej rodzajów dysartrii, co ma miejsce w SM (często ataktyczno-spastyczna), chorobie Wilsona (spastyczno-hipokinetyczno-ataktyczna), ALS (zwykle wiotko-spastyczna). Ten typ dysartrii często występuje u pacjentów po urazach czaszkowo-mózgowych oraz niektórych chorobach.

W mózgowym porażeniu dziecięcym rpz[pznawane są dyzartrie: spastyczna, dyskinetyczna i ataktyczna. Wśród pacjentów z MPD najczęściej wystepuje dyzartria spastyczna i mieszana (spastyczno-dyskinetyczna).

info

Diagnoza dyzartrii

Diagnozowanie

badanie logopedyczne

1. Ocena substancji fonicznej wypowiedzi (płaszczyzna segmentalna i suprasegmentalna)2. Ocena zrozumiałości wymowy 3. Ocena stanu funkcjonalnego aparatu mowy (oddechowego, fonacyjnego, budowa i praca aparatu artykulacyjnego)

analiza wyników badań specjalistycznych

1. Lekarskich - głównie neurologicznych; foniatrycznych i audiologicznych2. Psychologicznych - ocena funkcji poznawczych

kryteria diagnostyczne dyzartrii

1. Objawy osiowe - zaburzenia w płaszczyźnie segentalnej i suprasegmentalnej ciągu fonicznego; dysfunkcje w pracy aparatu oddechowego, artykulacyjnego i fonacyjnego2. Nieprawidłowości funkcjonow. ukł. nerwowego.

diagnoza różnicowa

1. Symptomatologia zaburzenia mowy2. Uwarunkowania

rozpoznanie logopedyczne

1. Substancja foniczna wypowiedzi, stopień zrozumiałości mowy. Praca aparatu oddechowego oraz fonacyjnego2. Budowa anatomiczna i praca aparatu artykulacyjnego 3. Ocena własna pacjenta; zaburzenia towarzyszące.

Logopedia. Standardy postepowania logopedycznego; s.852-855

Dyzartria w chorobach neurologicznych

• SLA – (stwardnienie zanikowe boczne/choroba neuronu ruchowego) – choroba polegająca na zmianach zwyrodnieniowych w drogach piramidowych odpowiadających za ruchy zależne od woli. W przebiegu choroby następuje stałe, stopniowe pogorszenie sprawności ruchowej pacjenta, prowadząc do całkowitego sparaliżowania, zaniku mięśni i ciężkiej niepełnosprawności. W przypadku SLA subtelne zmiany w mowie pojawiają się często na samym początku choroby, która może być genetyczna.
• choroba Parkinsona – choroba układu pozapiramidowego odpowiadającego za ruchy niezależne od naszej woli,
• choroba Huntingtona (pląsawica Huntingtona) – głównym objawem jest wykonywanie niekontrolowanych ruchów. Ma ona podłoże genetyczne.
• SM (stwardnienie rozsiane) – przewlekła choroba demielinizacyjna układu nerwowego, prowadząca do wielu uszkodzeń nerwowych.

Dyzartria jest częstym elementem w przebiegu chorób układu nerwowego. Każda choroba neurologiczna znacznie różni się od siebie zarówno przebiegiem, jak i objawami. Może ona towarzyszyć takim chorobom jak: SLA, choroba Parkinsona, Choroba Huntingtona, SM.

Terapia dyzartrii

Dyzartria, będąca jednym z objawów chorób układu nerwowego, może być także wynikiem uszkodzeń mózgu spowodowanych np. wypadkami komunikacyjnymi, udarami, wylewami czy chorobami nowotworowymi. Terapia logopedyczna w takich przypadkach daje nadzieję na lepsze jutro. W przypadku chorób neurologicznych terapia wspomaga dłuższe, w miarę normalne funkcjonowanie pacjenta.

Celem terapii dyzartrii jest doprowadzenie mowy pacjenta do takiego stanu, aby była lepiej zrozumiała dla otoczenia, wyraźniejsza, a sam pacjent mógł się bez trudu komunikować z bliskimi osobami. Terapia polega na ogólnym usprawnianiu narządów mowy, a także czynności fizjologicznych związanych z mową, tj. żucia czy połykania.

Głównym celem postepowania terapeutycznego w dyzartrii jest polepszenie zrozumiałości wypowiedzi lub rozwinięcie sprawności umożliwiających budowanie wypowiedzi zrozumiałyh dla otoczenia.

Źródła i przydatne linki

Logopedia. Standardy postępowania logopedycznego. Podręcznik akademicki. Red. nauk. Grabias, Panasiuk, Woźniak; Lublin 2015

https://udarowcy.com.pl/2019/10/29/zaburzenia-mowy-w-dysartrii/

https://www.aptekagemini.pl/poradnik/zdrowie/na-czym-polega-dyzartria/

I. Gatkowska, Diagnoza dyzartrii u dorosłych w neurologii klinicznej, Wydawnictwo Uniwersytetu Jagiellońskiego, 2012

Dziękujemy za uwagę