Renesans - odrodzenie

Renesans - odrodzenie sztuki antycznej

1450 - 1600

1450 - druk Gutenberga

1453 - upadek Konstantynopola

1492 - Kolumb odkrywa Amerykę

1517 - 95 tez Marcina Lutra

Reformacja – poglądy był Marcina Lutra: a) jedynym źródłem wiary jest Biblia (Pismo Święte), który każdy powinien czytać, b) zbawienie chrześcijan zależy od wiary i od uczynków człowieka, c) uznawał komunię pod dwiema postaciami – chleba i wina, d) chciał uproszczenia liturgii kościelnej by była ona zrozumiała dla ogółu i dążył do tego by liturgia była głoszona w języku narodowym (nie po łacinie), e) odrzucał kult świętych, świętych relikwii, świętych obrazów i odpustu uznając je za wymysł człowieka, f) głosił zniesienie celibatu, zakonów, hierarchii kościelnej, instytucji kościelnych uważając, że Kościół to wspólnota wiernych, g) nie uznawał zwierzchności papieża jako głowy Kościoła, h) uważał, że Kościół powinien być podporządkowany władzy świeckiej i) uznawał tylko dwa sakramenty: chrzest i komunię,

Nurty wyznaniowe powstałe w wyniku reformacji:

Luteranizm

Kalwinizm

Anglikanizm

Arianie czyli bracia polscy

humanizm

antropocentryzm

Horacjanizm

Stoicyzm

Epikureizm

Cechy sztuki renesansowej

spokój

umiar

prostota

harmonia

Człowiek renesansu to człowiek wszechstronnie wykształcony: Leonardo da Vinci

Mikołaj Kopernik

Jan Kochanowski

Jan Kochanowski

ojciec literackiej polszczyzny

Czego chcesz od nas Panie za twe hojne dary

Pieśń XXV: Czego chcesz od nas, Panie powstała poza cyklem Pieśni, a po raz pierwszy wydana została w 1562 roku. Prawdopodobnie powstała około roku 1558. Jest zatem jednym z wcześniej wydanych utworów w języku polskim. Stanowi ona manifest religijny, jest też wyrazem filozofii humanistycznej. Ma charakter hymnu – zawiera wątki dziękczynne i błagalne, a także elementy pochwalne.

Obraz świata przedstawiony w pieśni: - charakterystyczna metaforyka i liczne personifikacje podkreślające urodę przedstawionego świata; - wszystko jest w nim uporządkowane: "biały dzień, a noc ciemna swoje czasy znają…"; - nie ma w nim miejsca na przypadkowość, każdy element rzeczywistości ma w nim swoje miejsce; - świat ten jest doskonały, gdyż został stworzony przez Boga specjalnie dla człowieka;

- panuje w nim bezpieczeństwo i stabilność, człowiek nie musi się niczego obawiać; - jest on piękny i powabny;

- natura jest bardzo hojna dla człowieka; - przypomina dzieło sztuki, ideał.

Obraz Boga: - jest to Bóg ponadwyznaniowy, nie jest Bogiem konkretnego Kościoła, lecz wszystkich ludzi; występuje wszędzie: "Kościół Cię nie ogarnie, wszędy pełno Ciebie"; - wspaniały artysta ("Deus-artifex"), architekt świata, jego twórca i budowniczy;

- "pan wszystkiego świata"; - zajęty tworzeniem, nie zapomniał nawet o najmniejszej roślince czy zwierzęciu; - opiekuńczy, ojciec wszystkich ludzi; - Bóg - człowiek, który zajmuje się gospodarstwem - antropomorfizacja;

- niezmierzona jest jego dobroć, mądrość i doskonałość; - ustanowił prawa, które rządzą światem i człowiekiem; -Bóg jako Absolut - źródło wszelkiego dobra i piękna.

Człowiek wobec Boga: - ma poczucie bliskości Boga, który go przecież stworzył, nie ma między nimi dystansu; - jest mu wdzięczny za wszystko, czego doświadcza w życiu; - chwali Stwórcę za hojne dary, za spokój i bezpieczeństwo; - jest mu oddany, ufa mu bezgranicznie; - żyje z nim w zgodzie i harmonii;

- dziękuje i prosi o dalszą opiekę; - kocha Boga. Utwór ten jest poematem o artyście, jakim jest Bóg, i jego dziele.

Stanowi on pochwałę niewidzialnego Boga poprzez pochwałę widzialnego świata, czyli jego dzieła. Humaniści zakładali, że piękno jest najwyższym dobrem. Według nich polegało ono na proporcji i harmonii. Poeta pokazuje nam, że ten świat, w którym żyjemy, jest właśnie niezwykle piękny. Piękny, nie przez rzeczy i przedmioty, ale przez układ, jaki nadał mu Bóg. Warto zwrócić również uwagę na niezwykłą bliskość między człowiekiem i Bogiem. Jan Kochanowski bardzo daleko odszedł od średniowiecznej religijności. Człowiek nie musi już tęsknić za rajem i rezygnować ze świata, ponieważ ten raj jest właśnie na ziemi i, jak twierdzi poeta, grzechem byłoby nie korzystać z tego wszystkiego, czym nas Bóg obdarowuje. Według Kochanowskiego swoją miłość do Stwórcy najlepiej wyrażamy przez podziwianie jego dzieła i cieszenie się życiem. Hymn "Czego chcesz od nas, Panie…" jest nie tylko manifestem religijnym, ale także manifestem renesansowego optymizmu. Poeta dzieli się z odbiorcami przekonaniem, że boska "dobroć nigdy nie ustanie". Wie doskonale, że Bóg również kocha człowieka, gdyż stworzył go na swój obraz i swoje podobieństwo. Gdyby tak nie było, to nie dałby mu tak pięknie stworzonego świata. Optymizm renesansowy wspiera się także na zaufaniu w wartość ludzkiego rozumu. Człowiek okazuje się zdolny do poznania harmonii świata i potrafi zrozumieć prawa, jakie Bóg ustanowił.

Manifest poetycki: - poetycka parafraza Psalmu VIII z Psałterza Dawidowego; - pierwszy tekst napisany przez Jana Kochanowskiego w języku ojczystym; - regularny trzynastozgłoskowiec o dokładnych rymach parzystych - podkreślenie ładu i harmonii; - animizacja i personifikacja jako zasady obrazowania; - uogólnienia, stronienie od konkretów, np. Wiosna rodzi "rozliczne kwiatki", a "wszelkie źwierze" jest karmione przez Boga; - nawiązania do antyku; - piękna forma i styl; - piękne apostrofy, metafory, epitety; - elementy pochwalne, motywy dziękczynienia i błagania.

Jan Kochanowski - Treny

"Treny" wydane po raz pierwszy w 1580 roku nie miały tytułów poza trenem XIX, który nosi tytuł "Sen". Przyczyną napisania "Trenów" była śmierć najmłodszej córki Kochanowskiego, Urszulki, dziecka bardzo uzdolnionego, niejednokrotnie nazywanego przez ojca słowiańską Safoną. Jej śmierć przyszła nagle, niespodziewanie w 1579 roku. "Treny" przedstawiają obraz ojcowskiego bólu i żalu. Jednak przypuszcza się, że nie powstały one od razu. Jako pierwsze zostały napisane treny środkowe zbioru, najbardziej wzruszające i tragiczne w odbiorze jako bezpośrednia reakcja na śmierć ukochanego dziecka.

Tren - wiersz żałobny, lament, żal, epitafium, epicedium. Treny pisano już w starożytności. Najczęściej poeci opiewali w nich zalety zmarłych, wielkich ludzi. Jednak niejednokrotnie wyrażone w nich uczucia były sztuczne, gdyż ich autorzy nie znali często ludzi, o których pisali zazwyczaj na zamówienie. Tymczasem "Treny" Jana Kochanowskiego znacznie różnią się od innych. Po pierwsze napisane były przez ojca, a po drugie poświęcone były nikomu nie znanej małej dziewczynce.

Kochanowski rozpatruje wartość życia ludzkiego, przy czym uderza w bardzo smutne tony. Pod wpływem ciosu załamał się pogląd poety na życie człowieka, wiara w mądrość i wykształcenie.

Tren VII rozpoczyna apostrofa do ubiorów zmarłej córeczki. Podmiot mówiący z głębokim żalem i bólem stwierdza, że Urszulka nigdy już się w nie nie ubierze. Nie o takiej przyszłości myśleli rodzice dziecka. Śmierć nazwana została snem żelaznym, twardym, nieprzespanym. Tren VIII zbudowany jest na zasadzie kontrastu. Poeta porównuje życie w domu w Czarnolesie za życia Urszulki, kiedy to wszystkie pokoje rozbrzmiewały jej śmiechem, z ciszą i smutkiem, który zawitał z jego progi po zgonie dziewczynki.

Tren IX zwany czasami "uczonym" lub "Apostrofą do Mądrości" przedstawia rozważania poety nad wartością mądrości w życiu człowieka. Do śmierci Urszulki Kochanowski wierzył, że mądrość to pancerz chroniący człowieka przed ciosami losu. Wiara ta załamuje się. Kochanowski mówi, że całe życie stracił na naukę, a teraz cierpi jak każdy, zwykły człowiek.

Tren XI jest kolejnym wyrazem załamania się filozofii poety. Kochanowski traci swą wiarę w cnotę, przytaczając słowa podobno wypowiedziane przed śmiercią przez Brutusa: "Fraszka cnota!" Poeta twierdzi, iż nie warto żyć cnotliwie, ponieważ los doświadcza jednakowo ludzi cnotliwych jak i nierządników. Na szczęście jest to wyraz chwilowego załamania. W trenie XIX Kochanowski odzyskuje stoicki spokój. Matka poety zjawia mu się we śnie wraz z Urszulką. Kobieta zwraca się do syna z prośbą, aby po ludzku (godnie, mądrze, rozsądnie i w sposób przemyślany) znosił to wszystko, co los mu niesie. Przekonuje też syna, że Urszulce jest lepiej wśród zmarłych, ponieważ nie musi znosi trudów życia na ziemi.

Myśl polityczna - troska o losy ojczyzny

Andrzej Frycz Modrzewski - Traktat: O poprawie Rzeczpospolitej

Piotr Skarga - Kazania sejmowe

Jan Kochanowski - Pieśń o spustoszeniu Podola - Pieśń V

Wzorce osobowe:

Ziemianin

Dworzanin

Patriota

Poeta doctus - uczony twórca

William Szekspir: Makbet, Hamlet, Romeo i Julia

Francesco Petrarka: Sonety do Laury

Giovanni Boccacio: Dekameron

Dante Alighieri: Boska Komedia

Mikołaj Rej: Krótka rozprawa między panem, wójtem i plebanem