KULTURA MUZYCZNA - FOLKLOR PODHALAŃSKI - OLIWIER DOŁĘGA

folklor -Kultura muzyczna

REGION PODHALAŃSKI

OLIWIER DOŁĘGA Klasa 6A

Folklor - to zbiór dziedzin artystycznych które tworzą kulturę i tradycję danego narodu. W skład folkloru polskiego wchodzą: podania, legendy, tańce, stroje, śpiewy, rękodzieło... Spisywaniem i opisywaniem folkloru zajmuje się etnograf. Najsłynniejszym polskim etnografem był Oskar Kolberg. Nawiązując do muzyki ludowej to należy wspomnieć o fakcie, iż tak wielki kompozytor jak Fryderyk Chopin inspirował się tymi melodiami a czasem nawet wplatał w swoich kompozycjach.

REGION PODHALAŃSKI

Podhale –region kulturowy w południowej Polsce u północnego podnóża Tatr, w dorzeczu górnego Dunajca z wyłączeniem obszarów leżących na prawym brzegu Białki i prawym brzegu Dunajca, poniżej ujścia Białki. Podhale zajmuje środkową część Kotliny Podhala, na południu wkracza w Tatry. Północną granice Podhala stanowią Gorce. W krajobrazie Podhala występują rozległe torfowiska i stożki napływowe. Południową część Podhala nazywa się czasem "Skalnym Podhalem" – obejmuje ono obszar od Brzegów i Bukowiny po Zakopane, Kościelisko i Witów. Pozostałą część nazywa się "Niżnym Podhalem". Największe miejscowości: Nowy Targ (historyczna stolica Podhala), Czarny Dunajec, Ludźmierz,Zakopane, Biały Dunajec, Szaflary, Białka Tatrzańska, Bukowina Tatrzańska, Poronin,Chochołów, Witów, Gronków, i inne. Wysokości bezwzględne tej krainy wahają się od 600 do 900 m n.p.m. Zimy są tutaj mroźne ze średnią temperaturą stycznia -6 °C i częstymi zamgleniami, lata natomiast – stosunkowo ciepłe (ze średnią temperaturą lipca 16 °C) i suche.

Podhale to region na południu Polski charakteryzujący się unikalną i bardzo ciekawą kulturą, sztuką, a przede wszystkim folklorem, który jest skarbem, wizytówką i atrakcją turystyczną tego śródgórskiego regionu. Każdy kojarzy stroje góralskie, muzykę, gwarę, a także architekturę, drewniane rzeźby, czy obrazy charakterystyczne dla Podhala. Również kuchnia podhalańska, a przede wszystkim sery góralskie, takie jak oscypek, czy bryndza są bardzo popularne wśród osób odwiedzających Tatry i Podhale.

ARCHITEKTURA PODHALA

Bardzo ważnym elementem dziedzictwa kulturalnego Podhala jest także architektura. Można tu spotkać charakterystyczne budownictwo góralskie. Odrębność kulturowa Górali Podhalańskich strawiła, że przez lata, a nawet wieki wykształcił się tutaj charakterystycznych styl góralski, styl podhalański, czy też styl Górali Podhalańskich. Dominują w nim elementy drewniane. Często spotkać się można ze ścianami wykonanymi na zrąb z drewnianych płazów, czyli pni drzew, które są przecinane wzdłuż na pół. Dwuspadowe, często bardzo strome dachy pokryte są zazwyczaj gontem.

Można spotkać piękne chaty góralskie, dworki, zagrody, a także pensjonaty, które posiadają cechy charakterystyczne dla stylu góralskiego i stylu zakopiańskiego. Do największych skarbów budownictwa na Podhalu należy architektura sakralna, a zwłaszcza kościoły i kaplice drewniane. Największym skarbem architektury drewnianej na Podhalu jest Kościół św. Michała Archanioła w Dębnie Podhalańskim wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa Kultury UNESCO. Ten i inne najpiękniejsze drewniane zabytki Podhala można zwiedzić na Małopolskim Szlaku Architektury Drewnianej, na którym znajdują się też skanseny-muzea: Skansen Architektury Ludowej w Chochołowie, Skansen w Sidzinie – Muzeum Kultury Ludowej, oraz Zagroda Sołtysów w Jurgowie. Architektura Podhala, której istotnym elementem jest drewno, ma pewne wspólne cechy z architekturą innych rejonów górskich, jak na przykład zabudowa Krynicy-Zdroju i rejonu Sądecczyzny, czy architektura Alp i drewniany styl szwajcarski.

SZTUKA GÓRALSKA– malarstwo, rzeźba, literatura

Największą skarbnicą wiedzy na temat etnografii, folkloru, kultury i sztuki oraz przyrody Podhala, Tatr i Zakopanego jest Muzeum Tatrzańskie im. dra Tytusa Chałubińskiego w Zakopanem z filiami w Chochołowie, Czarnej Górze, Jurgowie, Łopusznej. Bogate zbiory związane z tym regionem odnaleźć można także w Muzeum Podhalańskim im. Czesława Pajerskiego w Nowym Targu Znajdują się tutaj także muzea literacko-biograficzne: Muzeum Jana Kasprowicza na Harendzie, Muzeum Kornela Makuszyńskiego w Zakopanem i biograficzne muzea: Chata Sabały Muzeum Jana Krzeptowskiego, Muzeum Karola Szymanowskiego w willi Atma. Inne muzea w regionie: Muzeum Pod Kuźniczym Młotem w Zakopanem poświęcone rzemiosłu, Muzeum Przyrodnicze TPN, historyczne muzea: Muzeum Walki i Męczeństwa Palace oraz Muzeum Powstania Chochołowskiego, a także Muzeum Harcerskie im. Olgi i Andrzeja Małkowskich w Zakopanem. Znajdują się tu także Galeria Sztuki im. Włodzimierza i Jerzego Kulczyckich oraz Galeria Władysława Hasiora.

GWARA

Gwara podhalańska – jedna z gwar dialektu małopolskiego, występująca na terenie Podhala. Spośród wszystkich gwar małopolskich najbardziej znana i najlepiej zachowana po dzień dzisiejszy. Dzieli ona wiele cech wspólnych z innymi gwarami południowej Małopolski, np. z gwarą żywiecką czy sądecką.26

STRÓJ LUDOWY

Strój góralski Do najbardziej charakterystycznych materialnych elementów folkloru i etnografii Podhala należy strój góralski. Wśród odzieży męskiej należy wymienić grube białe portki, które posiadają czarne lampasy oraz parzenicę na udach, a także szeroki pas, charakterystyczna jest także biała koszula spięta spinką oraz czarny kapelusz filcowy. Strój ten uzupełniają serdak, cucha lub kożuch. Góralska odzież kobiet to długie, szerokie spódnice, a także lniane koszule. Całość stroju uzupełniają gorsety, korale oraz kolorowe chusty. Warto zaznaczyć, że strój góralski charakterystyczny dla Podhala ma, podobnie jak muzyka i taniec, wiele wspólnych elementów ze strojem spotykanym w innych kulturach gór, nawet tych bardzo odległych, jak kultura południowoamerykańskich Indian w Andach.

PIEŚNI

Górale mają we krwi talent muzyczny. Nie tylko wyśpiewują przyśpiewki, ale także grają charakterystyczne melodie. Od najmłodszych lat uczą się folkloru góralskiego.

Muzyka góralska posiada wiele wspólnych cech z muzyką innych regionów Polski. Jej autorzy są anonimowi i powstaje spontanicznie, wynika z życia codziennego, z naturalnych potrzeb i instynktów twórców oraz wykonawców, niż z przeżyć artystycznych. Opowiada ona o tym co góralom najbliższe - o umiłowanych Tatrach, przygodach zbójników i o kłusowniczych wyprawach lub po prostu żartobliwych przyśpiewek. Nie mogło zabraknąć w niej motywów miłosnych, czy przekomarzań się chłopca z dziewczyną. Sam Jan Paweł II upodobał sobie piękny śpiew i grę górali. Przyjeżdżał w góry nie tylko po to, aby pospacerować po górskich szlakach, ale także aby nacieszyć uszy melodiami góralskimi. Muzyka uważana jest za wieczny element tradycji ludowej, przekazywanej z pokolenia na pokolenie, bez nut i zapisów, lecz w oryginalnej postaci "ze słuchu". Zdarza się, że w sąsiednich wsiach te same melodie i piosenki gra się i śpiewa nieco inaczej. Piękna muzyka góralska do dziś towarzyszy góralom w domu, w karczmie, umila życie a także sprawia radość swoim wesołym brzmieniem. Występy zespołów góralskich można zobaczyć na festiwalach, a także w karczmach i niektórych domach wypoczynkowych.

TAŃCE

Charakterystyczną cechą tańca góralskiego jest jego forma taneczna, czyli popis jednej pary, która wykonuje szereg oddzielnych, ale podobnych do siebie figur, w czasie których tancerz i tancerka tańczą odmienne kroki obok siebie, nie trzymając się wzajemnie. Nadrzędna rolę w tańcu odgrywa mężczyzna. Wybór i kolejność figur i motywów tanecznych, długość trwania tańca, kierunki poruszania się, czyli rysunek tańca zależy od pomysłowości i fantazji przede wszystkim tancerza. Jest to indywidualna improwizacja. Wielowiekowa tradycja taneczna zachowała po dzień dzisiejszy określoną kolejność poszczególnych etapów wykonywanych elementów. Taniec góralski poprzedzony jest wyjściem lub wyskokiem tancerza przed muzykę (kapelę), który wykonuje przyśpiewkę do nuty ozwodnej. Podczas śpiewu tancerzowi podgrywa (sekunduje) muzyka. Po odśpiewaniu przyśpiewki, tancerz odwraca się od muzyki, czekając aż jego partnerka zostanie wyzwyrtana (obracana) przez innego tancerza lub tancerki. Para taneczna, tańczy cały czas osobno w odległości od pół do maksymalnie trzech metrów od siebie. Na Podhalu występuje kilka motywów tanecznych, które przedstawione zostały poniżej.

KUCHNIA GÓRALSKA

Charakterystyczna dla regionu Podhala jest także specyficzna kuchnia góralska, która związana jest przede wszystkim z hodowlą i wypasem owiec. Uwielbiane przez mieszkańców całej Polski są sery owcze – oscypki, a także inne sery wytwarzane z owczego mleka, czyli bryndza i bundz. Przy produkcji owczych serów otrzymuje się również inny przysmak góralski – żentycę – serwatkę. Oscypka, bundza, bryndzy lub żentycy prosto z bacówki od bacy można skosztować podróżując Szlakiem Oscypka. Popularne są także gazdowskie sery z mleka krowiego to pucok oraz gołka. Specjałami kuchni góralskiej są również kwaśnica, czosnianka, bryjka, hałuski i moskole.

PODSUMOWANIE

Podhale – misternie połączone piękno przyrody z bogactwem folkloru Podhale jest unikalnym regionem etnograficznym, kulturowym związanym z górami. Sprawiło to, że przyciąga ono przybyszów z różnych stron od czasów historycznych. Przybywały tu światłe umysły i artyści z terenów całej Polski i wciąż przybywają turyści chcący obcować z przyrodą gór i folklorem góralskim. Piękno Podhala sprawiło, że wpisało się ono w historię polski, zawitało na kartach poezji i zagościło na płótnach.

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ