Klasa 7. Dział 5.

Dział 5klasa 7

Zmysły i układ nerwowy

Zmysły

Budowa układu nerwowego

Oko

Jak dbać o oczy?

index

funkcje układu nerwowego

Ucho

węch, smak, dotyk

Zdrowie układu nerwowego

Powtórzenie

Oko - narząd wzroku

Na CoBeZU:

mózg

1. Narządy zmysłów. 2. Budowa oka. 3. Funkcje poszczególnych elementów oka w tworzeniu obrazu. 4. Wykrywanie obecności terczy nerwu wzrokowego.

oko

Skąd wiemy gdzie jesteśmy?

termiczne

dotyku

skóra

mecheniczne

świetlne

wzroku

oko

nos

chemiczne

węchu

ucho

słuchu i równowagi

dźwiękowe

chemiczne

smaku

język

Narządy i zmysły:

bodźce - informacje ze środowiska zewnętrznego i wewnętrznego

receptory

- wyspecjalizowane komórki odbierające bodźce

Oko

parzysty narząd zmysłu wzroku, odbierający bodźce świetlne za pomocą fotoreceptorów, składający się z: gałki ocznej i aparatu ochronnego.

fot. Puls Życia 7. Nowa Era

brwi -> przed potem powieki -> przed urazem mechenicznym i zbyt silnym światłem rzęsy -> przed kurzem i pyłem gruczoły łzowe produkujące łzy, które nawilżają, usuwają zanieczyszczenia spojówka, dzięki wydzielanemu śluzowi zapewnia wilgotność

Gałka oczna

siatkówka

jej wnętrze wypełnione jest przez ciało szkliste - przezroczysta, galaretowata masa (kulista forma); Ściana zbudowana z trzech błon: 1. Twardówka to zewnętrzna, włuknista błona (chroni głąbiej położone elementy przed urazami) rogówka - cieńsza i przesroczysta część twardówki (przenikanie promieni słonecznych do wnętrza) 2. Naczyniówka to błona zawierająca liczne naczynia krwionośne ( odżywianie i natlenianie) tęczówka - z przedniej części oka, nadaje kolor oku, jej mięśnie regulują źrenice źrenica - otwór, przez który dostaje się światło soczewka - elastyczny, przezroczysty element w kształcie dysku (załamuje promienie) 3. Siatkówka to przezroczysta, delikatna błona (uczestniczy w odbiorze bodżców) receptory koloru - czopki (najwięcej ich w plamce) receptory ruchu i natężenie światła - pręciki

naczyniówka

soczewka

twardówka

rogówka

plamka żółta

źrenica

tęczówka

ciało szkliste

fot. Puls Życia 7. Nowa Era

siatkówka

Gałka oczna

naczyniówka

soczewka

twardówka

rogówka

plamka żółta

źrenica

tęczówka

nerw wzrokowy

Czopki i pręciki przetwarzają bodźce świetlne na impulsu nerwowe, które są przesyłane do mózgu za pomocą nerwu wzrokowego. Wychodzi on z gałki ocznej poniżej plamki żółta w miejscu nazywanym tarczą nerwu wzrokowego. W tym miejscu nie ma receptorów wzrokowych.

tarcza nerwu wzrokowego

ciało szkliste

fot. Puls Życia 7. Nowa Era

Wykrywanie obecności tarczy nerwu wzrokowego.

Problem badawczy: Wpływ obecności tarczy nerwu wzrokowego w siadkówce oka na pole widzenia. Hipoteza: Obecność tarczy nerwu wzrokowego w siatkówce oka ogranicza pole widzenia. Przebieg doświadczenia: Zakryj lewe oko. Patrząc się na krzyżyk, powoli przyblizaj się do monitora. Zwróć uwagę na to co sie dzieje z kropką.

Co w tej naczyniówce?

Śledzenie zbliżających się i oddalających obiektów umożliwia zmiana krzywizny (kształtu) soczewki. Pozwala ona na ustawienie ostrości obrazu - akomodacja oka. Gdy patrzymy na obraz z daleka, soczewka staje się spłaszcza, natomiast gdy patrzymy na obiekt znajdujący się blisko, soczewka uwypukla się.

Źródło: epodreczniki.pl, Tomorrow Sp. z o.o.

...Adaptacja oka - rozszerzanie lub zwężanie źrenicy: .przy słabym oswietleniu przy silnym świetle

fot. Puls Życia 7. Nowa Era

fot. Puls Życia 7. Nowa Era

Wady wzroku i sposoby ich korygowania:

związane z kształtem gałki ocznej lub soczewki

związane z kształtem rogówki

krótka gałka oczna spłaszczona soczewka

gałka oczna wydłużona za bardzo wypukła soczewka

budowa oka

rodzaj soczewki korygującej

stosowanie soczewek dwuwklęsłych

stosowanie soczewek wypukłych

stosowanie soczewek cylindrycznych

Choroby oczu

zaćma

zapalenie spojówek

jeczmień

jaskra

Daltonizm ślepota barw

choroba dziedziczna związana z budową siatkówki najczęściej nie rozróżnianie barwy zielonej i czerwonej 8% mężczyzn 0,5% kobiet

jak dbać o wzrok?

odpowiednie oświetlenieprzerwy w czasie pracy przed monitorem (patrzenie w dal) noszenie okularów UV gdy intensywne słońce Dostarczanie wit. a wizyty konktolne u okulisty

ucho- narząd słuchu i równowagi

Na CoBeZU:

1. Jak zbudowane jest ucho? 2. W jaki sposób słyszymy? 3. Narząd równowagi. 4. Wpływ hałasu.

Budowa ucha zewnętrznego

małżowina uszna chrząstka + skóra przewód słuchowy z gruczołami woskowinowymi błona bębenkowa

Budowa ucha środkowego

jama bębenkowa wypełniona powietrzem 3 kosteczki słuchowe: młoteczek, kowadełko, strzemiączko połączenie - stawy trąbka słuchowa (połączenie z gardłem)

Budowa ucha wewnętrznego:

ślimak z urzęsionymi receptorami słuchu błędnik - 3kanały półkoliste równowaga nerw słuchowy

Zmysł równowagi

kanały półkolistew uchu wewnętrznym

Kanały są wypełnione płynem, a obecne w nim ziarenka (otolity) przemieszczają się podczas ruchów głowy. Otolity drażnią odpowiednie rejony kanałów półkolistych, a informacja o tym wędruje do mózgu.

głośne i bezpośrednio dostarczane do ucha dzwięki niszczą słuch!

Węch, smak, dotyk

Na CoBeZU:

1. Budowa narządów zmysłów 2. Jak działają?

Budowa zmysłu powonienia

cząsteczki -> jama nosowa -> nabłonek węchowy z komórkami receptorowymu (zmysłowe), które mają rzęski, w których białka wiążące częsteczki. Aby pobudzić receptory węchu, cząsteczki chemiczne muszą pasować do nich kształtem. Przyłączenie cząsteczki do receptora wywołuje impuls nerwowy.

Budowa zmysłu smaku - języka

komórki receptorowe umiejscowione są w kubkach smakowych 5 podstawowych smaków: - słony, - słodki, - gorzki, - kwaśny - umami (mięsny)

Zmysł dotyku

komórki receptorowe bardzo licznie, nie regularnie występujące w skórze oraz na przykład we wnętrzu jamy ustnej i na powierzchni oka najwięcej na wargach, opuszkach palców, dłoniach i stopach odbierają one bodźce: - ból, - dotyk, - nacisk, - termiczne

Budowa układu nerwowego

Na CoBeZU:

mózg

1. Budowa komórki nerwowej. 2. Przebieg impulsów nerwowych między neuronami. 3. Budowa ośrodkowego układu nerwowego 4. Budowa i funkcje poszczególnych elementów mózgu oraz rdzenia kręgowego.

hierarchicznabudowa ciała

układ

narząd

tkanka

komórka

MAC Biologia 5

budowa komórki nerwowej - NEURONu

z ciałka komórki i wypustek: krótkich, rozgałęzionych dendrytów (80%) oraz pojedynczego, długiego aksonu

osłonka mielinowa - białkowa, zwiększa szybkość przewodzenia impusów nerwowych, izoluje

e-podreczniki

Przekazywanie sygnału - synapsa

przestrzeń między neuronami

• zakończenie aksonu 1 komórki
• początek dendrytu 2 komórki
• szczelina synaptyczna

Puls życia 7. Nowa Era

Z zakończenia aksonu wydzielane są substancje chemiczne - neuroprzekaźniki. Dociarają one do dentrytu następnej kom. i wzbudzają impuls nerwony

Przypomnijmy sobie budowę neoronów

budowa

obejrzyj film do 4:22zanotuj elementy obwodowego oraz ośrodkowego układu nerwowego wraz z pełnionymi funkcjami

Ośrodkowy układ nerwowy

steruje pracą narządów wewnętrznych, analizuje bodźce, kontroluje reakcje organizmu, odpowiada za rozwój czynności umysłowych, takich jak kojarzenie, zapamiętywanie, uczenie się

mózgowie: mózg, móźdżek, pień mózgu rdzeń kręgowy

e-podręczniki

Mózgowie i rdzeń kręgowy są osłaniane przez: - elementy kostne – kości czaszki (mózgowie) i kanał kosny kręgosłupa (rdzeń kręgowy); - płyn mózgowo‑rdzeniowy - przesącze osocza krwi, który amortyzuje wstrząsy i dostarcza do komórek nerwowych substancje odżywcze oraz odbiera z nich ich produkty przemiany materii; - 3 błony zbudowane z tkanki łącznej, zwane oponami mózgowo‑rdzeniowymi: opona twarda, pajęczynówka i opona miękka

Obejrzyj film

mózgowie

wynotuj budowę i funkcje poszczególnych elementów mózgowia

Mózg - największa część mózgowia

Funkcje mózgu: - odpowiada za wykonywanie zamierzonych czynności - odbiera i analizuje informacje płynące z narządów - odpowiada za odczuwanie emocji oraz uczenie się i zapamiętywanie

Mózg z 2 półkul: prawej (z lewej połowy ciała) lewej (z prawej części ciała) Od tego, która półkula domonuje zależą nasze zdolności.

czy praca moich półkul jest harmonijna?

e-podreczniki

Biologia 7. MAC

Zewnętrzną warstwę mózgu stanowi pofałdowana kora mózgowa, o ciemniejszej kolorze na zewnątrz (w przekroju) - istota szara (ciała komórek + dendryty) oraz o jaśniejszym wewnątrz - istota biała (aksony)

Kora mózgowa dzieli się na 4 płaty, w których mieszczą się ośrodki, czyli skupiska komórek odpowiedzialnych za określone funkcje.

Biologia 7 . MAC

móżdżek (utrzymanie równowagi)

pień mózgu (oddychanie, tętno, przełykanie)

Obejrzyj film do 3:08

rdzeń kręgowy

wynotuj budowę i funkcje rdzenia kręgowego

Rdzeń kręgowy

Ma postać walca, znajduje się w kanale kręgowym kręgosłupa. Zbudowany z istoty białej (zew) i szarej (wew). Odwrotnie niż w mózgowiu. Istota szara na przekroju poprzecznym przyjmuje kształt litery H. Z rdzeniem kręgowym połączone są nerwy czuciowe i ruchowe.

Ćwiczenie

Uzupełnij mapę mentalną, na której przedstawiono podział mózgowia oraz funkcje jego elementów.

mózgowie

mózg

pień mózgu

móżdżek

analizuje i wysyła odpowiednie sygnały

prace narządów bez świadomości

utrzymanie równowagi

Budowa układu nerwowego

mózg

Na CoBeZU:

1. Budowa i funkcje obiegowego układu nerwowego. 2. Jak działa obwodowy układ nerwowy? 3. Opis łuku odruchowego. 4. Odruchy bezwarunkowe i warunkowe ( w tym obserwacja odruchu kolanowego)

układ nerwowy

obwodowy

ośrodkowy

mózgowie: mózgpień mózgumóżdżek

nerwy

rdzeń kręgowy

Funkcje: przetwarza informacje

przesyła informacje z receptorów do OUN, wysyła impulsy do narządów wykonawczych

Aksony lub dendryty różnych neuronów, zebrane w pęczki i okryte od zewnątrz tkanką łączną, tworzą nerw. Nerwy mają za zadanie przekazywać informacje między mózgowiem lub rdzeniem kręgowym a komórkami ciała.

Nerwy występują w parach. Podział nerwów:

czaszkowe

rdzeniowe

Biologia 7. MAC

Łuk odruchowy to droga, jaką przebywa impuls nerwowy od receptora (odbierającego bodziec) do efektora (wykonującego reakcję), czyli mimowolna reakcja organizmu na bodziec.

nerwy ruchowe

przewodzą impuls od receptorów do ośrodkowego układu nerwowego

przewodzą impulsy z ośrodkowego układu nerwowego do tkanek i narządów

Biologia 7 MAC

Dla utrwalenia Obejrzyj film do 5:19

obwodowy układ nerwowy

przypomnij sobie:- budowę tego układu, - z czego zbudowany jest nerw? - podział nerwów ze względu na element OUN, z którym się łączą

Obejrzyj film do 6:40

Wynotuj "co to jest?" somatyczny ukł. nerwowy autonomiczny ukł. nerwowy

część przywspółczulną część współczulną

Do każdego narządu dochodzą 2 nerwy: jeden współczulny (pobudzający), a drugi przywspółczulny (hamujący).

Odruchy

wynotuj

co to jest odruch?opisz etapy łuku odruchowego.

Odruch - automatyczne reakcja na bodźce Łuk odruchowy:

odruchy warunkowewyuczalne

odruchy bezwarunkowe in. wrodzone

• akomodacji oka (automatyczne dostosowenie ostrości)
• zwężenie żrenic pod wpływem światła
• wydzielanie śliny gdy pokarm jest w jamie gębowej
• odruch wymiotny
• odruch kaszlu
• kichanie
• "gęsia skórka"
• odruch kolanowy

mózg

Zdrowie układu nerwowego

Na CoBeZU:

1. Przedstawisz sposoby radzenia sobie ze stresem. 2. Uzasadnisz znaczenie snu w prawidłowym funkcjonowaniu układu nerwowego. 3. Przedstawisz negatywny wpływ na funkcjonowanie układu nerwowego niektórych substancji psychoaktywnych: alkoholu, narkotyków, środków dopingujących, dopalaczy, nikotyny (w tym w e-papierosach) oraz nadużywania kofeiny i niektórych leków.

stresstan napięcia (nierównowagi między naszymi możliwościami a wymogami danej sytuacji), w wyniku którego organizm mobilizuje się do działania

Co się dzieje z moim organizmem w warunkach Stresowych?

Stres jest niezbędny do przeżycia

Program "fight or flight"

mózg gadzi

Wydzielanie hormonów: 1. Adrenaliny 2. Kortyzolu

Sposoby radzenia sobie ze stresem:

1. Przewidywanie sytuacji trudnych np. systematyczna nauka
2. Dystansowanie się od przykrych sytuacji np. rozmowa.
3. Rozładowanie negatywnych emocji np. regularne ćwiczenia/ spacery.
4. Ćwiczenia oddechowe lub EFT.
5. Śmianie się.
6. Właściwa ilość snu.

Po co nam sen?

Sen

Obejrzyj film do 4:14 i spróbuj odpowiedzieć na pytanie tytułowe

+ info

choroby układu nerwowego

choroby psychiczne

depresja

schizofrenia psychoza

choroba dwubiegunowa

Wpływ substancji psychoaktywnych na układ nerwowy

Praca w 4 grupach: 1. Nazwa substancji psychoaktywnej. 2. Skutki używania.

kawa, energetyki

leki, narkotyki, dopalacze

papierosy

alkohol

PowtórzeniE

Kartkówka

rozumiesz hierarchiczną organizację budowy układu nerwowego

znasz profilaktykę zdrowia układu nerwowego znasz wpływ substancji psychoaktywnych na układ nerwowy,

zaniki pamięci, nieracjonalne zachowanie, przemoc, uzależnienie, zaburzenia koordynacji ruchowej, depresja, uszkodzenia wątroby, zwiększone ryzyko chorób nowotworowych

alkohol

uszkodzenia mózgu, uzależnienie, uszkodzenia płuc, zwiększone ryzyko chorób nowotworowych

papierosy

zwiększone tętno, bezsenność, problemy z koncentracją, osłabia pamięć

energetyki

stany lękowe, depresja, osłabienie zainteresowania otoczeniem i rodziną, rozdrażnienie, osłabienie pamięci, wycieńczenie organizmu,

narkotyki

znasz budowę układu nerwowego, znasz funkcje poszczególnych elementów mózgowia, wyjaśniasz terminy neuronu i synapsy rozróżniasz funkcje ośrodkowego układu nerwowego i obwodowego układu nerwowego wskazujesz różnice pomiędzy działaniem układu współczulnego i układu przywspółczulnego,

pień mózgu

praca narządów bez świadomości

utrzymanie równowagi

móżdżek

analizuje i wysyła odpowiednie sygnały

mózg

Kiedy jesteś w restauracji i widzisz "ukochaną" osobę, bodźce pobudzają twój układ współczulny / przywspółczulny. Twoje źrenice rozszeżają się/zwężają się. Ciśnienie krwi zmniejsza się / zwiększa się, a aktywność większości narządów układu pokarmowego jest hamowana / pobudzana.