Budowa słowotwórcza wyrazu

Temat: Jak powstaje wyraz?

cel: dokonuję analizy słowotwórczej wyrazu

Co łączy ze sobą podkreślone słowa w poniższych zdaniach? Czym się różnią?

Czy Łukasz jest dzisiaj w szkole? Nie, Łukaszek jest chory. Mój kolega zawsze pił dużo wody. Pewnego razu wypił na raz całą butelkę. Moim ulubionym kolorem jest beż. Często noszę beżowe ubrania.

Wyrazy utworzone od innych słów nazywamy wyrazami pochodnymi. Natomiast słowa, od których je utworzono, to wyrazy podstawowe. Przykład: wyraz podstawowy wyraz pochodny biegać ----------> wybiegać biegać ----------> biegacz Czasami wyrazy utworzone od innych słów stają się wyrazami podstawowymi dla kolejnych, np. wyraz podstawowy wyraz pochodny biegacz -----------> biegaczka

Aby ustalić, który wyraz jest podstawowy, a który pochodny, należy dokonać parafrazy słowotwórczej, czyli utworzyć wyjaśnienie analizowanego słowa. Wyraz, który pojawia się w objaśnieniu, to wyraz podstawowy. Przykłady: malarz - ten, kto maluje (maluje ---> malarz) piesek - mały pies (pies ---> piesek) śpiewanie - to, że ktoś śpiewa (śpiewać ---> śpiewanie)

Ćwiczenie

Wyrazy pochodne składają się z tematu słowotwórczego oraz formantu. Temat słowotwórczy to część wspólna wyrazu podstawowego i pochodnego. Formant to cząstka, za pomocą której tworzy się nowy wyraz. temat słowotwórczy + formant = wyraz pochodny Przykład: wyraz podstawowy --> wyraz pochodny = temat słowotwórczy + formant dom ------> domek = dom- + -ek

W temacie słowotwórczym może dochodzić do oboczności, czyli wymiany, zaniku lub pojawienia się jakichś głosek. Przykłady: wyraz podstawowy wyraz pochodny oboczność formant mucha -----> muszka ch : sz -ka krew -----> krwawy e : O -awy