"Potop" Henryka SienkiewiczaESENTATION

"Potop" Henryka Sienkiewicza

Tytuł powieści nawiązuje do używanego przez historyków terminu „potop” na oznaczenie najazdu Szwedów na Rzeczpospolitą (1655 – 1660).

„Potop” to druga cz. „Trylogii” Henryka Sienkiewicza, na którą składają się powieści: • „Ogniem i mieczem” (1884) – powstanie Chmielnickiego (1648 – 1657) • „Potop” (1886) – wojna ze Szwecją (1655 – 1660) • „Pan Wołodyjowski” (1888) – początek wojny z Turcją i pierwsze zwycięstwo Jana Sobieskiego pod Chocimiem (1672 – 1676) Powieść ukazywała się w odcinkach w latach 1884 – 1886 w krakowskim „Czasie”, warszawskim „Słowie” i „Dzienniku Poznańskim”. 1886 – pierwsze wydanie całości

Pierwszy odcinek "Potopu"

„Potop” jako powieść historyczna Powieść historyczna nie mieściła się w głównym programie ideowym pozytywistów, którzy koncentrowali się na współczesności, wyznaczali literaturze cele utylitarne i dążyli do wiernego odzwierciedlenia AKTUALNEJ rzeczywistości.

Problematyka: • wojna ze Szwedami w rzeczywistości trwająca dłużej niż w akcji powieści (lata 1655 – 1657), bo do r. 1660 (pokój w Oliwie), ukazana jako przebudzenie i odrodzenie narodu, tak jak budzi się i zmienia pozytywnie główny bohater: Andrzej Kmicic; • ukazanie różnorodnych postaw Polaków wobec zagrożenia ojczyzny: od patriotyzmu do zdrady; • ukazanie panoramy społecznej ówczesnej Polski: magnaterii, szlachty, mieszczan, chłopów; • powieść „ku pokrzepieniu serc”

"Czyż nie lepiej i zdrowiej zamiast malować dzisiejszy stan umysłów i ludzi, dzisiejszą ich nędzę (…), bezsilność i szamotanie się, pokazać swemu społeczeństwu, iż były chwile jeszcze gorsze, straszniejsze i bardziej rozpaczliwe i że mimo to ratunek i odrodzenie przyszło. Tamto może do reszty zniechęcić i zrozpaczyć, to sił dodaje, nadzieję wlewa, ochotę do życia zagrzewa (…). Pesymizm jest rozkładem – powieść zaś nasza ma obowiązek związywać, co jest rozwiązane, być łącznią dusz.”

GŁÓWNI BOHATEROWIE ANDRZEJ KMICIC – chorąży orszański, potomek znacznego rodu, wyznaczony w testamencie Herakliusza Billewicza, dziadka Oleńki, na męża dla wnuczki. Postać dynamiczna: podlega przemianie. Najpierw jest hulaką, awanturnikiem, pysznym, zadufanym w sobie i dbającym tylko o własne przyjemności i korzyści. Potem – stronnikiem hetmana wileńskiego Janusza Radziwiłła w wyniku fatalnej przysięgi. Następnie bohaterskim obrońcą ojczyzny, który odpokutowuje wszystkie winy. Symbolem przemiany jest zmiana nazwiska na Babinicz.

OLEŃKA BILLEWICZÓWNA – wnuczka Herakliusza Billewicza, sierota. Niezłomna patriotka. Piękna i dumna, o silnym poczuciu sprawiedliwości. Bardzo konsekwentna w postępowaniu: kocha Kmicica, ale nie chce się wiązać z domniemanym zdrajcą ojczyzny.

ANUSIA BORZOBOHATA – KRASIEŃSKA – dwórka księżnej Gryzeldy Wiśniowieckiej, zakochana w Kmicicu – Babiniczu. Kokietka. Wszyscy mężczyźni, którzy ją spotykają, natychmiast się w niej zakochują: oprócz Kmicica i Ketlinga (zakochanych w Oleńce).

JAN ONUFRY ZAGŁOBA – postać występująca również w innych częściach „Trylogii”. Szlachcic, samochwała, dowcipniś, nieco tchórzliwy, ale sprytny.

MICHAŁ WOŁODYJOWSKI – mały rycerz; świetny szermierz, ciągle się w kimś zakochuje bez wzajemności (niestały w uczuciach). Bohater również innych części „Trylogii”.

JAN SKRZETUSKI – dzielny, odważny rycerz. Bohater również innych części „Trylogii”.

KSIĄŻĘ JANUSZ RADZIWIŁŁ – POSTAĆ HISTORYCZNA: wojewoda wileński i hetman wielki litewski; podpisał ugodę ze Szwedami licząc na zdobycie korony królewskiej; pyszny, egoistyczny.

KSIĄŻĘ BOGUSŁAW RADZIWIŁŁ – POSTAĆ HISTORYCZNA: książę Rzeszy Niemieckiej, książę koniuszy litewski, stryjeczny brat Janusza. Świetny żołnierz, ale cyniczny i wyrachowany. Stoi po stronie Szwedów – zdrajca ojczyzny.

INNE POSTACIE HISTORYCZNE: król Jan Kazimierz, król szwedzki Karol Gustaw, hetman Stefan Czarniecki, wojewoda witebski Paweł Sapieha, ks. Augustyn Kordecki (przeor Jasnej Góry).

KONSTRUKCJA FABULARNA, NARRACJA I JĘZYK Wątek historyczny przeplata się z przygodowym. Postacie fikcyjne aktywnie uczestniczą w wydarzeniach historycznych, a postacie historyczne wpływają na losy bohaterów fikcyjnych. Konstrukcja postaci i ich losy podporządkowane są tezie o odrodzeniu narodu. Narrator trzecioosobowy, wszechwiedzący, ale zmienia perspektywę spojrzenia: raz jest kronikarzem XVII - wiecznym, raz jednym z bohaterów, raz historykiem XIX – wiecznym (czyli współczesnym Sienkiewiczowi). Schemat fabularny: zapowiedź konfliktu – klęski – centralny epizod wojenny – sukcesy Polaków – rozwiązanie akcji; na tym tle rozgrywa się wątek miłosny, gdzie o jedną kobietę stara się dwóch rywali. Zastosowanie stylizacji językowej: archaizmów (stylizacji archaicznej: na dawną polszczyznę) i makaronizmów (wyrażeń i zwrotów obcojęzycznych, pochodzących z łaciny).

INSPIRACJE: • Jan Chryzostom Pasek „Pamiętniki” (1690 – 95) – portret ówczesnego szlachcica: sarmaty, zawadiaki i warchoła; • Henryk Rzewuski „Pamiątki Soplicy” (1839 – 45) – zbiór gawęd szlacheckich; • Walter Scott i Aleksander Dumas – powieści historyczne, ale z wyeksponowanym fikcyjnym wątkiem romansowym i sensacyjnym; • Józef Ignacy Kraszewski – powieści historyczne o charakterze dokumentarnym