Metodyka treningu umiejętności społecznych i zajęć a

Metodyka treningu umiejętności społecznych i zajęć aktywizujących

- prezentacja

CZYM SĄ UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNO-EMOCJONALNE I DLACZEGO MAJĄ ZNACZENIE?

Kompetencje społeczno-emocjonalne

TUS - co to takiego?

TUS - metodyka pracy

Przykładowe scenariusze zajęć

CZYM SĄ UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNO-EMOCJONALNE I DLACZEGO MAJĄ ZNACZENIE?

Na kompetencje społeczno-emocjonalne składa się pięć obszarów: samoświadomość, zarządzanie sobą, świadomość społeczna, umiejętność budowania relacji, odpowiedzialne podejmowanie decyzji. W każdej z tych sfer znajdują się ważne kompetencje ułatwiające funkcjonowanie w dorosłym życiu i świecie wokół nas.

Podsumowując, można powiedzieć, że umiejętności społeczno-emocjonalne to wszystkie te umiejętności, dzięki którym możliwe jest nasze funkcjonowanie w społeczeństwie, a co za tym idzie – w rodzinie, w grupie rówieśniczej, w szkole czy też w pracy. To umiejętność zachowania się w różnorodnych sytuacjach społecznych, umiejętność komunikowania się z drugim człowiekiem, umiejętność nawiązywania i utrzymywania relacji. To właśnie dzięki tym nim dogadujemy się z innymi ludźmi, potrafimy zachować się odpowiednio do sytuacji, wiemy, co wypada, a co nie. Dzięki tym kompetencjom potrafimy zarządzać swoimi emocjami i reagować adekwatnie na emocje innych. To wszystko sprawia, że życie staje się mniej skomplikowane, a sytuacje trudne – łatwiejsze do przezwyciężenia.

Kompetencje społeczno-emocjonalne

Kompetencje społeczno-emocjonalne

Większość dzieci nabywa umiejętności społeczne w rodzinie, przedszkolu czy szkole w sposób naturalny – poprzez naśladowanie oraz testowanie różnych zachowań i obserwowanie reakcji dorosłych. Są jednak osoby, którym nabywanie umiejętności społecznych nie przychodzi tak łatwo, np. dzieci z zespołem Aspergera czy autyzmem. To dla nich przede wszystkim przeznaczony jest TUS. Ostatnie lata pandemii, nauczania zdalnego, a teraz czas wojny w Ukrainie pokazują, że rozwijanie kompetencji społeczno-emocjonalnych powinno stać się stałym elementem działań edukacyjnych, w zależności od potrzeb naszych uczniów i uczennic. Zajęcia TUS świetnie sprawdzą się w przypadku dzieci i młodzieży przeżywających trudności w relacjach, ale także dzieci lękliwych, nieśmiałych i wycofanych. Często zauważamy dzieci samotne, odseparowane od innych, którym trudno zawierać przyjaźnie, chociaż na pierwszy rzut oka wydają się świetnie funkcjonować w grupie.

Dla nich takie warsztaty również mogą okazać się bardzo pomocne i mogą ułatwić im funkcjonowanie w codziennym życiu. Nawet niewielkie wsparcie może powodować dużą zmianę. Wprowadzenie działań edukacyjnych rozwijających kompetencje społeczno-emocjonalne może być wplecione w tradycyjne działania realizowane w szkole. Są to przede wszystkim projekty, dzięki którym uczniowie i uczennice mogą rozwijać konkretne umiejętności. Warunek jest jeden – ich rozwijanie będzie tak samo ważnym elementem jak zdobywanie wiedzy. Świetną kombinacją jest połączenie rozwijania kompetencji społeczno-emocjonalnych z elementami arteterapii i narzędziami cyfrowymi. Ta mieszanka może przynieść korzyści i jednocześnie być motywatorem do działania. Elementy arteterapii to działania artystyczne nastawione na proces i refleksję, wprowadzające uczestników w stan relaksu i odpoczynku, wzmacniające poczucie własnej wartości i wiary w siebie. Narzędzia cyfrowe natomiast mogą świetnie wspierać rozwijanie kreatywności, planowania i organizacji swojej pracy oraz anonimowego wyrażania własnych opinii i refleksji, a także ułatwiać współpracę.

TUS Z ELEMENTAMI ARTETERAPII JAKO ZAJĘCIA PRAKTYCZNE

Uczniowie i uczennice uczestniczące w TUS z elementami arteterapii przechodzą trening rozwojowy, który wspiera umiejętności niezbędne w życiu codziennym i potrzebne w wielu sytuacjach związanych z przebywaniem w grupach społecznych. Podczas takich zajęć dzieci i młodzież zdobywają umiejętności komunikacji, począwszy od uczenia się mówienia i opowiadania o sobie, przedstawiania się w kreatywny sposób i prowadzenia przyjaznych rozmów, ćwiczenia aktywnego słuchania, aż po umiejętność samokontroli i okazywania szacunku innym. Ważną częścią takiego warsztatu jest wykorzystanie wizualnych form wyrażania siebie, dzięki czemu rozwijana jest umiejętność rozpoznawania własnych emocji, akceptowania ich, oswajania lęku i stresu oraz zdobywanie narzędzi do radzenia sobie z nimi. To również uczenie empatii i otwartości na drugiego człowieka, przejmowanie perspektywy i wykazywanie zainteresowania uczuciami innych. TUS uczy też, jaką postawę przyjąć w sytuacji zachowań prowokujących i agresywnych ze strony innych. Daje wskazówki, jak poradzić sobie z odrzuceniem i wykluczeniem. Podczas tych warsztatów pracujemy nad poczuciem własnej wartości, wzmocnieniem pewności siebie i wiary we własne możliwości. Nastawienie na proces, uważność i cierpliwość to słowa klucze dla prowadzącego trening. Podczas takich warsztatów wykorzystujemy techniki pracy na refleksji i autorefleksji, ciszy, zmianie perspektywy i symulacji scenek komunikacyjnych.

JAK POWINNY WYGLĄDAĆ ZAJĘCIA TUS?

Program TUS (Trening Umiejętności Społecznych)

co to jest?

Trening Umiejętności Społecznych – jest to grupowa forma pracy z osobami, które doświadczają trudności społecznych. Podczas zajęć uczestnicy uczą się umiejętności społecznych niezbędnych w codziennym funkcjonowaniu. TUS jest programem do celowego i zaplanowanego uczenia umiejętności, a dzięki pracy w małej grupie można przećwiczyć i utrwalić nowe umiejętności w bezpiecznym środowisku. Podstawą efektywnego funkcjonowania w dzisiejszym świecie jest posiadanie niezbędnej wiedzy społecznej. Dzięki temu możemy określić kompetencje społeczne czyli zdolność do tworzenia i utrzymywania relacji z innymi ludźmi oraz nadawania im określonych wartości. Samo posiadanie tych kompetencji nie gwarantuje jednak umiejętności przełożenia ich na codzienne życie i zachowanie.

Trening umiejętności społecznych daje możliwość przećwiczenia, modelowania czy też całkowitej zmiany zachowania. Naturalny trening społeczny to przede wszystkim doświadczenia społeczne czy rodzinne. Każda codzienna sytuacja jest możliwością do doskonalenia umiejętności. Niestety nie każde dziecko czy osoba dorosła z równą efektywnością nabywają tych umiejętności.

Efektywność treningów danego dziecka zależy od:

Trening umiejętności społecznych polega na nabywaniu i podnoszeniu konkretnych umiejętności społecznych, czyli takich konkretnych zachowań stosowanych do zaistniałej sytuacji, ale także na oduczaniu zachowań niepożądanych i nieadekwatnych. Uczestnik treningu nabywa wachlarz zachowań, które może skutecznie wykorzystać w konkretnej rzeczywistej sytuacji.

W treningu ważną rolę odgrywa sam uczestnik. To on wskazuje nam drogę do wspólnej pracy. Ważną rolą w treningu jest uzyskiwanie przez uczestnika informacji zwrotnych od trenera, analizowanie, modelowanie, czy wręcz modyfikowanie nieefektywnych działań, a w ich miejsce tworzenia nowych zachowań.

Na początku metoda treningu umiejętności społecznych skierowana była do osób z niepełnosprawnością intelektualną w stopniu lekkim i dla osób, które potrafiły czytać i pisać. Szybko jednak zauważono, że wykorzystując dostępne narzędzia i rozwiązania, można dopasować TUS do pracy z osobami z różnym stopniem niepełnosprawności – umiarkowaną i znaczną niepełnosprawnością intelektualną, z całościowymi zaburzeniami rozwojowymi oraz zaburzeniami zachowania. Potrzebę pracy tą metodą wpisano w różnego rodzaju rozporządzenia oraz we wskazania dla terapeutów w orzeczeniach o niepełnosprawności.

Trening u niektórych dzieci może trwać nawet kilka miesięcy a nawet lat (zachowanie nie zmieni się w mgnieniu oka, poza tym w szybkim tempie nie zmienimy zachowania dziecka na adekwatne i akceptowane społecznie. Trening jest długim i systematycznym procesem). W treningu umiejętności społecznych ważna jest wnikliwa obserwacja dziecka podczas zajęć. W czasie zajęć ważne jest wypytywanie dziecka o jego samopoczucie, komfort, o to co czuje. Należy pamiętać również o tym, że to, co dla prowadzącego trening jest łatwe i proste, dla dziecka takie proste już nie jest. To co dla otoczenia jest oczywiste i zrozumiałe, dla dziecka już takie nie jest. Ważne jest, żeby wiedzieć, że treningi wzmacniane są nagrodami i przyjemnościami. Musimy wiedzieć, co dziecku sprawia przyjemność i co je cieszy (czy dziecko woli wzmocnienia społeczne czy bardziej działają na niego wzmocnienia biologiczne – smakołyki).

Najczęściej treningi umiejętności społecznych prowadzi się w diadach lub grupowo. Najbardziej sprzyjająca liczebność grupy to 6-8 osób. Dobór dzieci do grupy też nie może być przypadkowy. Ważnym kryterium doboru jest wiek (różnica wieku nie powinna przekraczać 2 lat), podobny rodzaj niepełnosprawności czy możliwości uczestniczenia i podążania za treściami i trybem pracy całej grupy. Często nie zdajemy sobie sprawy z tego, że zajęcia indywidualne prowadzone z dzieckiem, to również trening umiejętności społecznych (np. nauka otwierania drzwi, trening higieniczny czy trening jedzenia to część TUS-u).

Cele treningu umiejętności społecznych:

Rola treningu umiejętności społecznych wedle M. Szczyglik.

METODY PRACY

Techniki wykorzystywane w treningu umiejętności społecznych:

Narzędzia w treningu umiejętności społecznych:

Trening obejmuje 10 podstawowych umiejętności społecznych:

Przykładowe scenariusze zajęć

I. INTEGRACJA, ZAUFANIE. Opracowanie Katarzyna Kaźmierczak. TYTUŁ: Poznajmy się.

II. EMOCJE I KONTROLA ZŁOŚCI. Opracowanie Urszula Jaśkiewicz.

III. ASERTYWNOŚĆ. Opracowanie Urszula Jaśkiewicz

IV. CZAS WOLNY. Opracowanie Justyna Zielińska- Stefaniak.

Aneks

1. Gra terapeutyczna online

2. Ćwiczenia umiejętności mówienia " przepraszam".

3. Zajęcia aktywizujące dzieci z autyzmem i zespołem Aspergera.

Wspaniała zabawa z tworzeniem własnych komiksów- wspaniałe narzędzie dla trenerów.

ćwiczenie umiejętności mówienia "przepraszam"

Zajęcia aktywizujace dzieci z autyzmem oraz zespołem Aspergera w pracy grupowej.

UCZNIOWIE Z AUTYZMEM wykazują nieprawidłowości w zakresie: - relacji społecznych - niedostateczne wykorzystanie kontaktu wzrokowego, wyrazu twarzy, postawy ciała i gestów , ograniczenia w zakresie inicjowania i podtrzymywania relacji społecznych; niedostateczny rozwój związków rówieśniczych obejmujący wzajemnie podzielane zainteresowania, czynności i emocje; brak odwzajemnienia emocjonalnego i dostosowania swoich zachowań do kontekstu społecznego - komunikowania się -trudności z: -rozumieniem przekazów innych -ekspresją siebie (przekazywaniem komunikatów, zadawaniem pytań) -prowadzeniem dialogu; - zachowań

Pozostałe zaburzenia dotyczą odbioru i przetwarzania informacji

Problemy związane ze sprawnością ruchową

•Zaburzenia sensoryczne •Dominacja my ślenia obrazowego nad werbalnym •Tendencja do my ślenia asocjacyjnego •Dobra pamięć mechaniczna (dotycz ąca faktów) • Słaby poziom my ślenia abstrakcyjnego (rozwijania pojęć, wnioskowania, wydawania os ądów) oraz rozumienia sytuacji spo łecznych. •Sztywność poznawcza, z myśleniem mało podatnym na perswazję, słabe rozumienie czytanego tekstu oraz zaburzenia tzw. pamięci operacyjnej czyli roboczej pamięci krótkotrwałej. •Stanach umys łu innych osób; •Stanie własnego umysłu

•Zaburzenia równowagi;•Sztywny sposób poruszania się; •Zaburzenia rytmu i naśladowania ruchów podczas zabawy; •Obniżona sprawność manualna.

Metodyka postępowania

I. Stałość i przewidywalność - sporządzenie planów dnia w szkole, planu konkretnej lekcji czy zajęć na poziomie zrozumiałym dla dziecka, - organizator wizualny oraz klasowy- wykorzystywanie serii obrazków, pokazujących sekwencję zdarzeń lub zadań do wykonania (plan dnia, lub plan zajęć na jednej lekcji, plan indywidualnych aktywności dziecka) - stosując wizualny organizator upewnij się, że dziecko rozumie związek między obrazkiem i danym działaniem, - wprowadzaj obrazki stopniowo po jednym na raz wyciągając je na początku danej aktywności i odkładając je na zakończenie w określone miejsce.

- należy mieć wiele różnych pomocy obrazujących to co mówimy - stworzenie obrazków symbolizujących zadania lub wydarzenia (lepiej zdjęcia niż obrazki- w zależności od poziomu funkcjonowania, pod obrazkiem/zdjęciem powinien znajdować się napis)

- uprzedzanie o zmianach, np. o zastępstwie, skróceniu lekcji, czy wizytacji, (PIKTOGRAM- ZMIANA)

- określanie czasu trwania aktywności, np. poprzez określenie ilości zadań, czy poprzez sygnał dźwiękowy

- przygotowanie dodatkowych zadań lub innego zajęcia w sytuacji, gdy autystyczny uczeń skończy pracę wcześniej niż jego koledzy z klasy;

II. Organizacja przestrzeni

•Pomoc w orientacji w przestrzeni szkolnej: np.: oznaczenia pomieszczeń w sposób zrozumiały dla ucznia, sporządzenie planu szkoły, stosuj kolory, jeżeli to możliwe bardzo wyraźne wizualne symbole, w celu wskazania różnych miejsc w klasie i różnych czynności, np. niebieska półka-matematyczne pomoce •Podział przestrzeni na: przeznaczoną do niezorganizowanych zajęć (czas zabawy)i zorganizowanych zajęć oraz miejsca odpoczynku - kolorowa taśma klejąca, nalepiona na podłogę może pomóc w oznaczeniu miejsca krzeseł, stołów i innych pomocy - szafki z etykietami objaśniającymi, jakie materiały się w nich znajdują (w przedszkolu każda półka powinna być oznaczona etykietami- zdjęciami przedmiotów, które znajdują się w danym miejscu). • Kolorowa taśma, przylepiona do blatu stołu w celu zaznaczenia miejsca, w którym należy położyć kartkę papieru; • Obrazki przedstawiające przedmioty, które będą potrzebne do wykonania zadania: nożyczki, ołówek, papier • Kartka z napisem „Gotowe”, której uczeń może użyć, aby pokazać, że wykonał już powierzone mu zadanie. • Kartka z napisem „Potrzebuję pomocy” • Z uwagi na nadwrażliwość zmysłową dziecko powinno siedzieć w klasie/ sali możliwie najdalej od bodźców rozpraszających, powinno siedzieć z przodu, z dala od okna, urządzeń elektronicznych • Jeżeli dziecko tego potrzebuje może siedzieć twarzą do ściany lub do okna, ustaw stolik tak aby mogło się odseparować • Wspieranie poleceń ustnych przedstawieniem ich w sposób wizualny/wzrokowy, zależnie od poziomu rozumienia ucznia np. poprzez zapisanie polecenia na kartce, pokazanie piktogramu, czy zdjęcia; • Przygotowywanie zdjęć, diagramów, wykresów, tabel, doświadczeń, które by jak najpełniej ilustrowały i porządkowały informacje zawarte w tekście podręcznikowym, • Graficznie przedstawiane zasad co wolno/czego nie wolno

Przykłady języka wizualnego: •Przedmioty •Rysunki •Fotografie •Piktogramy •Obrazki słowne •Dziennik •Kalendarz

Kontroluj sposób mówienia

• Mów powoli, używaj tylko niezbędnych słów. • Zsynchronizuj swój język z działaniem. • Naucz zwracać się do innych ludzi. • Nie zmuszaj do nawiązania kontaktu wzrokowego • Poproś o zapisanie pytania. • Uważaj na głośność mówienia, zwłaszcza przy dzieciach z nadwrażliwością słuchową; • Pamiętaj, że w związku z trudnościami w prawidłowym odczytaniu przez ucznia sygnałów pozawerbalnych, każdy wyraz twarzy i gest powinien być poparty informacją słowną

• Zwracaj uwagę, czy polecenie kierowane do całej klasy zostało odebrane przez ucznia z autyzmem i jeśli to potrzebne skierowanie go również indywidualnie do niego, • Przekazuj najistotniejsze informacje– „nie zalewaj potokiem słów”, • Rób przerwy między zdaniami, tak by dziecko miało czas na przetworzenie informacji; po zadaniu pytania, polecenia daj czas dziecku na zareagowanie, • Unikaj sarkazmu i aluzji, wyjaśniajmetafory, • Formułuj polecenia wprost (unikaj pytania dziecko o zgodę, gdy tak naprawdę musi wykonać zadanie, czy polecenie), • Zadawaj pytania „zamknięte” i z podanymi możliwościami do wyboru np.: zamiast: „Co chcesz teraz robić?” to: „Chcesz teraz czytać, czy pisać?”,

Radzenie sobie z impulsywonością ucznia

• Używaj czasomierzy- dziecko z autyzmem ma słabe wyczucie czasu, wykorzystaj timer, zanim nastawisz go uprzedź dziecko o zadaniu, które ma wykonać, ile ma na nie czasu.•Mówiąca pałeczka- osoba, która ją trzyma może mówić (technika ucząca czekania na swoj ą kolej); •Gdy dziecko jest bardzo aktywne na lekcji, a jednocześnie impulsywne, wżywaj je jako drugie lub trzecie do odpowiedzi; •Przypominaj obowiązujące zasady, np. „Na lekcji mówimy, gdy jesteśmy poproszeni przez nauczyciela”, „Kiedy mówi nauczyciel, uważnie słuchamy”.

Gdy uczeń ma trudności w czytaniu ze zrozumieniem

•Zastosuj metodę posługiwania się ilustrowanym tekstem; •Pamiętaj, że dla dziecka z zespołem Aspergera książki o tematyce popularno-naukowej mogą być bardziej zrozumiałe niż opowiadania •Nie zakładaj, że uczeń zrozumiał to, co przeczytał; •Sprawdzaj stopień zrozumienia tekstu, zadawaj dodatkowe pytania; •W pracy nad zrozumieniem tekstu pomocne dla ucznia mogą być cząstkowe pytania: „Co się wydarzyło? Kiedy? Gdzie? Komu? Jakie było zakończenie zdarzenia? Dlaczego? Co przeżywał bohater?”

Wybrane metody postępowania

Metoda koszykowa

Gospodarka żetonowa

Wsparcie w sferze kontaktów i umiejętności społecznych

•Pomó ż mu w sytuacjach prze żywanego stresu poprzez przewidywanie, zapobieganie, rozumienie przyczyn i rozwiązywanie stresujących sytuacji; •Chroń dziecko przed przemocą rówieśników; •Promuj pomoc koleż eńską i zachowania prospołeczne innych uczniów poprzez zachętę i nagradzanie •Pomó ż dziecku w rozważnym doborze kolegów, co może wpłynąć na poprawę jego umiejętności społecznych i ośmielić je w nawiązywaniu przyjaźni oraz zredukuje stygmatyzację dziecka, Ucz dziecko stosownych zwrotów inicjujących i podtrzymujących rozmowę; • Obserwuj i pomagaj w przypadku trudności w kontaktach społecznych poprzez omówienie sytuacji, wskazywanie zachowań, które byłyby w niej właściwe, znajdowanie rozwiązania i wskazywanie, jak w przyszłości uniknąć podobnych kłopotów; • Rozwijaj w dziecku umiejętność odczytywania emocji za pomocą odpowiednich rysunków, zdjęć, nagrań video obrazujących wyraz twarzy i gesty, historyjek obrazkowych, w których trzeba uzupełnić wyraz twarzy lub zapisać, co dana osoba myśli (uzupełnianie „dymków”); • W sytuacji niepożądanego zachowania, nie zadawaj pytań w rodzaju: „Dlaczego to zrobiłaś/zrobiłeś?”; raczej opisz, co nie podobało się w zachowaniu dziecka. • Nazwij jego emocje oraz powiedz, czego oczekuje się w takiej sytuacji; • W sytuacji zwiększonego napięcia emocjonalnego, zapewnij wyłączenie dziecka ze stresującego wydarzenia czy sytuacji poprzez znalezienie osób i miejsc dających mu poczucie bezpieczeństwa; • Analizuj przyczyny zwiększonego napięcia emocjonalnego (np. brak kontroli, przeciążenie bodźcami, nieradzenie sobie z powierzonym zadaniem, narażenie na negatywne reakcje i odrzucenie ze strony otoczenia). • Opracuj wspólnie z dzieckiem „Kodeks złości”, w którym zostanie określone, jakie zasady oraz sposoby radzenia sobie ze złością będą akceptowane, a jakie nie.

• Unikaj konfrontacji, przymusu i wyrażania gniewu w stosunku do dziecka; mogą one wywołać reakcje oporu i wybuchy złości, stosuj uspokojenie, negocjacje, dawanie możliwości wyboru; • Nie bierz do siebie każdego niegrzecznego zachowania ucznia — raczej przeanalizuj sytuację i rozpoznaj, co było powodem niewłaściwego zachowania (np. powiedział bez intencji sprawienia przykrości, mylnie odczytał zachowania innych osób, nie wie co ma robić, jest przeciążony sensorycznie itp.) i zapobiegaj podobnym sytuacjom w przyszłości; • Chwal ucznia tak często, jak to możliwe, w sposób konkretny opisując to, co zrobił dobrze; • Załóż zeszyt prac domowych i korespondencji z rodzicami, w którym będą zapisywane niezbędne informacje i sprawdzaj, czy dziecko to zrobiło, bądź sam wpisuj lub wklejaj wcześniej przygotowane informacje;

Praca zaliczeniowa

Proszę opracować scenariusz zajęć dowolnie zatytułowany, którego tematyką jest wzmacnianie poczucia własnej wartości. Przykłady: " Po co się złościć?", "Pokochaj siebie", "Kiedy ma się prawo do szczęścia?", "Warto polubić siebie" itd.