Klasa I 6.1. Między cesarstwem a papiestwem

Między cesarstwem a papiestwem. Spór o inwestyturę.

W średniowieczu kolejne próby odbudowy cesarstwa rzymskiego podejmowali Karol Wielki i Ottonowie. Łączyło ich dążenie do przywrócenia jedności świata chrześcijańskiego. Cesarz miał sprawować nie tylko władzę świecką, ale także zwierzchnictwo nad Kościołem. W XI w. powstała jednak odmienna wizja dotycząca tego, kto powinien mieć większe znaczenie w ówczesnej Europie. Jaki przebieg będzie miała rywalizacja pomiędzy papieżem a cesarzem? Jak będzie jej ostateczny wynik?

Wielka schizma wschodnia 1054r. walka o władzę nad światem chrześcijańskim

PRZYCZYNY: przez stulecia pogłębiały się różnice między Kościołem na Wschodzie i Zachodzie

• spory dotyczyły dogmatów religijnych – czyli głównych prawd wiary (spór o pochodzenie Ducha Świętego, różnice doktrynalne

na Zachodzie - opłatek do Komunii na Wschodzie - chleb do Komunii

• stolicą Kościoła zachodniego był Rzym, a wschodniego Konstantynopol
• na czele Kościoła zachodniego stał papież, a wschodniego – patriarcha (papież podkreślał swój prymat co budziło zagrożenie pozycji patriarchy Konstantynopola, a patriarcha nie chciał się podporządkować)

• różnice cywilizacyjno-kulturowe

• wzajemne obłożenie się klątwą przez Kościoły Wschodni i Zachodni 1054 (prawosławie i katolicyzm), podziały obowiązują do dziś

Podział chrześcijaństwa od 1054, domena publiczna

Papież czy cesarz?

• schyłek starożytności - biskupi Rzymu (papieże) - dominująca pozycja w Kościele zachodnim
• Władze w średniowiecznym świecie dzielili między siebie cesarz i papież; cesarz - zwierzchność świecka, papież - duchowa
• w okresie wczesnego średniowiecza (gdy na gruzach cesarstwa Zachodniorzymskiego formowały się królestwa rzymsko-germańskie), pojawiła się idea nawiązania do tradycji rzymskiej (cesarz)
• pierwszym władcom, któremu udało się nawiązać do starożytnego Rzymu był Karol Wielki - to jemu udało się przyjąć jako pierwszemu po upadku Rzymu koronę cesarską 25.12.800r.
• włożenie diademu na głowę Karola przez papieża sugerowało decydującą rolę papieża

Kryzys - upadek autorytetu papieży

• Upadek państwa Karolingów w IX w. zapoczątkował okres destabilizacji politycznej w Europie.
• Nastąpiło osłabienie władzy i znaczenia papieży.
• Wybór następcy św. Piotra zwykle był przeprowadzany w atmosferze walk wewnętrznych między włoskimi rodami arystokratycznymi, które chciały obsadzić tę godność swoim kandydatem.
• Wybór często padał na nieodpowiednie osoby (tzn. takie, które nie czuły powołania do sprawowania tak ważnej funkcji, a zgadzały się na jej piastowanie ze względu na wpływy z nią związane), a same pontyfikaty trwały krótko.
• Dodatkowo rozpowszechnił się zwyczaj kupowania i sprzedawania godności kościelnych (symonia) oraz obsadzania najwyższych stanowisk i urzędów przez własnych krewnych (nepotyzm).

Kryzys - upadek autorytetu papieży

• Pozycja Ottona I po zwycięstwie na Lechowym Polu (955) znacznie się wzmocniła, a papież potrzebował pomocy w walce z opozycją wewnetrzną
• W 962 r. Otton I zajął Rzym i koronował się na cesarza, przywracając tym samym porządek i pokój. Ceną, jaką przyszło zapłacić za to Kościołowi, było uzależnienie od władzy następców Ottona.
• Od tej pory cesarz miał wpływ na wybór papieża, który dodatkowo był zobowiązany do składania przysięgi na wierność władcy.

Legenda o papieżycy Joannie - upadku autorytetu papieża

Papieżyca Joanna, domena publiczna

• legenda o jedynej kobiecie, która miała zasiadać na tronie papieskim
• nieprawdziwa, ale chętnie powtarzana w średniowieczu i wykorzystywana w atakach na Kościół, jako świadectwo zepsucia i niewiarygodności urzędu papieskiego oraz głupoty dostojników kościelnych, którzy dali się oszukać kobiecie, czyli według poglądów tamtych czasów, istocie głupszej od mężczyzny

O papieżycy wspominał Marcin z Opawy (za „Polityką”): "Po Leonie papieżem był przez dwa lata, siedem miesięcy i cztery dni Jan Anglik (Ioannes Anglicus), urodzony w Moguncji. Zmarł on w Rzymie, po czym tron papieski przez miesiąc pozostawał pusty. Powiada się, że ten Jan był kobietą, która jako młoda dziewczyna udała się do Aten w męskim przebraniu razem z mężczyzną, który był jej kochankiem. Tam zgłębiała różne dziedziny wiedzy, tak długo, aż nie miała już nikogo równego sobie. Później wykładała w Rzymie, a jej studentami i słuchaczami byli nawet uczeni mężowie. W mieście szerzyła się jej sława, jako wybitnej osobistości o wielkiej wiedzy, tak że wszyscy byli zgodni, iż to temu Janowi należy się godność papieża. Kiedy jednak już została papieżem, zaszła w ciążę ze swoim kochankiem. Nie wiedziała jednak, kiedy ma nastąpić poród. I tak zaczęła rodzić podczas procesji z bazyliki św. Piotra do bazyliki św. Jana na Lateranie, w uliczce między Koloseum a kościołem św. Klemensa. Mówią, że po jej śmierci została pochowana w tym samym miejscu. Każdy Ojciec Święty zawsze omija tę uliczkę i wielu ludzi wierzy, że czyni tak z powodu zgrozy i zgorszenia, jakie wywołało tamto wydarzenie. Jej imię nie zostało też umieszczone na liście Ojców Świętych, zarówno z powodu jej płci, jak i popełnionego wszeteczeństwa".

Hanna Hartwig (oprac.): Joanna Domniemana (pol.). W: Polityka [on-line]. 2010-03-05. [dostęp 2010-03-11].

Wskaż na podstawie przytoczonych wyżej życiorysów papieży cztery argumenty uzasadniające, że Stolica Apostolska znajdowała się w stanie kryzysu.

• Kryzys dotknął nie tylko papiestwo, ale cały Kościół. Związane to było z faktem, że duchowieństwo (zwłaszcza wyższe) uzależnione było od władzy świeckiej. Książę czy król nadawał kościołom i klasztorom uposażenie, tzw. beneficjum, czyli majątki ziemskie. Z tego tytułu władca rościł sobie pretensje do tego, aby mieć wpływ na obsadę godności kościelnych, czyli mianować swoich kandydatów na godności biskupów czy opatów.
• Duchowni stawali się wasalami władców świeckich – byli zobowiązani do wierności i oddania swojemu seniorowi. Konsekwencją procesu feudalizacji Kościoła było zeświecczenie duchowieństwa. Styl życia jego przedstawicieli niewiele się różnił od tego, który cechował osoby świeckie. Dla władcy ważniejsze było, by daną godność piastował lojalny wobec niego duchowny, który mógł być stabilnym filarem jego władzy w terenie.

• najważniejszym elementem uzależnienia papiestwa od cesarstwa było prawo inwestytury

Opactwo w Cluny i początek reform Kościoła

upadek autorytetu Kościoła sprawił, że pojawiły się głosy domagające się reform w Kościele

• reforma ta odbyła sie w Cluny [klini] we Francji- klasztor benedyktyński cieszył się dużą niezależnością od świeckich, był to największy klasztor, jaki kiedykolwiek zbudowano w Europie Zachodniej. Stanowił centrum myśli politycznej, oparcie dla idei wypraw krzyżowych i hiszpańskiej rekonkwisty.
• Dążąc do odnowy moralnej, benedyktyni z Cluny powrócili do przestrzegania surowej dyscypliny, zasad celibatu i ubóstwa.
• W klasztorach przywrócono codzienny rytm modlitw, a zakonnicy wypełniali czas modlitwą, kontemplacją i pracą fizyczną.
• Opat mógł być odtąd wybierany tylko spośród mnichów, a sam klasztor bezpośrednio podlegał papieżowi.
• mieli dużo zwolenników i chętnych do naśladowania zakonników w wielu klasztorach w całej Europie, do dzieła reformy przyłączyło się ponad 2 tys. klasztorów

Opactwo w Cluny, domena publiczna.

Opactwo w Cluny, domena publiczna.

Ciekawostki - Z Cluny pochodził papież Urban II (1035-1099).

• Dzieło reformy nie ominęło papiestwa.
• Na mocy dekretu wydanego przez Mikołaja II w 1059 r. wprowadzono zasadę, że papieże będą wybierani przez kardynałów - najwyższych dostojników kościelnych, z pominięciem cesarza i ludu rzymskiego (do tej pory decydowali rzymscy możni, w co też ingerowali cesarze)
• na czas wyboru mieli zbierać się w zamkniętym pomieszczeniu na obradach konklawe (con clave - pod kluczem) aby uniknąć zewnętrznych nacisków
• Dalsze umocnienie pozycji biskupów Rzymu przypadło na lata pontyfikatu Grzegorza VII

• 1073- Grzegorz VII papieżem - toczy spór z cesarzem o prymat w świecie chrześcijańskim

Reforma gregoriańska

• we wczesnym średniowieczu arcybiskupi i biskupi podlegali królom
• władcy mieli wpływ na obsadę wysokich stanowisk kościelnych
• władcy dokonywali inwestytury, czyli: nadawali duchownym stanowiska nadawali przypisane do stanowisk posiadłości

papież Grzegorz VII

cesarz Henryk IV

Druga połowa XI wieku, na tronie papieskim zasiada Grzegorz VII. W 1075 roku wydaje Dyktat papieski, w którym zawiera swój własny program reform; piętnuje w nim: – symonię, czyli sprzedaż stanowisk kościelnych, – łamanie celibatu przez duchownych, – zawieranie przez duchownych małżeństw. Grzegorz VII chciał uznania nadrzędności władzy kościelnej nad świecką.

Inwestytura – uroczyste nadanie lenna w zamian za lojalność. W jej skład wchodziło prawo do zarządzania nadanym terytorium.

Prawo inwestytury miał albo cesarz albo papież - mianując kogoś na stanowisko kościelne dawał mu ziemię, która dawała mu dochody. Dlaczego to istotne kto ma mieć inwestyturę? bo mając swoich ludzi to oni są naszymi sprzymierzeńcami i donoszą co się dzieje na ziemiach, wyknują pewne zadania dla tego kto ma prawo inwestytury.

1. W którym roku został ogłoszony „Dyktat”? 2. Jakie imię nosił papież, który wydał „Dyktat”? 3. Jakie uprawnienia wobec biskupów posiadał papież? (zacytuj odpowiednie fragmenty) 4. Które fragmenty podkreślają wyższość władzy papieskiej nad cesarską? (zacytuj odpowiednie fragmenty

Późnym wieczorem w wigilię Bożego Narodzenia 1075 r. papież Grzegorz VII odprawiał pasterkę w rzymskiej bazylice św. Marii Większej (Santa Maria Maggiore). Do krypty, w której odbywała się msza, wpadła grupa uzbrojonych żołnierzy. Strącili oni z głowy papieża tiarę, chwycili go za włosy i wywlekli z kościoła. Całą noc poprzedzającą rocznicę przyjścia Zbawiciela na świat Grzegorz spędził zamknięty w ufortyfikowanej wieży, wyśmiewany i opluwany przez swoich strażników. Nikt nie miał wątpliwości, kto stał za tym porwaniem. Był nim Henryk IV, król niemiecki. Rozpoczynał się wielki konflikt między cesarstwem a papiestwem, który na kilkadziesiąt następnych lat zdominował świat chrześcijański.

SPRZECIW HENRYKA IV WOBEC REFORM GRZEGORZA VII

Henryk IV przybywa do Kanossy, miniatura z pocz. XIV w., domena publiczna

• zwołanie przez Henryka IV synodu do Wormacji (1076 r.) zakwestionowanie legalności wyboru Grzegorza VII

• Grzegorz VII na synodzie biskupów włoskich i francuskich ogłosił ekskomunikę Henryka IV

tekst źródłowy

1077r.

Ukorzenie się Henryka IV przed papieżem w Canossie

"(...)Zdradzony i opuszczony [Henryk IV] udaje się podczas srogiej zimy, przedzierając się przez Alpy – do Rzymu, aby przebłagać papieża i dostać rozgrzeszenie. W drodze dowiaduje się, że papież znajduje się w zamku margrabiny Matyldy toskańskiej zwanym Kanossą. Przybywa pod ten zamek, lecz bramy mu nie otworzono. Przez trzy dni i nocy, w połowie stycznia, stał cesarz przed zamkiem drżący z zimna i głodu, z odkrytą głową, boso i przybrany we włosienicę. Z okien zamku przyglądał mu się papież, ciesząc się upokorzeniem swego przeciwnika. W czwartym dniu wpuszczono go do zamku, zaprowadzono przed ołtarz, gdzie go papież z klątwy rozgrzeszył. Nakazawszy mu wrócić do Niemiec i usprawiedliwić się, rozkazał cesarzowi na przyszłość być mu posłusznym i poddanym"

J. Putek, Fanatyzm, przesady i okrucieństwa w dawnej Polsce,[w:] http://retropress.pl/dziennik-ludowy/mroki-sredniowiecza-1/http://retropress.pl/dziennik-ludowy/mroki-sredniowiecza-1/

Co to ta klątwa?

„Klątwa kościelna!” Słowo to w wieku XI-XIII wzbudzało dreszcz, zgrozę i przerażenie. Niejednego „nagła krew zalała”, gdy się o klątwie rzuconej na siebie dowiedział. W śmierci jego widziano „palec boży”. Klątwa zwalała z tronów, wypędzała z kraju, zamącała stosunki między społeczeństwem, że mordowało się bez opamiętania. Przy pomocy klątwy kościelnej, jeden zręczny, przebiegły człowiek, siedzący w Rzymie na stolicy Piotrowej, był w stanie całą Europę zawichrzyć, instynkty zwierzęce wśród ludów pobudzić, by cel swój osiągnąć. On sam nie potrzebował mieć własnych wojsk, bo w jego interesie zabijali i dali się zabijać inni, których wyróżniał i którym błogosławił.(...) Ponury ceremoniał kościelny towarzyszący ogłaszaniu bulli podniecał wyobraźnie, a strach zabobonny przed piekłem, a także nieszczęściem ziemskiem, mogącem spaść na wdających się z wyklętym, wprawiał wszystko w popłoch. Trzeba było niezwykłej odwagi, aby wojsko nieustraszone w boju, nie zlękło się kropidła i nie odbiegało od swego dowódcy, aby lud, który poprzysiągł wierność swemu władcy, nie odwrócił się od niego, nie zamordował go, lub nie wypędził z kraju. (...)Klątwa zabijała wszelkie węzły, jakie łączyły wyklętego z rodziną, ze społeczeństwem, odbierała mu dorobek jego pracy, zapobiegliwości, odbierała mu cześć i poważanie, jakiem się cieszył wśród obywateli"

1076

Bolesław Śmiały, rysunek Jana Matejki z cyklu Poczet królów i książąt polskich, domena publiczna

• Konflikt wpłynął na politykę europejską władcy podzielili się na dwa obozy: gregoriański i cesarski
• Bolesław Śmiały - propapieski

• Przewaga Grzegorza VII nad Henrykiem IV była krótkotrwała
• Działania Henryka IV po cofnięciu ekskomuniki przez Grzegorza VII

1. pokonanie opozycji w Niemczech
2. opanowanie Rzymu
3. koronacja cesarska Henryka IV – 1084 r.
4. wystąpił ponownie przeciw papieżow i zdobył poparcie części kardynałów, którzy na jego wniosek powołali innego papieża

• Grzegorz VII musiał uciekać z Rzymu i wkrótce zmarł

• spór o inwestyturę trwał nadal, do 1122 r. - konkordatu w Wormacji zawartego przez cesarza Henryka V i papieża Kaliksta II

konkordat- umowy dwustronna pomiędzy władzą kościelną i państwową

konkordat w wormacji 1122 - papież mianował duchownych, a władcy świeccy mogli nadawać im ziemie

koniec sporu o inwestyturę

• cesarz zrezygnował z decydowania o obsadzie stanowisk kościelnych
• godności kościelne miały być przyznawane zgodnie z przepisami kościelnymi
• cesarz i papież podzielili się inwestyturą

– papież odtąd miał nadawać stanowiska kościelne – władca świecki zachował prawo do nadawania dostojnikowi kościelnemu majątku.

Uporządkuj chronologicznie podane wydarzenia:

1. zakaz mianowania biskupów przez świeckich
2. nałożenie ekskomuniki na Henryka IV
3. zdjęcie ekskomuniki z Henryka IV
4. usunięcie Grzegorz VII z Rzymu
5. wyprawa Henryka IV do Canossy
6. bunt poddanych Henryka IV

• mimo, że konkordat wormacki miał charakter kompromisowy, nie zakończył definitywnie sporu między papiestwem a cesarstwem
• II etap walki rozegrał się w okresie panowania Fryderyka I Barbarossy (1152-1190), który pragnął wprowadzić w życie idee uniwersalizmu cesarskiego
• w polityce wewnętrznej dążył do ograniczenia władzy książąt w Rzeszy, natomiast w polityce zewnętrznej podjął wyprawę na ziemie włoskie
• jego celem była koronacja cesarska w Rzymie, co miało mu zapewnić zwierzchnictwo w całej Europie
• pierwszym krokiem miało być podporządkowanie sobie całych Włoch przez uzyskanie przewagi nad papiestwem i uzależnienie Królestwa Sycylii
• 1154 - Fryderyk przyjął koronę króla Włoch, na zjeżdzie w Roncaglii [ronkali] w 1158 wskazał zasady swojej polityki - tj. wszelkie zmainy naruszające prawa monarsze i senioralne są nieważne

Dodatkowe

• niezadowolenie włoskich komun
• 1158- Fryderyk wspierany przez silną armie przybywa do pn. Włoch - powtarza wcześniejsze postanowienia + zastrzega sobie prawo bicia monety, poboru podatków i nominacji urzedników miejskich + zakazuje tworzenia związków mieszczańskich i lig między miastami
• komuny włoskie nie uznają tych postanowień = Fryderyk uderza na Włochy
• jednocześnie popada w konflikt z papieżem, gdy w odpowiedzi na wybór na papieża niepopieranego przez siebie kandydata doprowadził do wyboru antypapieża = nowy papież Aleksander III obłążył Fryderyka klątwą, w odpowiedzi ten najechał państwo Kościelne
• wyprawa Fryderyka spotkała się z oporem papistwa i Ligii Lombardzkiej
• 1176- bitwa pod Legnano [lenjano]- klęska cesarza
• zawarto kompromis - miasta włoskie reprezentowane przez Ligę Lombardzką zachowały autonomię pod warunkiem uznania zwierzchności cesarza
• Fryderyk zawarł pokój z papiestwem, m.in. zrezygnował z popierania antypapieża

Dodatkowe

Liga Lombardzka - związek 22 państw północnowłoskich. Została zawiązana w 1167r. przeciwko Barbarossie. Miała na celu przeciwstawienie się jego planom pozbawienia tych państw autonomii.

Papiestwo u szczytu potęgi

Innocenty III, domena publiczna

• papiestwo u szczytu potęgi szczególnie gdy:

1. po kolejnych kilkudziesięciu latach, po śmierci cesarza Henryka VI w 1197r., który nie zostawił po sobie potomka papiestwo znalazło się u szczytu potęgi politycznej
2. dodatkowo papieżem w 1198r. został Innocenty III - człowiek doskonale wykształcony, chcący wzmocnić pozycję kościoła, forsował w trakcie soboru laterańskiego program reform

Papiestwo u szczytu potęgi

reformy:

1. scentralizował zarządzanie Kościołem - większość decyzji zastrzegł dla papieża
2. klasztory wyłączył spod panowania biskupów i poddał je swojemu zwierzchnictwu = zwiększenie kontroli nad Kościołem lokalnym
3. rozpropagowanie nauczania religijnego
4. obowiązek głoszenia kazań
5. upowszechnienie sakramentu małżeństwa
6. zobowiązanie do corocznej spowiedzi
7. 1215 - sobór laterański, który zatwierdził absolutną władzę papieża w Kościele

• Innocentemu III udało się dwukrotnie narzucić swojego kandydata w trakcie walk o tron cesarski np. Fryderyka II Staufa rywalizującego z Ottonem IV
• jego polityczny autorytet uznali królowie Francji i Anglii
• papież gdzie nie znajdował posłuchu korzystał z narzędzia klątwy (ekskomuniki)- gdy władca był nią obłożony poddani go opuszczali w obawie przed karą utraty życia wiecznego
• do końca XIII w. panował uniwersalizm papieski - władza papieża nad Kościołem i dominacja nad władcami świeckimi

• Obok walki o dominację następował proces budowy scentralizowanych monarchii
• w II poł. XIII w. budowa monarchii uniwersalistycznej i narzucenie zwierzchnictwa przez papieża lub cesarza była już niemożliwa
• w poszczególnych, coraz bardziej okrzepłych monarchiach władcy zmierzali także do podporzadkowania sobie Kościoła w państwach, którymi władali
• pocz. XIVw. udało się to Francji - stolica apostolska została przeniesiona do Awinionu (1309-1378)= kryzys w Kościele = papież traci swą pozycję polityczną i władzę nad Kościołami lokalnymi.

Rozstrzygnij, czy podane zdania są prawdziwe czy fałszywe:

1. Pontyfikat Innocentego III ocenia się jako okres największego upadku papiestwa.
2. Określenie uniwersalizm papieski jest właściwe dla czasów od ustanowienia państwa kościelnego do schyłku średniowiecza
3. Proces oddalania się od siebie Kościołów zachodniego i wschodniego rozpoczął się w 1054r.