Pojęcia z zakresu teorii i literatury

Pojęcia z zakresu teorii i literatury

Maciej Guliński, Klarysa Zimnoch, Oskar Drzazga

1. Absurd - ma wiele znaczeń, potocznie niedorzeczność, sprzeczność. Według encyklopedii nielogiczna wypowiedź. Przykład: babcia leżąca na katafalku w "Tangu". 2. Akcja - część fabuły jako działania bohaterów. Przykład: scena bitwy w "Krzyżakach". 3. Alegoria - motyw, który ma znaczenie dosłowne i domyślne - konwencjonalne rozumienie danego znaku. Przykład: okręt walczący z falami - alegoria ojczyzny walczącej. 4. Aliteracja - jednakowe głoski w bliskim sąsiedztwie w danym miejscu w tekście. Przykład: "Sen srebrny Salomei". 5. Aluzja literacka - nawiązanie do istniejącego już dzieła literackiego. Przykład: wiersz Norwida "W Weronie" nawiązuje do "Romea i Julii".

6. Anachronizm - motyw wykorzystany celowo lub przez przypadek, zakłócający przebieg wydarzeń na tle historycznym. Przykład: wyposażenie współczesnego żołnierza w łuk zamiast pistoletu. 7. Anafora - powtórzenie danego słowa na początkach wersów lub wypowiedzi. Przykład: wiersz Adama Mickiewicza "Do M": "Precz z moich oczu! (...) Precz z mego serca!" 8. Anakolut - konstrukcja językowa, która nie trzyma się zasad danego języka. Przykład: jadąc na rowerze, spadła mi czapka. 9. Animizacja - nadawanie przedmiotom martwym cech istot żywych. Przykład: "Chmura goni chmurę". 10. Antropomorfizacja - przypisywanie cech ludzi zwierzętom, przedmiotom, zjawiskom. Przykład: "kot spojrzał na mnie z wyrzutem".

11. Antyteza - przedstawienie w wypowiedzi dwóch odmiennych tez na dany temat. Przykład: "Bóg się rodzi, moc truchleje". 12. Antyutopia - negatywna utopia, pojęcie oznacza społeczeństwo rządzone totalitarnie, żyjące w złych warunkach. Przykład: "Equilibrium", reż. Kurt Wimmer. 13. Apostrofa - wypowiedź kierowana do danego adresata, np. Boga. Przykład: "W Warszawie" Juliana Tuwima: "Młodości! dodaj mi skrzydła!" 14. Archetyp - wzór utworzony dzięki zachowaniom ludzkim i określający je same, wzór ten jest niezmienny. Przykład: Odyseusz - związany z wędrówką i dużym wysiłkiem przy docieraniu do celu. 15. Dominanta kompozycyjna - element utworu wywyższony poza inne, nadający sens całej kompozycji. Przykład: od pojedynczego wydarzenia w "Zbrodni i karze" zależy cała fabuła.

16. Elipsa - pomijanie danego fragmentu zdania, bez którego wciąż można zrozumieć kontekst. Przykład: "wypij wode" zamiast "wypij szklankę wody". 17. Epifania - widzenie (w znaczeniu religijnym). Przykład: archanioł Gabriel odwiedzający Maryję. 18. Eufemizm -zamiennik wyrazu, które z danego powodu nie może zostać użyte w tekście. Przykład: "mijać się z prawdą" zamiast "kłamać". 19. Fabuła - układ wydarzeń i wątków, które pozostają w ciągu chronologicznym. Przykład: układ zdarzeń w dowolnej lekturze. 20. Gra słów - wykorzystywanie podobieństwa dwóch lub większej ilości wyrazów, by podkreślić ich wartość. Przykład: "romantyk" - "markotny".

21. Gradacja - zorganizowanie słów lub sformułowań według ich intensywności. Przykład: "Dziady" cz. IV Adama Mickiewicza: "Z płaczem dokoła stanęli: / Ii smutny ksiądz u łóżka, / I smutniejsza czeladka, / I smutniejsza od niej drużka, / I smutniejsza od niej matka, / A najsmutniejszy kochanek." 22. Groteska - dzieło estetyczne, występujące w dziełach literackich; jest połączeniem tragizmu i komizmu. Przykład: pojedynek na miny w "Ferdydurke". 23. Hiperbola - wyolbrzymienie.Przykład: "Miniatura średniowieczna" Wisławy Szymborskiej: "w płaszczach najjedwabniejszych". 24. Homofony - słowa o identycznej wymowie, lecz o różnej pisowni. Przykład: "bóg" - "buk". 25. Homonimy - słowa mające identyczną pisownię, ale inne znaczenia. Przykład: "Pożeranie ryżu" Romana Gorzelskiego: "Szczęk/szczęk.".

26. Instrumentacja głoskowa - celowe zaakcentowanie danej głoski, by podkreślić walory danego wyrazu. Przykład: "Lokomotywa" Juliana Tuwima: "Ruszyła maszyna po szynach ospale". 27. Intertekstualność - grupa połączeń między tekstami, zawiera odniesienia, z których korzysta dzieło. Przykład: "Wesele" jest tekstem, do którego odnosi się wiele innych. 28. Introspekcja - dogłębna analiza samego siebie. Przykład: pisanie pamiętnika. 29. Inwersja - odmienny układ wyrazów w zdaniu. Przykład: "Reduta" Adama Naruszewicza: "Nałóg z występków cnoty porobił modele". 30. Inwersja czasowa fabuły - ciąg wydarzeń, które w dany sposób nie ma powiązania z chronologią zdarzeń. Przykład: "Jeden z nas" Åsne Seierstad - życiorys bohatera książki jest poprzedzony sceną końcową.

31. Inwokacja - zwrot do bogów, forma apostrofy. Przykład: inwokacja z "Pana Tadeusza" Adama Mickiewicza. 32. Ironia - styl mowy, w której dosłowne znaczenie nie jest wypowiedziane jasno. Przykład: mówienie, że dana osoba nie potrzebuje diety, mimo że waży zdecydowanie zbyt dużo. 33. Kalambur - forma gry słów; jest tworzony, by pokazać dwuznaczność lub podobieństwo wyrazu. Przykład: "historyk" - "histeryk". 34. Koncept - pomysł określający konstrukcję utworu. Przykład: porównanie człowieka do trupa w wierszu "Do trupa" Jana A. Morsztyna. 35. Kreacjonizm - osiąganie konstrukcji kompozycji, w której świat jest przeciwnością świata rzeczywistego, obrazem wyobrażonym. Przykład: twórczość Bolesława Leśmiana.

36. Leitmotiv (z niem.) - motyw przewodni, często występujący na uboczu, Przykład: powtarzająca się w utworze piosenka. 37. Litota - zastąpienie wyrazu określeniem antonimicznym. Przykład: nieuprzejmy - grubiański. 38. Metafora (inaczej przenośnia) - słowo lub grupa słów, których znaczenie jest intencjonalnie przeinaczone. Przykład: "wyjąłeś mi to z ust". 39. Metonimia - zamiana nazwy przedmiotu lub zdarzenia na nazwę innego, również mającego z nim jakiś związek. Przykład: "pot" zamiast "wysiłek". 40. Oksymoron - zestawienie dwóch słów o przeciwnych znaczeniach, efekt paradoksu. Przykład: "gorzkie szczęście".

41. Onomatopeja - słowo określające efekty dźwiękowe w utworze artystycznym. Przykład: "szum", "pisk". 42. Paradoks - stwierdzenie kłócące się z przekonaniami ogółu, które mimo wszystko jest prawdziwe. Przykład: paradoks życiowy: "Im większy masz wybór, tym mniejszą decyzyjność". 43. Paralelizm - podobieństwo zdań, wyrazów itp. w danym względzie. Przykład: Gęby za lud krzyczące sam lid w końcu znudzą. / I twarze lud bawiące na końcu lud znudzą. 44. Parodia - ośmieszanie danej jednostki poprzez naśladowanie jej stylu mowy. Przykład: "Monachomachia" Ignacego Krasickiego. 45. Pastisz - celowe podrabianie stylu innego autora w celu stworzenia własnej kompozycji. Przykład: wiersz Jamesa Whitcomba Rileya "Another Ride From Ghent To Aix".

46. Personifikacja - wersja animizacji, ukazywanie przedmiotów i zjawisk jako istot ludzkich. Przykład: "płaczące kamienie". 47. Peryfraza - opisanie przedmiotu za pomocą jego cech i czynności, nie używając nazwy samego przedmiotu. Przykład: "metalowe kraty" zamiast "więzienie" w utworze muzycznym zespołu Myslovitz. 48. Pleonazm - grupa wyrazów o podobnym znaczeniu, utworzona celowo lub przypadkowo. Przykład: "akwen wodny". 49. Polisyndeton - występuje, gdy części wypowiedzi połączone są takim samym spójnikiem. Przykład: "Zmory wiosenne" Bolesława Leśmiana: "Śnił się jej śpiew i pląsy i wszelki ptak i zwierz". 50. Porównanie - zestawienie wyrazu z innym wyrazem, aby podkreślić jego cechy. Przykład: "dumny jak paw".

51. Porte-parole - osoba mówiąca w czyimś imieniu, często wyraża myśli autora tekstu. Przykład: Holden jako porte-parole J. D. Salingera, autora "Buszującego w zbożu". 52. Praesens historicum - stosowanie czasu teraźniejszego, gdy mowa jest o przeszłości. Przykład: mówienie "Jestem już na dworcu" o sytuacji, która zdarzyła się 2 lata temu. 53. Przerzutnia - załamanie granicy danego wersu - przełożenie części zdania na początek kolejnego wersu. Przykład: Pokój – szczęśliwość, ale bojowanie/Byt nasz podniebny. 54. Pytanie retoryczne - zadawane nie po to, by uzyskać odpowiedź, ale bardziej po to, by zachęcić innych, by zaangażowali się w dyskusję. Przykład: "Ty się wczoraj urodziłaś, czy co?" 55. Retardacja - celowe przekładanie zdarzenia na później. Przykład: opis tarczy Achillesa w "Iliadzie" Homera.

56. Retrospekcja - dzieje się, gdy bohater przywołuje w pamięci zdarzenia, które miały miejsce wcześniej od rozpoczęcia fabuły. Przykład: zdarzenia sprzed fabuły "Harry'ego Pottera" ujęte w książkach i w filmie. 57. Rymy - męskie (jednosylabowe), żeńskie (dwusylabowe), ścisłe, parzyste, krzyżowe, początkowe, końcowe itd. Przykład: "wiosna" - "radosna". 58. Stopa - najmniejsza regularnie powtarzająca się jednostka wersu. Przykład: jamb. 59. Strumień świadomości - rodzaj monologu wewnętrznego, zgromadzenie myśli i uczuć bohatera w danym momencie. Przykład: "Ulisses" Jamesa Joyce'a.60. Stylizacja - biblijna, archaiczna, gwarowa itd. Przykład: stylizacja gwarowa w "Chłopach" Władysława Reymonta: "Ja do waju na wucug nie pójde".

61. Symbol - motyw w tekście, który pokazuje czytelnikowi ukryte znaczenie danych słów. Przykład: symbol błyskawicy na czole Harry'ego ma wielkie znaczenie. 62. Synekdocha - nazywanie zjawiska za pomocą określenia używanego w przypadku innego zjawiska. Przykład: "śmiertelnik" zamiast "człowiek". 63. Synestezja - występuje, gdy wrażenia odczuwa się za pomocą zmysłu innego niż domyślny. Przykład: widzenie jasnych kolorów przy słuchaniu cichej muzyki. 64. Skupienie - występuje w wierszu wolnym jako odmiana strofy, jest nieregularne i może mieć formę zarówno pojedynczego zdania, jak i być nawet samą jego częścią. Przykład: "pusty pokój" Tadeusza Różewicza. 65. Topos - motyw powstały dawno temu, ogólnie przyjęta zasada. Przykład: topos nieśmiertelnej sławy artysty - wybudowanie sobie "pomniku" - napisanie znanej poezji, która zostanie na długo zapamiętana.

66. Trawestacja - forma parodii, ośmiesza utwór poważny, zawiera tylko podstawowe elementy oryginału. Przykład: "Dziewica Orleańska" Voltaire'a parodiująca osobę Joanny d'Arc. 67. Wiersz biały - wiersz zawierający wszystkie zasady normalnego wiersza poza jedną - nie ma rymów. Przykład: "Dancing" Tadeusza Peipera. 68. Wiersz wolny - wiersz, który nie musi trzymać się żadnych zasad - brak rymów, zwyczajnych strof, znaków interpunkcyjnych. Przykład: "Pan od przyrody" Zbigniewa Herberta.

Dziękujemy za uwagę!