CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE

CZYNNIKI GLEBOTWÓRCZE

MAGDALENA KIĆ

Index

Co to jest gleba?

Procesy glebotwórcze

Skała macierzysta

Klimat

Żywe organizmy

Rzeżba terenu

Stusunki wodne

Działalność człowieka

Czas

Źródła pracy

Podziękowania

Co to jest gleba? Gleba jest powierzchniową, biologicznie czynną warstwą skorupy ziemskiej, powstałą z danej skały macierzystej pod wpływem działania czynników glebotwórczych, takich jak: właściwości skały macierzystej, klimat, organizmy żywe, rzeźba terenu, stosunki wodne, działalność człowieka, czas. Zjawiska zachodzące w powierzchniowej warstwie litosfery pod wpływem czynników glebotwórczych określa się mianem procesu glebotwórczego. Proces glebotwórczy obejmuje przepływ energii i obieg materii między glebą (pedosferą), żywymi organizmami (biosferą) i atmosferą; a także pomiędzy fazami gleby – stałą (materiał macierzysty – cząstki mineralne i organiczne), ciekłą (roztwór glebowy zawierający sole mineralne i substancje organiczne) i gazową (powietrze w przestworach glebowych).

Na zdjęciu profil glebowy

Do procesów glebotwórczych zalicza się: przemiany składników mineralnych (wietrzenie, powstawanie minerałów), przemiany składników organicznych (humifikacja, mineralizacja), przemieszczanie się mineralnych i organicznych składników gleby z udziałem żywych organizmów (obieg biologiczny); w postaci gazów, roztworów i zawiesin przenoszonych przez wodę glebową, oraz ich wytrącanie w profilu glebowym.

Procesy glebotwórcze

Na zdjęciu profil glebowy

SKAŁA MACIERZYSTA

02

01

03

04

Rodzaje skał macierzystych gleb: * skały magmowe (granitoidy, bazalty, porfiry), * skały metamorficzne (gnejsy, łupki łyszczykowe), * skały osadowe (piaskowce, łupki ilaste, wapienie, dolomity, gipsy, żwiry, piaski, lessy, gliny, iły, osady rzeczne, jeziorno-bagienne i bagienne).

Skała macierzysta (materiał macierzysty, skała glebotwórcza) jest podstawowym substratem, z którego w wyniku procesów glebotwórczych powstaje gleba. Skała macierzysta podlega procesom wietrzenia fizycznego, chemicznego i biologicznego, co skutkuje jej stopniowym rozdrabnianiem na coraz mniejsze cząstki (zwietrzelina) oraz zmianą jej właściwości chemicznych. Rodzaj skały macierzystej (skład chemiczny, zwięzłość, podatność na wietrzenie) warunkuje typ, właściwości fizyczne i zawartość składników mineralnych powstałej gleby.

Czynniki klimatyczne działają często łącznie z żywymi organizmami w procesach glebotwórczych. Rośliny pionierskie (np. porosty) wydzielają kwasy organiczne przyspieszające procesy wietrzenia i kruszenia skał. W powstałych szczelinach skalnych gromadzi się woda, która poprzez zamarzanie i topnienie, powoduje stopniowe powiększanie się szczelin i dalsze kruszenie skał na coraz mniejsze kawałki.Wpływ klimatu szczególnie widoczny jest w przypadku gleb strefowych, których występowanie na danym obszarze uzależnione jest głównie od warunków klimatycznych (np. opadów, temperatury).

Klimat

Procesy glebotwórcze w ogromnej mierze zależą od warunków klimatycznych panujących na danym obszarze – od temperatury, wilgotności względnej powietrza oraz ilości opadów atmosferycznych. Czynniki te mają wpływ na intensywność procesów chemicznych zachodzących w glebie (związków mineralnych i organicznych) oraz procesy wietrzenia. Na obszarach o klimacie wilgotnym o dużej ilości opadów, zachodzą procesy wypłukiwania (ługowania) wielu składników gleby, na obszarach o klimacie suchym składniki te przemieszczają się do górnych warstw gleby, co prowadzi do zasolenia gleby.

Żywe organizmy

Organizmy żywe wpływają na rodzaj, przebieg i intensywność procesów wietrzenia skały macierzystej. Liczne bezkręgowce glebowe (dżdżownice, larwy owadów, roztocza) spulchniają glebę i biorą udział w obiegu składników pokarmowych. Mikroorganizmy glebowe, poprzez procesy rozkładu (dekompozycji) obumarłych szczątków roślinnych i zwierzęcych, dostarczają glebie wiele składników mineralnych, z których korzystają rośliny. Uczestniczą także w procesie powstawania organicznej warstwy gleby – próchnicy. Zakorzenione w glebie rośliny zapobiegają jej erozji wodnej i wiatrowej.

Na zdjęciu zwietrzelina granitowa

Rzeźba terenu

Ukształtowanie powierzchni terenu wpływa przede wszystkim na miąższość zwietrzeliny skalnej, co przekłada się na głębokość zachodzenia procesów glebotwórczych. Na obszarach wyżynnych i górskich występują grawitacyjne ruchy masowe oraz procesy erozji wodnej. Skutkuje to osuwanie się materiału skalnego z wierzchołka góry i jego akumulacją u jej podstawy. Pokrywa glebowa w górnych partiach jest zwykle bardzo uboga bądź w ogóle nie występuje. Na obszarach nizinnych lub dolinach górskich proces glebotwórczy zwykle zachodzi szybciej poprzez gromadzenie się osadów, co wpływa na większą miąższość i żyzność gleby.

Stosunki wodne

Woda, jako lodowce, lód, śnieg, deszcz, rzeki, morza i oceany, przyczynia się do tworzenia, erozji, transportu lub przekształceń materiału skalnego, który staje się później skałą macierzystą gleby. Specjalnym typem gleby, gdzie uwidacznia się glebotwórcza rola rzek są mady. Występująca w glebie woda jest kluczowa przy tworzeniu się profilów glebowych i cech materiału. Ruch wody (w naszej strefie klimatycznej przeważający ku dołowi) jest przyczyną wypłukiwania i przemieszczania cząstek i roztworów, a przez to tworzenia się poziomów iluwialnych i eluwialnych. Nadmiar wody (stały lub okresowy) uwidacznia się poprzez występowanie oglejenia (gruntowego lub wynikającego z zalegania wód opadowych na słabo-przepuszczalnej warstwie).

Woda wpływa na przebieg niektórych procesów glebotwórczych (np. procesu glejowego spowodowanego nadmiernym uwilgotnieniem gleby). Przyczynia się także do przekształcania struktury skał macierzystych poprzez procesy erozyjne. Stosunki wodne odpowiedzialne są także za tworzenie gleb hydrogenicznych (gleby glejowe, murszowe i torfowe).

+ info

Działalność człowieka wpływa na zmianę właściwości fizycznych (np. uziarnienie, stopień napowietrzenia) oraz chemicznych gleby (poprzez stosowanie nawozów i środków ochrony roślin). Człowiek pośrednio wpływał na pokrywę glebową odkąd zaczął karczować lasy i zajmować się rolnictwem. Przez wieki wpływ człowieka rósł. Działalność rolnicza zmieniała reżim wodny i cieplny, chemizm, świat żywych organizmów i procesy tworzenia się próchnicy w glebach. Najlepiej widocznym efektem tych zmian jest wytworzenie się poziomu orno-próchnicznego. Gleby, gdzie człowiek jest głównym czynnikiem je tworzącym nazywamy glebami antropogenicznymi. Zaliczamy do nich zarówno gleby kulturoziemne (hortisole, rigosole), gleby aglomeracji miejskich jak i gleby zniszczone na skutek działalności przemysłu lub powstałe po procesie rekultywacji zdegradowanych terenów.

Działalność człowieka

CZAS

Proces przekształcania skały macierzystej w glebę (proces glebotwórczy) pod wpływem czynników glebotwórczych wymaga czasu rzędu setek, tysięcy, a nawet milionów lat. Na podstawie cech danego profilu glebowego, wynikającego m.in. ze stopnia rozwoju gleby oraz intensywności zachodzących w niej procesów, można z pewnym przybliżeniem określić jej wiek. Rzeźba terenu i czas w pewnych opracowaniach nie są uwzględniane jako czynniki glebotwórcze; określa się je jako warunki powstawania gleb, nie biorące bezpośredniego udziału w procesie ich tworzenia.

Na zdjęciu odkrywka gleby glejowej

Na zdjęciu mady rzeczne

Źródła:

https://www.ekologia.pl/wiedza/slowniki/leksykon-ekologii-i-ochrony-srodowiska/czynniki-glebotworcze https://pl.wikipedia.org/wiki/Czynniki_glebotw%C3%B3rcze

Dziękuję za uwagę!