Bogurodzica i Lament świętokrzyski

Matka wstawiająca się za ludem Matka cierpiąca

BOGURODZICA

Bogurodzica ma charakter pieśni religijnej. Jednak już w XV wieku traktowana była jako polski hymn narodowy. Jan Długosz pisał o niej, że to carmen patrium (hymn, pieśń ojców). Wiadomo, że śpiewano ją podczas koronacji Władysława Warneńczyka oraz podczas bitwy pod Warną (1444 rok).

Ikonostas w cerkwi w Jarosławiu (pocz. XVIII w.)

+info

DEESIS

Słowo „deesis” wywodzi się z języka greckiego, w którym oznacza ono modlitwę, prośbę, orędownictwo. W ikonografii chrześcijańskiej terminem tym określa się trójczłonowe przedstawienie Jezusa-Pantokratora (wszechwładcy, Pana całego stworzenia). Zazwyczaj znajduje się on w centrum ikony, siedzi na tronie i trzyma księgę. Obok umiejscowieni są Maryja i Jan Chrzciciel, stojący zawsze po prawej lub lewej stronie Chrystusa. W niektórych wypadkach pojawiają się jeszcze inni święci (np. apostołowie) lub aniołowie.

Deesis, Hagia Sofia, mozaika z XIII wieku

+info

DEESIS

Słowo „deesis” wywodzi się z języka greckiego, w którym oznacza ono modlitwę, prośbę, orędownictwo. W ikonografii chrześcijańskiej terminem tym określa się trójczłonowe przedstawienie Jezusa-Pantokratora (wszechwładcy, Pana całego stworzenia). Zazwyczaj znajduje się on w centrum ikony, siedzi na tronie i trzyma księgę. Obok umiejscowieni są Maryja i Jan Chrzciciel, stojący zawsze po prawej lub lewej stronie Chrystusa. W niektórych wypadkach pojawiają się jeszcze inni święci (np. apostołowie) lub aniołowie.

Deesis, Hagia Sofia, mozaika z XIII wieku

+info

JĘZYK BOGURODZICY

Ważne! Pieśń już na początku XVI wieku nie była w pełni zrozumiała, dlatego archaizmy w niej występujące zastępowano współczesnym słownictwem. Ponadto do kanonicznej wersji utworu, obejmującej dwie strofy, dopisywano kolejne, co świadczy o popularności Bogurodzicy. Pieśń liczyła ostatecznie 23 strofy.Bogurodzica powstała ok. XIII wieku. Oczywiste jest, że od tego czasu język polski się zmienił. Tekst najstarszej polskiej pieśni zawiera liczne archaizmy. Polegają one albo na odmiennej wymowie słów (archaizmy fonetyczne), albo innej ich budowie (archaizmy słowotwórcze), innym znaczeniu (archaizmy leksykalne), zmianie w sposobie odmieniania np. przez przypadki czy osoby (archaizmy fleksyjne), wreszcie – na dziś już nieużywanym układzie wyrazów w wypowiedzeniu (archaizmy składniowe). * Więcej informacji w filmie, który znajduje się pod linkiem umieszczonym w tytule.

OBLICZE MARYI JAKO MATKI CIERPIĄCEJ - "Lament świętokrzyski"posłuchajcie raz jeszcze - tym razem wykonanie Bożeny Adamek

Powstanie „Lamentu świętokrzyskiego” datuje się na wiek XV. Wiadomo, że najstarszy odpis tego dzieła, jaki zachował się do czasów współczesnych, pochodził z 1470 r. i został wykonany w benedyktyńskim klasztorze na Łysej Górze przez Andrzeja ze Słupi. Autor pozostaje niezanany.

Dla chętnych - przeczytajcie:

+info

Znaczenie "Lamentu Świętokrzyskiego"

Utwór uznano za jedno z najważniejszych dzieł polskiej liryki epoki średniowiecza. Dużą wagę przywiązywano wtedy do wiary i służby Bogu. Pod względem gatunkowym jest tak zwanym planktem, czyli utworem wyrażającym żal po stracie bliskiej osoby, ale ma również cechy innych gatunków literackich. Pamiętaj, że utwory żałobne stanowiły część liturgii Wielkiego Piątku. Wykorzystywano je także w misteriach pasyjnych – uroczystościach religijnych przedstawianych w formie widowisk. Główną bohaterką „Lamentu świętokrzyskiego” jest Matka Boża, która rozpacza nad śmiercią jedynego syna. Jej cierpienie jest wywołane bezradnością, ponieważ, pomimo wielkiej miłości do dziecka, nie jest w stanie mu pomóc. Chciałaby, aby inni podzielali jej smutek i wspierali w cierpieniu. Samo cierpienie nie ma wymiaru teologicznego. Jest ludzkie i bardzo autentyczne. W „Lamencie świętokrzyskim” odbiorcami są poszczególne osoby, do których Maryja kieruje swoje żale. Nawołuje do współuczestniczenia w swoim bólu i rozpaczy. Prosi także o litość. „Lament świętokrzyski” to przykład zdolności literackich autora. Pełno w nim środków stylistycznych, które wpływają na styl poetycki wiersza, między innymi rymów i powtórzeń. W „Lamencie…” są także paralelizmy, zarówno składniowe, jak i leksykalne. Oznacza to, że zdania są konstruowane tak, żeby miały podobną budowę, a niektóre słowa powtarzają się wielokrotnie, aby podkreślić emocje głównej bohaterki. Większość wyrazów jest mocno nacechowana uczuciowo.

Znaczenie "Lamentu Świętokrzyskiego"

Utwór uznano za jedno z najważniejszych dzieł polskiej liryki epoki średniowiecza. Dużą wagę przywiązywano wtedy do wiary i służby Bogu. Pod względem gatunkowym jest tak zwanym planktem, czyli utworem wyrażającym żal po stracie bliskiej osoby, ale ma również cechy innych gatunków literackich. Pamiętaj, że utwory żałobne stanowiły część liturgii Wielkiego Piątku. Wykorzystywano je także w misteriach pasyjnych – uroczystościach religijnych przedstawianych w formie widowisk. Główną bohaterką „Lamentu świętokrzyskiego” jest Matka Boża, która rozpacza nad śmiercią jedynego syna. Jej cierpienie jest wywołane bezradnością, ponieważ, pomimo wielkiej miłości do dziecka, nie jest w stanie mu pomóc. Chciałaby, aby inni podzielali jej smutek i wspierali w cierpieniu. Samo cierpienie nie ma wymiaru teologicznego. Jest ludzkie i bardzo autentyczne. W „Lamencie świętokrzyskim” odbiorcami są poszczególne osoby, do których Maryja kieruje swoje żale. Nawołuje do współuczestniczenia w swoim bólu i rozpaczy. Prosi także o litość. „Lament świętokrzyski” to przykład zdolności literackich autora. Pełno w nim środków stylistycznych, które wpływają na styl poetycki wiersza, między innymi rymów i powtórzeń. W „Lamencie…” są także paralelizmy, zarówno składniowe, jak i leksykalne. Oznacza to, że zdania są konstruowane tak, żeby miały podobną budowę, a niektóre słowa powtarzają się wielokrotnie, aby podkreślić emocje głównej bohaterki. Większość wyrazów jest mocno nacechowana uczuciowo.

„Lament świętokrzyski” jest dziełem powiązanym z nurtem doloryzmu. Nazwa nurtu pochodzi od łacińskiego słowa dolor, które w polskim tłumaczeniu oznacza ból i cierpienie. Doloryzm był popularny w czternastym i piętnastym wieku. Eksponowano wtedy kult Męki Pańskiej oraz Matki Bolesnej. Doloryzm jest obecny nie tylko w literaturze. Powiązanie z tym nurtem widać także w filmach i utworach muzycznych, na przykład w hymnach. „Lament…” jest pierwszym wierszem, w którym opisano tak duże wzruszenie głównego bohatera. I choć jest postrzegany jako plankt, to ma również cechy innych gatunków literackich. Pierwszym z nich jest tak zwana lamentacja, która wywodzi się ze Starego Testamentu. O niej też będziesz mówił na lekcji, dlatego może ci się przydać ta informacja. Lamentacja to sposób na wyrażenie żalu i cierpienia związanego z tragicznym wydarzeniem. Za jej pomocą często zapowiadano Mękę Pańską. Innym gatunkiem literackim, do którego pasuje ten utwór, jest misterium. Wspominaliśmy ci już o tym wcześniej. Misteria były bardzo znane w średniowieczu. Stanowiły element kultury ludowej opartej na motywach biblijnych. Dotyczyły głównie śmierci i zmartwychwstania Jezusa. „Lament świętokrzyski” można zaliczyć również do pieśni pasyjnych, które śpiewano zwykle podczas Wielkiego Postu. Ich tematyka była podobna do misteriów.

+info

„Lament świętokrzyski” jest dziełem powiązanym z nurtem doloryzmu. Nazwa nurtu pochodzi od łacińskiego słowa dolor, które w polskim tłumaczeniu oznacza ból i cierpienie. Doloryzm był popularny w czternastym i piętnastym wieku. Eksponowano wtedy kult Męki Pańskiej oraz Matki Bolesnej. Doloryzm jest obecny nie tylko w literaturze. Powiązanie z tym nurtem widać także w filmach i utworach muzycznych, na przykład w hymnach. „Lament…” jest pierwszym wierszem, w którym opisano tak duże wzruszenie głównego bohatera. I choć jest postrzegany jako plankt, to ma również cechy innych gatunków literackich. Pierwszym z nich jest tak zwana lamentacja, która wywodzi się ze Starego Testamentu. O niej też będziesz mówił na lekcji, dlatego może ci się przydać ta informacja. Lamentacja to sposób na wyrażenie żalu i cierpienia związanego z tragicznym wydarzeniem. Za jej pomocą często zapowiadano Mękę Pańską. Innym gatunkiem literackim, do którego pasuje ten utwór, jest misterium. Wspominaliśmy ci już o tym wcześniej. Misteria były bardzo znane w średniowieczu. Stanowiły element kultury ludowej opartej na motywach biblijnych. Dotyczyły głównie śmierci i zmartwychwstania Jezusa. „Lament świętokrzyski” można zaliczyć również do pieśni pasyjnych, które śpiewano zwykle podczas Wielkiego Postu. Ich tematyka była podobna do misteriów.

PLANKT (lamentacja)

Definicja: Planktus (łac. planctus – ‘narzekanie, płacz, żal’) – gatunek literacki występujący zwłaszcza w średniowieczu, obejmujący utwory wyrażające żal po zmarłej osobie i nawołujące do współuczestnictwa w cierpieniu po stracie tej osoby. Najczęściej głównym bohaterem tych utworów był Chrystus. Teksty tego rodzaju wchodziły w skład liturgii Wielkiego Piątku

Siedem Pieśni Maryi - Śmierć Jezusa

+info

Matthias Grünewald „Ukrzyżowanie” (Ołtarz z Isenheim)

Definicja: Pietà

(łac. pietas – ‘miłość zgodna z powołaniem’, wł. pietà – ‘miłosierdzie, litość’) – motyw obecny w sztuce chrześcijańskiej, przedstawia Matkę Boską trzymającą na kolanach zdjętego z krzyża martwego Jezusa Chrystusa. Pietà z Lubiąża Pietà z Lubiąża, ok. 1370, polichromia na drewnie, Muzeum Narodowe w Warszawie, licencja: CC 0 1.0

Pietà [wł. pietà ‘miłosierdzie’] charakter dogmatyczny tej sceny wyraża współudział Marii w dziele Zbawienia; wywodzi się prawdopodobnie ze średniowiecznych tzw. traktatów pasyjnych; najstarsze wyobrażenia Piety pochodzą z terenu Niemiec z 1. połowy XIV w., rozpowszechniły się w okresie późnego średniowiecza w całej Europie, głównie w rzeźbie; najbardziej znana jest Pietà watykańska Michała Anioła; tworzono warianty Piety, m.in. Pietà corpusculum (Jezus ukazany jako dziecko), Pietà anielska (aniołowie w miejsce Marii).

Maxa Ginsburga Pieta wojenna

+info

Ważne!

Doloryzm (łac. dolor – ‘ból, cierpienie’) – nurt w sztuce średniowiecza, uwypuklający kult Męki Pańskiej i Matki Boskiej Bolesnej. Objawiał się nie tylko w dziełach plastycznych, literaturze i muzyce, lecz także w specyficznej duchowości. Zakładała ona, że ból (jako następstwo grzechu) jest drogą do uzyskania moralnej doskonałości. Lament świętokrzyski jest jednocześnie utworem religijnym i humanistycznym. Mówi on przede wszystkim o uczuciach matki do syna, a nie Matki do Syna Bożego. Maryja doświadcza emocji typowych dla każdego człowieka. Stąd wynika humanizm utworu – Maryja jest ludzka.

WAŻNE! Porównanie wizerunków Maryi

https://wirtualnagaleriaikon.pl/deesis/

Rogier van der Weyden, Chrystus, Maryja i św. Jan (ok. 1460)