ETYKA SOKRATESA

ETYKA SOKRATESA

WPROWADZENIE

Sokrates uważał, że mądrość pochodzi z wnętrza człowieka, a zadaniem filozofa jest pomóc wydobyć ją z ludzkiej duszy. Dlatego jako pierwszy przeniósł filozofowanie „na ulice" i poświęcił się rozmowom z ludźmi. Wierzył, że dialog jest najlepszym sposobem dochodzenia do wiedzy, w tym wiedzy o samym sobie, którą uważał za klucz do filozofii. W tym świetle jego słynne powiedzenie „Wiem, że nic nie wiem" oznacza, że mądrość wynika ze świadomości własnej niedoskonałości. Dopiero taka autorefleksja otwiera drogę do prawdziwej wiedzy. Niczego bowiem nie nauczy się ten, kto jest przekonany, że już wszystko wie. Samoświadomość była dla Sokratesa źródłem wol- ności. Według niego wolność polega na panowaniu nad sobą, a ściślej – na panowaniu rozumu nad zwierzęcymi aspektami natury ludzkiej. Istotą wolności jest niepoddawanie się władzy emocji, impulsów, instynktów czy potrzeb, niezłomność w obliczu problemów i cierpienia oraz postępowanie zgodne z racjonalnymi zasadami. Wszystkie te elementy gwarantują swobodę wewnętrzną, pozbawioną kontekstów politycznych czy społecznych, rozumianą jako autonomia i samowystarczalność rozumu w dążeniu do szczęścia. Je również Sokrates ujmował jako coś wewnętrznego, niezależnego od zewnętrznych okoliczności czy od ciała. Podobnie myślał o nieszczęściu: jego zdaniem największą krzywdę możemy wyrządzić sobie sami, gdyż prawdziwe cierpienie wynika z bycia nie ofiarą, lecz sprawcą zła.

2.1

DLACZEGO LUDZIE CZYNIĄ ZŁO?

Nastawienie na poznawanie człowieka przywiodło Sokratesa do odkrywczego spojrzenia na ludzkie życie wewnętrzne. Według tego mysliciela psyché, czyli dusza, jest istotą człowieka, jego sednem. Odróżnia go od innych bytów, stanowi ośrodek myslenia i świadomości, a także jest swoistym kompasem moralnym, ponieważ jej naturą i przeznaczeniem jest dobro. Wiedzę o tym, czym jest dobro, nazwał Sokrates areté, czyli cnota, doskonałością moralną.

2.2

DLACZEGO LUDZIE CZYNIĄ ZŁO?

Wierzył, że człowiek pragnie dobra z samej swojej natury i jeśli tylko wie, jak należy postępować, będzie właśnie tak czynił. Jeśli ktoś postępuje źle, to znaczy, że jego wiedza na temat dobra jest niepełna lub błędna. Przekonanie to wydaje się sprzeczne z intuicją i doświadczeniem. Z łatwością można wskazać przykłady osób, które wiedziały, że postępują źle, a mimo to nie zrezygnowały z niewłaściwego postępowania. Sokrates odpowiada jednak, że człowiek często czyni zło nie dlatego, że jest złem, lecz pomimo tego. Innymi słowy - czyni zło, ponieważ fałszywie sądzi, że dąży do dobra. Cały ten zespół poglądów jest określany jako intelektu- alizm etyczny.

2.3

DLACZEGO LUDZIE CZYNIĄ ZŁO?

Dodatkową pomoc w odróżnianiu dobra i zła niesie daimonion. Sokrates nazywał tak głos wewnętrzny, który ostrzega człowieka przed popełnieniem czynów nie- właściwych i udziela wskazówek kierujących go w stronę dobrego życia. To zaś polega - według Sokratesa - na tym, aby dusza pozostawała w zgodzie z własną naturą czyli by dążyła do dobra i dobrego postępowania.

3.1

PLATOŃSKA KONTYNUACJA MYŚLI SOKRATEJSKIEJ

Platon rozwijał sokratejską koncepcję duszy i moralności. Stał na stanowisku absolutyzmu moralnego - według niego dobro, a tym samym dobre życie, powinno być jednakowe dla wszystkich. Zasady moralne są zatem obiektywne i niezależne od indywidualnych pragnień czy okoliczności. Podstawą moralności jest idea Dobra, a jej celem powinno być szczęście. Platon podzielał również pogląd Sokratesa, że istotą człowieka jest jego odwieczna, nieśmiertelna i nieprzemijająca dusza. Podzielił ją na trzy sfery i każdej przypisał jedną z cnót. Za cnotę nadrzędną wobec nich wszystkich uznał sprawiedliwość – źródło wszystkich moralnych postaw i zachowań.

SFERY DUSZY WEDŁUG PLATONA

3.2

PLATOŃSKA KONTYNUACJA MYŚLI SOKRATEJSKIEJ

Platon był jednym z pierwszych filozofów poruszających systematycznie kwestie miłości i przyjaźni. W greckiej filozofii przyrody miłość postrzegana była jako ślepa siła. Dla Platona zaś była ona mocą, która kieruje duszę ludzką ku dobru, pięknu i prawdzie. Filozof ten wyróżnił trzy rodzaje miłości: cielesną, duchową i absolutną. Miłość duchową nazywa się także miłością platoniczną. Oznacza ona uczucie pozbawione elementu zmysłowego, skierowane ku duszom i czynom, w których tkwi wspólny pierwiastek piękna, będący odbiciemjego wiecznej idei. Z podziału Platona wynikają wzorce miłości rozpowszechnione w kulturze zachodniej. Przykładowo, Don Juan reprezentował miłość cielesną, Tristan i Izolda kochali się miłością duchową, a życiei męka Jezusa były realizacją miłości absolutnej.

PROCES SOKRATESA

Sokrates nie dążył do sformułowania wielkiej teorii, która była celem jego poprzedników. Za swoje zadanie uznawał bardziej filozofowanie niż tworzenie systemu filozoficznego. Jego działalność była działalnością publiczną, a publiczne krytykowanie ówczesnej władzy i instytucji demokratycznych oraz odwaga i upór w głoszeniu poglądów przysporzyły mu wielu przeciwników. Kiedy stał się zbyt niewygodny politycznie, został oskarżony o nieuznawanie oficjalnych bogów, wprowadzanie nowego kultu oraz psucie młodzieży, a następnie skazany na śmierć. Nie zgodził się na proponowaną przez przyjaciół ucieczkę z więzienia i sam wykonał wyrok przez wypicie napoju zawierającego trującą cykutę. Akt ten bywa interpretowany jako wyraz szacunku Sokratesa dla prawa, nawet jeśli filozof uznawał je za niedoskonałe.

Jacques-Louis David wycinek "Śmierci Sokratesa". W centrum znajduje się sokrates.

DZIĘKUJEMY!

Arek Bącela i Kacper Powietrzyński