klasa 5 dział V temat 3

ŚREDNIOWIECZNE MIASTO I WIEŚ

Na co będę zwracać uwagę?

Jak powstawały miasta?

- gdzie i w jaki sposób zakładano w średniowieczu miasta i wsie,- jaka była rola samorządu miejskiego, - jakie były główne zajęcia miszkańców średniowiecznych miast i wsi.

Czym była lokacja?

CHCĘ WIEDZIEĆ WIĘCEJPREZENTACJA

Jak powstawały miasta?

W średniowiecznej Europie miasta początkowo istniały tylko w tej części kontynentu, która w starożytności była pod władzą Rzymian. Na pozostałym obszarze budowano niewielkie grody. Z czasem przy grodach, klasztorach oraz zamkach zaczęły powstawać osady rzemieślników. Zajmowali się oni wyrobem rozmaitych artykułów. Przykłądowo, kowale wykonywali narzędzia, a garncarze - gliniane naczynia. Wytwarzane przez siebie produkty sprzedawali kupcom. Ci podrózując od wsi do wsi, zbywali je chłopom. Aby ułatwić wymianę towarów, na skrzyżówaniach szlaków handlowyc zakłądano osady targowe. Regularnie odbywały się w nich targi, podczas których handlowano rozmaitymi wyrobami. Od XIII wieku osady targowe i rzemieśłnicze przeżywały ożywiony rozwój. Z czasem zaczęły przekształćac się w miasta. Jednak nie wszystkie ośrodki miejskie powstały w ten sposób. Niektóre budowano od podstaw, najczęściej nad rzekami lub w pobliżu portów morskich.

Polska i kraje sąsiednie w świetle "Księgi Rogera" geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego Co się tyczy kraju Polska, […] to kraj o pięknej ziemi, urodzajny, obfitujący w źródła i w rzeki, o ciągnących się bez przerwy prowincjach i dużych miastach, bogaty we wsie i domostwa [...].Do miast jego należą: Kraków, Gniezno, Wrocław, Sieradz, Łęczyca, Sanok. [...] Co się tyczy miasta Krakowa, miasta Gniezna i reszty miast polskich, są to miejscowości o blisko siebie stojących budowlach […]; zbliżają się do siebie swą wielkością, a opisy ich i wygląd są identyczne. Polska i kraje sąsiednie w świetle „Księgi Rogera” geografa arabskiego z XII w. Al Indrisi`ego, t. I, tłum. Tadeusz Lewicki, Kraków 1945, s. 142–143.

Czym była lokacja?

Utworzenie miasta lub wsi nazywa się lokacją. Właściciel grunu, na którym lokowano daną miejscowość, zawierał umowę z zasadźcą, zajmującym się jej zakładaniem. Najczęściej wydawał też dokument lokacyjny. Zawierał on prawa i obowiązki mieszkańców oraz wytyczne dotyczące położenia placów czy przebiegu ulic, a także informacje, w jakie dni można organizować doroczne jarmarki. Pierwszych lokacji na ziemiach polskich dokonano już na początku XIII wieku.

Krakowski Rynek Główny znajduje się w centrum Starego Miasta. Kształt placu okreśłono w dokumencie lokacyjnym Krakowa z 1257 roku.

Kto sprawował władzę w mieście?

W nowo założonym mieście zasadźca zostawał wójtem. Był on przedstawicielem właściciela ziemi, na której powstawało miasto. W imieniu pana pobierał daniny od mieszczan. Wójt przewodniczył także miejskim sądom i odpowiadał za porządek w mieście. Z czasem mieszczanom udało się uzyskać prawo do samorządu miejskiego. Dzięki temu sami sprawowali władzę w swojej miejscowości, choć nadal płacili daniny właścicielowi miasta. Ze swojego grona mieszczanie wybierali radę miejską, która uchwalała obowiązujące w mieście prawa oraz wybierała burmistrza. Był to najważniejszy urzędnik miejski. Dbał on, aby prawa uchwalane przez radę były przestrzegane. Mieszczanie mieli prawo także do własnego sądu nazywanego ławą miejską. We władzach miasta zasiadali wyłącznie najbogatsi mieszkańcy. Nie dopuszczali oni do rządów przedstawicieli biedniejszych grup, co prowadziło do wielu konfliktów.

Obrady rady miejskiej

Wśród rzemieślników i kupców

W najwięszych miastach żyło wielu rzemieślników o różnych specjalnościach, między innymi szewcy, krawcy, rzeźnicy czy tkacze. Rzemieślnicy danej specjalności byli zrzeszeni w cechu. Organizacja ta określała wielkość produkcji , ceny towarów, a także dbała o jakość wytwarzanych produktów. Członkowie cechów pomagali sobie nawzajem. Z kolei kupcy czerpali zyski z handlu. Sprzedawali między innymi sukno, przyprawy, skóry i zboże. Podobnie jak rzemieślnicy, tworzyli własne organizacje. Miały one chronić kupieckie interesy i zapewnić bezpieczeństwo na szlakach handlowych.

Patrycjusze

Pospólstwo

Plebs

Rynek – centrum średniowiecznego miasta

Zawsze pośrodku nowo zaplanowanego miasta znajdował się rynek. Tam powstawały najważniejsze budowle: ratusz - siedziba władz miejskich - i kościół, w którym koncentrowało się życie duchowe mieszkańców miasta. Obok ratusza znajdował się dom wagi miejskiej, w którym kupcy mogli sprawdzić ciężar sprzedawanych towarów, a kupujący, czy kupiony towar został uczciwie zważony lub zmierzony. Rynek otaczały kilkupiętrowe kamienice, należące do najbogatszych mieszkańców. Na rynku odbywały się targi, na których okoliczni chłopi sprzedawali produkty rolne, a rzemieślnicy swoje wyroby. Do handlu służyły też budowane w niektórych miastach sukiennice. Znajdowały się w nich stoiska z różnymi towarami, a zwłaszcza z suknem (stąd nazwa), czyli rodzajem wełnianej tkaniny. Z każdego rogu rynku odchodziły ciasno zabudowane ulice.

Pręgierz na rynku we Wrocławiu. Dawniej wykonywano przy nim kary (na przykład chłosty), a dziś to ulubione miejsce spotkań młodzieży. Był to słup, do którego przywiązywano złoczyńców (na przykład złodziei lub oszustów). Pręgierze były stawiane w centrum miasta na rynku.

Kuna na rynku we Wrocławiu, czyli żelazna obręcz, do której przykuwano skazańców za drobne przestępstwa i wystawiano na widok publiczny.

Błotniste ulice Zarojone [ludźmi], zastawione wozami, pełne kłębiącego się drobiu i prosiaków, ulice były miejscem pracy i spotkań. Kramiki rzemieślników stały na ulicy otworem, stragany kupieckie tarasowały drogę. Wokół fontanny czy studni wymieniano ploteczki i nowiny. Żebracy żyli i spali na ulicach. Były one ich schronieniem. Piesi brodzili w labiryncie błotnistych uliczek, mało bowiem było ulic brukowanych. Nie było ścieków, odpadki wyrzucano na ulicę. Aby uchronić się od przykrych zapachów i chorób, miasta zleciły dozorcom ulicznym usuwanie śmieci. Oni też czuwali nad bezpieczeństwem nieoświetlonych ulic. Błotniste ulice, [w:] , Encyklopedia „Odkrycia młodych”, t. 41: „Średniowieczne miasta”, Warszawa 1992, s. 644–645.

Wiele średniowiecznych miast było otoczonych murami obronnymi i fosą. Mieszkańcy miasta byli z nich dumni. Obwarowania chroniły ich przed najazdem obcych wojsk i napadami rabusiów. Do miasta można było wjechać przez bramę, którą na noc zamykano. Często wjazd do miasta prowadził przez zwodzony most, a bramę dodatkowo zabezpieczano opuszczaną kratą. Bezpieczeństwa strzegli miejscy strażnicy.

Carcassonne, Francja

Widok XVIII-wiecznego miasta Ziębice, które zachowało układ ulic miasta średniowiecznego.

Życie w średniowiecznym mieście

W średniowieczu domy nie miały dostępu do bieżącej wody ani kanalizacji. Nieczystości wylewano w mieście prosto na ulicę. Prowadziło to do częstych epidemii, wskutek których umierało wiele osób. Ponadto w mieście często wycbuchały pożary, które doszczętnie niszczyły drewnianą zabudowę. Większość mieszkańców należąca do plebsu wiodła skromne życie i mieszkała w parterowych, drewnianych domach bez wygód. Życie na wysokim poziomie prowadzili jedynie patrycjusze. Mieszkali oni w murowanych kamienicach w pobliżu rynku. Po pracy mieszczanie chętnie zbierali się w gospodach, gdzie grali w kości i karty. Chętnie oglądano występy wędrownych aktorów. Mieszczanie odpoczywali od codziennych zajęć w niedzele i w święta kościelne, które w średniowieczu były dniami wolnymi od pracy.

Warunki życia na wsi

W średniowieczu większość ludzi żyła na wsi. Na jej czele stał sołtys, który zostawał zasadźcą wsi. Jako przewodniczący sądu zwanego ławą wiejską rozstrzygał spory między osadnikami. Chłopi byli jednocześnie stanem, który posiadał najmniej praw. Najważniejszym zajęciem mieszkańców wsi była uprawa ziemi. Jako siłę pociągową do pracy w polu wykorzystywali głównie woły, rzadziej konie. Hodowali również krowy, świnie, drób oraz owce. Praca w polu była początkowo mało wydajna. Wykonywano ją bowiem za pomocą prymitywnych narzędzi, takich jak radło. Z czasem zostało wyparte przez pług, który orał głębiej i dokładniej. Dzięki temu rolnicy uzyskiwali większe plony. W czasie wolnym od pracy, czyli w niedzielę i święta kościelne, chłopi uczestniczyli w mszach, a następnie odwiedzali targi i jarmarki odbywające się w pobliskich miastach. POdczas nich mogli kupić potrzebne w gospodarstwie rzeczy, na przykład sól, której używali do konserwowania żywności.

Praca na roli

Praca na roli w epoce średniowiecza odbywała się głównie ręcznie. Wiosną i jesienią rozsypywano na polu ziarno. Następnie za pomocą brony przykrywano je cienką warstwą ziemi. Żniwa polegały na ścięciu sierpami dojrzałego zboża. Następnie zboże młócono cepami, aby wyłuskać ziarno z kłosów (patrz podręcznik strona 146). Zanim chłop zasiał zboże, najpierw musiał przygotować pole, czyli je zaorać. Początkowo do orki wykorzystywano drewniane radło, które najczęściej ciągnęły woły. Z czasem radło zastąpił pług, którym spulchniano ziemię głębiej niż radłem, przez co stawała się ona żyźniejsza. Po orce wysiewano zboże. Gdy już dojrzało, żęto je (to znaczy ścinano). Używano do tego sierpa lub kosy. Następnie zboże było młócone przy użyciu cepów. Dopiero z ziarna otrzymanego w wyniku takiej młocki można było zrobić mąkę. W domach używano do tego urządzenia zwanego żarnami. By otrzymać większe ilości mąki, ziarno wieziono do młyna.

Kosa

Sierp

Cep

Żarna

Miniatura wykonana w XV wieku przedstawia chłopa pracującego na polu. Prace polowe były, tak jak dziś, wykonywane co roku o tej samej porze. Okresem odpoczynku była zima. Jednak już wczesną wiosną zaczynały się przygotowania do zasiewu zbóż.

Chłop przy pracy

Kto mieszkał na wsi i czym się zajmował?

W średniowiecznej Polsce większość ludzi mieszkała na wsi i utrzymywała się z pracy na polu i hodowli zwierząt. Byli to chłopi, nazywani też kmieciami. Dzięki ich pracy mieszkańcy wsi, zamków i miast mieli jedzenie. Praca na wsi była ciężka, wymagała wielu umiejętności oraz narzędzi. Uprawiano przede wszystkim różne rodzaje zboża: żyto, jęczmień, proso, pszenicę i owies. W ogrodach koło domu chłopi sadzili: cebulę, bób, soczewicę, groch. Ze zboża robiono mąkę do wypieku chleba lub wykorzystywano je jako paszę dla zwierząt. Hodowano świnie, owce, krowy, kozy, gęsi, kury. Mięso zwierząt było drogie i trafiało na stoły najzamożniejszych. Ze skóry zwierzęcej wyrabiano buty i pasy. Z gęsi pozyskiwano pierze na poduszki i pierzyny, a z owiec wełnę do wyrobu tkanin. Hodowano też woły, rzadziej konie, potrzebne do prac polowych.

W młynie

Zboże wieziono do młynów, w których je mielono. W średniowieczu znane były dwa rodzaje młynów – młyny wodne, poruszane nurtem rzeki, i wiatraki poruszane siłą wiatru.

Wiatrak

Średniowieczny młyn wodny

W chłopskiej zagrodzie

Zagroda była niemal całym światem chłopa i jego rodziny. W skład zagrody wchodziły: chata, budynki gospodarcze dla zwierząt i przeznaczone do przechowywania zebranych z pola plonów oraz potrzebnych w gospodarstwie narzędzi. Zabudowania rozmieszczone były wokół podwórza. Całość, do której należał jeszcze niewielki ogródek, otaczał płot.Średniowieczna chata była zbudowana z drewna. Przykrywał ją słomiany dach. Była urządzona bardzo skromnie. W głównym pomieszczeniu - izbie - znajdowały się miejsca do spania oraz skrzynie na ubrania i inne przedmioty. Obok izby była jeszcze komora, która służyła jako spiżarnia, czyli miejsce przechowywania jedzenia. W ubogich zagrodach chłopskich zwierzęta trzymano w tym samym budynku, w którym mieszkali ludzie. Zebrane w polu plony były przechowywane w specjalnych budynkach zwanych stodołami. Nie we wszystkich chatach były kominy. Czasem zastępował go otwór w dachu, przez który dym wydostawał się na zewnątrz. Chatę z takim otworem nazywamy kurną. Bydło hodowane przez chłopów trzymane było w oborze, świnie w chlewiku, a drób w kurniku. Życie rodziny chłopskiej wypełniała ciężka praca. Mężczyźni pracowali na roli i w lesie przy wyrębie drzew oraz zajmowali się zwierzętami na pastwisku. Obowiązkiem kobiety była praca w zagrodzie. Nieco mniej pracy było zimą, kiedy prawie wszystkie prace polowe zamierały.

Rekonstrukcja chaty w Będkowicach pod górą Ślężą (woj. dolnośląskie)

Zagroda chłopska Johann Ludwig Ernst Morgenstern, Gospodarstwo, 1794

Wieś i powinności jej mieszkańców

Położone obok siebie zagrody chłopskie tworzyły wieś. We wsiach zwykle był kościół, w którym mieszkańcy spotykali się na mszach i z okazji innych świąt kościelnych. Obok kościoła był cmentarz. Czasem we wsi znajdował się plac targowy, gdzie sprzedawano między innymi płody rolne. Mieszkańcy spotykali się też w karczmie, gdzie urządzano zabawy lub omawiano ważne dla wsi sprawy. W średniowieczu ziemia uprawiana przez chłopów należała do władców, rycerzy, kościołów lub klasztorów. Za jej użytkowanie (dzierżawę) chłopi płacili właścicielowi ziemi daninę, oddając mu część plonów.

Widok niemieckiej wsi Heudorf w XVI wieku

Czas świętowania

Poza pracą w życiu ludności wiejskiej ważne miejsce zajmowały święta. Był to czas przeznaczony na modlitwę w kościele, ale również czas odpoczynku i zabawy. Ze świętami łączyły się liczne obrzędy. Pod koniec karnawału (przed Wielkim Postem) organizowano tańce, które miały zapewnić dobre plony.

Dla zainteresowanych Od XIII wieku na ziemiach polskich powstało wiele nowych wsi, liczących od kilku do około 30 zagród. Zakładali je przybysze z zagranicy, głównie z Niemiec. Wsie te były urządzone bardzo regularnie: każdy chłop dostawał ziemię, którą miał zagospodarować. Budował zagrodę i wyznaczał pola uprawne. Najlepsze pola przypadały w udziale temu, kto był głównym organizatorem takiej wsi. Zostawał on najważniejszą osobą we wsi, nazywaną sołtysem. Wsie średniowieczne miały różne kształty. Najpowszechniejsze były łańcuchówki. Ciągnęły się one wzdłuż biegnącej w dolinie drogi, przy której znajdowały się zagrody. Od tej drogi odchodziły pasy pól zwane łanami, które sięgały aż do pobliskich lasów.

Wieś Godzieszówek pod Świdnicą (woj. dolnośląskie) na niemieckiej mapie topograficznej z 1936 roku

Zadania interaktywne

Ciekawostki