RZADY EDWARDA GIERKA

rządy Edwarda Gierka

11970 - 1980

Edward Gierek

Urodzony w 1913r. Edward Gierek był polskim politykiem i działaczem komunistycznym. Pełnił funkcję I sekretarza w latach 1970-1980, był posłem na sejm PRL.

Początek kariery politycznej

W 1952 został po raz pierwszy wybrany na posła na Sejm PRL, mandat pełnił w I, II, III, IV, V, VI, VII i VIII kadencji .

W październiku 1946 został członkiem jedenastoosobowego komitetu Polskiej Partii Robotniczej w Belgii.

W 1948 wrócił do Polski. W tym samym roku został członkiem PPR w Polsce.

Latem 1949 przeniósł się z Zagórza do Katowic na osiedle dla funkcjonariuszy Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej. Następnie został skierowany do Centralnej Szkoły Partyjnej w Łodzi.

W latach 1949–1954 był sekretarzem Komitetu Wojewódzkiego PZPR w Katowicach.

Początek kariery politycznej

Stanął na czele komisji badającej przyczyny, przebieg i charakter wydarzeń w Poznaniu, w czerwcu 1956.

W latach 1956–1970 sprawował wiele, coraz ważniejszych, funkcji partyjnych: był członkiem Biura Politycznego KC PZPR oraz od 1957, I sekretarzem KW PZPR w województwie katowickim, które nazywano gierkowym „księstwem udzielnym”. Skupił tam wokół siebie grupę działaczy partyjnych.

W 1954 został członkiem Komitetu Centralnego PZPR. Następnie objął funkcję kierownika Wydziału Przemysłu Ciężkiego KC PZPR.

Dekada rządów Gierka

charakteryzowała się w pierwszej połowie dynamicznym rozwojem gospodarczym Polski, aby w drugiej połowie zakończyć się wieloaspektowym kryzysem gospodarczym, który w efekcie doprowadził do kresu jego rządów oraz w dalszej perspektywie do upadku systemu socjalistycznego w Polsce.

W styczniu 1971 roku spotkał się z robotnikami w Stoczni Gdańskiej. To wtedy padło legendarne już słowo „Pomożecie?”. W odpowiedzi usłyszał oklaski i krótką odpowiedź „Pomożemy!”.

W okresie rządów Edwarda Gierka Polska zaciągnęła wielomilionowe pożyczki na realizację wielu potężnych inwestycji. Zakupiono również licencje produkcyjne dla przemysłu. Wybudowano m.in. Hutę Katowice, Rafinerię Nafty Gdańsk, Port Północny w Gdańsku, Fabrykę Samochodów Małolitrażowych z oddziałem w Sosnowcu, a także Elektrownię Bełchatów i kopalnię Bogdanka. Zaczęto też produkować na licencji papierosy Marlboro oraz Coca-Colę i Pepsi-Colę. Otwarto też częściowo granicę, dając tysiącom Polaków możliwość wyjazdu na Zachód.

ZADŁUŻENIE ZAGRANICZNE PRL

Po II wojnie światowej Polska rozpoczęła odbudowę swojej gospodarki z długiem ok. 200mln dolarów. Zadłużenie to obsługiwano wykorzystując przedwojenne zapasy złota Banku Polskiego. Stan niskiego zadłużenia zagranicznego utrzymywał się do roku 1971. Po zastąpieniu Władysława Gomułki-przez Edwarda Gierka. 31 grudnia 1970 roku zadłużenie Polski wobec krajów kapitalistycznych wynosiło 1,1 mld USD. W roku 1973 stan zadłużenia w walutach wymienialnych przekroczył ówczesny poziom rocznych wpływów z eksportu w tych walutach.

DEKADA KREDYTU

Kredyty te były łatwo dostępne dzięki wielkiemu strumieniowi tzw. petrodolarów, zwłaszcza po ogromnej podwyżce cen ropy na początku lat 70-tych. Dzięki temu w latach 1972-1976 zwiększono moc produkcyjną, majątek trwały przemysłu wzrósł o 70% w porównaniu z 1970 rokiem a produkcja wzrosła o 80%. Kredyty te były też w dużym stopniu przeznaczane na zakup pasz dla przyspieszenia produkcji zwierzęcej ponad możliwości wynikające ze wzrostu krajowej produkcji roślinnej. Pewna część tych kredytów została zmarnowana na skutek nietrafionych zakupów i samowolnie realizowanych inwestycji lokalnych i branżowych.

Do sztandarowych projektów epoki Gierka należą Centralna Magistrala Kolejowa, Linia Hutniczo-Siarkowa, droga szybkiego ruchu Katowice-Warszawa (tzw. Gierkówka), Trasa Łazienkowska i Dworzec Centralny w Warszawie. Dekada rządów Gierka przyniosła również ożywienie w budownictwie mieszkaniowym oraz rozwój polskiej wsi.

WIELKIE INWESTYCJE GIERKAEDYTU

POCZĄTKI OPOZYCJI

Napawający się prestiżowym sukcesem, jakim było podpisanie układu polsko-niemieckiego, Gomułka zdawał się nie dostrzegać, że polityka międzynarodowa nie ma bezpośredniego przełożenia na nastroje Polaków. Te zaś systematycznie się pogarszały. Przywódca PZPR uznał jednak, że nastał odpowiedni czas na przeprowadzenie reformy gospodarczej, której część stanowiła odkładana od dawna podwyżka cen. Termin jednak wybrano fatalny – przed Bożym Narodzeniem ludność dokonywała większych zakupów. Wieczorem 12 grudnia 1970 r. w radiu i telewizji ogłoszono komunikat o wprowadzeniu z dniem 13 grudnia podwyżki cen. Błyskawiczny tryb przeprowadzenia „operacji cenowej” zaskoczył społeczeństwo, które nie miało już szans na zrobienie zapasów po starych cenach. Uchwała rządu o regulacji cen przewidywała podwyższenie cen mięsa o ponad 17 proc., mąki o 16 proc., mleka o 8 proc. W celu uspokojenia nastrojów zastosowano chwyt propagandowy, ogłaszając, że równocześnie obniżono ceny niektórych wyrobów, m.in. telewizorów, lodówek i odkurzaczy. Problem w tym, że dla biednego społeczeństwa dotkliwa była podwyżka cen podstawowych produktów spożywczych, drogie zaś towary przemysłowe wciąż stanowiły luksus, na który pozwolić sobie mogli tylko nieliczni. Pojawiały się komentarze pełne goryczy, że choć podrożał chleb, ale „lokomotywy potaniały”.

POCZĄTKI OPOZYCJI

Władze przygotowywały się do stłumienia spodziewanych protestów w związku z podwyżką cen. W tym celu w MSW utworzono specjalny sztab akcji nazwanej „Jesień 70”. Wkrótce potwierdziły się przewidywania o oporze społeczeństwa – tym razem pojawił się na Wybrzeżu. Protest rozpoczął się w Stoczni Gdańskiej 14 grudnia, gdy robotnicy, oburzeni skalą podwyżek, zebrali się przed budynkiem dyrekcji. Domagali się odwołania tej decyzji i zmiany systemu płac, a gdy nikt nie był w stanie spełnić ich żądań, tłumnie przeszli pod budynek Komitetu Wojewódzkiego PZPRPo południu doszło do pierwszych starć z milicją, która zaatakowała demonstrantów petardami i granatami łzawiącymi. W trwających do późnych godzin wieczornych walkach ulicznych rany odniosło kilkadziesiąt osób. Stało się jasne, że to nie koniec protestu, tym bardziej iż akcja strajkowa obejmowała kolejne zakłady. W Stoczni Gdańskiej powstał komitet strajkowy z udziałem m.in. Kazimierza Szołocha i Lecha Wałęsy. Sytuacja w Trójmieście była przedmiotem narady najwyższych władz partyjnych i państwowych, która odbyła się 15 grudnia w Warszawie. Zdesperowany Gomułka nakazał użycie broni palnej do tłumienia protestów. Tymczasem w Gdańsku nastąpiła eskalacja buntu – stoczniowcy ponownie wyszli na ulice miasta i pod gmachem Komendy Miejskiej MO domagali się uwolnienia osób zatrzymanych dzień wcześniej. Tam padły pierwsze śmiertelne strzały. Wzburzony tłum podpalił m.in. gmach KW PZPR (nazwano go wówczas Reichstagiem), dworzec kolejowy i kilkanaście pojazdów.

Do akcji pacyfikacyjnej wprowadzono żołnierzy z ciężkim sprzętem. Fala strajkowa obejmowała już całe Wybrzeże – do starć doszło w Elblągu, zaczęły się strajki w Słupsku.

W Gdyni, gdzie prowadzono negocjacje z robotnikami, było w miarę spokojnie. 16 grudnia w telewizyjnym wystąpieniu wicepremier Stanisław Kociołek nawoływał stoczniowców do powrotu do pracy, podczas gdy wcześniej Zenon Kliszko podjął decyzję o zablokowaniu Stoczni Gdyńskiej. Sprzeczne decyzje spowodowały, że gdy następnego dnia robotnicy przyszli do pracy, przed zakładem stały już kordony wojska. Żołnierze otworzyli ogień do tłoczących się przed zakładem robotników. Przez cały dzień (nazwany „czarnym czwartkiem”) toczyły się w mieście krwawe walki – w sumie od kul zginęło 18 osób

Na czoło akcji protestacyjnej wysuwał się powoli Szczecin, gdzie zastrajkowała stocznia i również rozpoczęły się masowe demonstracje uliczne. Tak jak w Gdańsku spalono gmach KW PZPR, a podczas próby zdobycia siedziby szczecińskiej MO zginęło od kul kilkanaście osób. Strajki szczecińskie były dobrze zorganizowane i doprowadziły do faktycznego przejęcia na krótko władzy w mieście przez komitet strajkowy (mówiono nawet o republice szczecińskiej).

Do demonstracji i starć ulicznych doszło także poza Wybrzeżem w kilku innych miastach (Wałbrzych, Białystok, Kraków), a „przerwy w pracy” i wiece odnotowano w ponad 100 zakładach. Władze skierowały do tłumienia protestów potężne siły – około 27 tys. żołnierzy, 9 tys. milicjantów i esbeków, 550 czołgów, 750 transporterów opancerzonych, samoloty, śmigłowce, a nawet okręty.

Według Gomułki strajki i masowe demonstracje były kontrrewolucją. Gdy w rozmowie telefonicznej Breżniew zwrócił mu uwagę, że to przecież klasa robotnicza wyszła na ulice miast, przywódca PZPR odpowiedział: „Macie złe informacje, to kontrrewolucja i my się z nią należycie rozprawimy”. Bilans tej rozprawy był tragiczny – co najmniej 45 zabitych, 1165 rannych i ponad 3 tys. zatrzymanych.Kryzys przechodził w „fazę gabinetową”. Gomułka, tracący poparcie Moskwy i skompromitowany decyzją o krwawej pacyfikacji protestu, podupadł na zdrowiu. Głównego pretendenta do przejęcia władzy w partii wykluczyła z ubiegania się o fotel I sekretarza PZPR negatywna opinia Moskwy.

Zakulisowe, konsultowane z ZSRS przygotowania do odsunięcia Gomułki od władzy zakończyły się ostatecznie 20 grudnia 1970 r. Podczas Plenum KC PZPR przyjęto jego wymuszoną rezygnację z funkcji I sekretarza KC PZPR i powołano na to stanowisko Edwarda Gierka. Grudzień zakończył karierę polityczną Gomułki, który już nie pamiętał lekcji Czerwca 1956 r. Wówczas uznawał poznański bunt za słuszny protest – teraz demonstracje na Wybrzeżu były dla niego już tylko kontrrewolucją. Masowe protesty zostały umiejętnie wykorzystane w rozgrywce politycznej w łonie partii. Przewrót pałacowy zmienił główne figury na scenie politycznej. Swoją pozycję wzmocnili Wojciech Jaruzelski i Stanisław Kania, którzy mieli odegrać w niedalekiej przyszłości jeszcze większą rolę we władzach PRL. Chociaż zasady gry się nie zmieniły, to nowy I sekretarz znów rozpoczynał rządy z dużym bagażem nadziei społecznych.

Stosunki z Kościołem katolickim

Polityka Gierka wobec duchowieństwa nie była tak restrykcyjna jak poprzednich przywódców Polski. W 1971 r. doszło do spotkania I sekretarza KC PZPR z prymasem Stefanem Wyszyńskim. Po tych rozmowach sejm przyjął ustawę regulującą prawo własności kościelnej na Ziemiach Odzyskanych. Ułatwiono również wyjazd pielgrzymów do Rzymu na beatyfikację Maksymiliana Kolbego i zezwolono na wzniesienie znaczącej liczby nowych budowli sakralnych. Stosunki między władzami komunistycznymi a Kościołem wyraźnie się poprawiły, dzięki czemu Watykan przestał uznawać polskie władze emigracyjne , które do tej pory mogły liczyć na wsparcie Stolicy Apostolskiej.

16 października 1978r. doszło do niezwykłego w dziejach Polski wydarzenia. Na czele Kościoła katolickiego stanął arcybiskup krakowski i kardynał-Karol Wojtyła. W czerwcu następnego roku papież przybył z pielgrzymką do ojczyzny. Władze nie mogły tego zlekceważyć i odbyły z Janem Pawłem II kilka spotkań państwowych. Odprawiane msze pokazały, że Polacy stanowią potężną siłę. Dlatego wezwanie Jana Pawła II wypowiedziane w Warszawie: Niech zstąpi Duch Twój! I odnowi oblicze ziemi. Tej Ziemi! wielu uznało za zapowiedź wielkich zmian politycznych i społecznych w kraju.

Info