Zjawiska wulkaniczne w Polsce

Zjawiska wulkaniczne w Polsce

Julia Smolińska 2D

Zjawiska wulkaniczne

Produkty erupcji

Spis treści

Rodzaje erupcji

Rodzaje erupcji

Wulkany w Polsce

Największy wulkan w Polsce

Zjawiska wulkaniczne - co to?

Jest to ogół zjawisk natury, towarzyszących wybuchom wulkanu i wydostawaniem się na powierzchnię ziemi produktów stałych, ciekłych i gazowych. Przyczyną wszystkich obserwowanych zjawisk wulkanicznych jest wydobywanie się magmy na powierzchnię. Wszelkie produkty wydostające się z wnętrza ziemi, nazywane są produktemi erupcji wulkanicznej.

Produkty erupcji wulkanicznej

Lawa – to płynna substancja która wydostała się na powierzchnię Ziemi Lawa kwaśna - zawiera powyżej 80% krzemionki, tworzy wysokie strome wulkany szybki zastyga i jest gęsta Lawa zasadowa - rzadka rozlewa się na dalekie przestrzenie, wolno zastyga, tworzy łagodne, tarczowe stoki wulkanów Bomby wulkaniczne - to bryły zastygłej w powietrzu lawy Lapille - to kamyki bombowe Popiół wulkaniczny - powstaje na nim żyzna gleba, zwana tufem Pumeks - porowata skała wulkaniczna Gazy wulkaniczne - CO2, siarkowodór, tlenek węgla, dwutlenek siarki, metel, chlor, para wodna

Jakie są rodzaje erupcji?

Ze względu na miejsce wydobywania się magmy wyróżnia się erupcje subarealne, polodowcowe i podmorskie.

Ze względu na kształt wylotu magmy wyróżniamy erupcje centralne/punktowe, szczelinowe/linearne i arealne.

Erupcje centralne charakteryzują się cylindrycznym przewodem (kominem), który jest zakończony kraterem. Przyczyniają się do powstania stożka wulkanicznego jak również stożków pasożytniczych, które są mniejsze. Zachodzi widowiskowa eksplozja. Duża ilość wulkanów zamiast stożka ma kalderę, czyli rozległe obniżenie. Może ona powstać wskutek zapadnięcia się wulkanu do środka po obniżeniu ciśnienia. Erupcje szczelinowe wydostają się z głębokich warstw Ziemi podłużnymi szczelinami, tworząc rozległe pokrywy wulkaniczne, zwane trapami. W większości zachodzą w strefach grzbietów oceanicznych, sporadycznie na powierzchni Ziemi. Mają spokojny przebieg. Erupcje arealne to takie, w których magma wydostaje się na powierzchnię Ziemi i rozlewa się na rozległe przestrzenie. Nie zachodzą obecnie na powierzchni Ziemi, ale prawdopodobnie miały miejsce w przeszłości.

Jakie są rodzaje erupcji?

Ze względu na mechanizm erupcji wyróżniamy magmowe, podczas których wydobywa się magma i rozpuszczone w niej gazy oraz freatomagmowe, podczas których wydobywa się magma wraz z wodą. Woda przedostaje się spękaniami i gdy ciśnienie magmy maleje woda parując wypycha ja ku górze. Zarówno jedne jak i drugie można podzielić dodatkowo ze względu na rodzaj dominującego materiału na efuzywne, eksplozywne i stratowulkany (mieszane). Erupcje efuzywne są spokojne i wydostaje się mało gazów. W erupcjach eksplozywnych jest duża gazów piroklastycznych (ponad 70%) objętości magmy. Są one gwałtowne i widowiskowe. W erupcjach mieszanych eksplozja zachodzi na przemian z fazą efuzywną.

Wulkany w Polsce - gdzie?

Mapa wulkanów w Polsce zawiera bardzo dużo punktów. Poza Beskidami, Pieninami czy Górami Świętokrzyskimi, które wydają się być oczywistym rejonem występowania wulkanów znamy również miejsca nieco bardziej zagadkowe. Należy do nich Wilcza Góra (Pogórze Kaczawskie). Rezerwat przyrody w okolicach Złotoryi z charakterystycznym szczytem nazywanym Wilkołakiem. Wzniesienie wyróżniają górne partie i odsłonięty wierzchołek - jest to pozostałość komina wulkanicznego, z którego niegdyś wydostawała się magma.

Inne wulkany na mapie Polski to: Ostrzyca Grodziec (na szczycie znajduje się zamek) Rataj Górzec Wielisławka Czerwona Skała Stożek Wielki Bazaltowa Góra Okole

Największy wulkan w Polsce - Ostrzyca

Największy wulkan w Polsce to Ostrzyca Proboszczowicka, stanowi ona bazę skalistego wzgórza, które ma dwa wierzchołki, rozpościera się z nich magiczny widok na całą okolicę. Wzgórze jest pochodzenia wulkanicznego i powstało z pozostałości wulkanu tarczowego. Przez tubylców ten obszar określany jest ''Śląską Fudżijamą'' za sprawą niesamowitych okoliczności przyrody, z którego słynie. Turyści podejście na szczyt określają jako dość strome, jednak ogólnie cała trasa jest bardzo malownicza i przyjemna. Dookoła szlaku można podziwiać skały bazaltu, które są pozostałością po wulkanicznej przeszłości tego miejsca.

Grodziec

Grodziec - 389 m - jest wybitnym, odosobnionym wzniesieniem w północnej części Pogórza Kaczawskiego, widocznym z dużej odległości. Ma wysokość względną około 100 m. Pod względem geologicznym jest zbudowany z nefelinitów – skał wulkanicznych o składzie zbliżonym do bazaltu, które powstały około 32 mln lat temu, we wczesnej fazie kenozoicznej aktywności wulkanicznej na Pogórzu Kaczawskim. Na szczycie wznoszą się ruiny zamku Grodziec – jednego z większych powierzchniowo w Sudetach. Najstarsza pisemna wzmianka o zamku pochodzi z 1155 r. Od 1470 r. należał do księcia legnickiego Fryderyka I, który rozbudował go z przeznaczeniem na własną rezydencję. Zachowany układ przestrzenny zamku pochodzi z tego okresu. Podczas wojny trzydziestoletniej zamek został zdobyty przez wojska cesarskie pod dowództwem Wallensteina, a następnie spalony.

Rataj (Pogórze Kaczawskie)

Wzniesienie o wysokości 350 m n.p.m., w południowo-zachodniej Polsce, na Pogórzu Kaczawskim, na Pogórzu Zachodniosudeckim (dawniej Sudety Zachodnie). Wzniesienie położone jest na terenie Parku Krajobrazowego „Chełmy”, w południowo-wschodniej części Pogórza Kaczawskiego, na Pogórzu Złotoryjskim, około 0,8 km, na południowy wschód od Myśliborza, województwo dolnośląskie.

Jest to wzniesienie o zróżnicowanej budowie geologicznej, zbudowane z bazaltu mioceńskiego stanowiącego część rdzenia dawnego wulkanu tarczowego o zasadowej lawie. Bazalt budujący wzniesienie jest spękany tworzy regularne słupy. Na zboczach występują skalne rumowiska zbudowane z dużych ostrokrawędzistych kamieni pochodzenia wulkanicznego.

Na wzgórza Rataj, w wyrobisku dawnego kamieniołomu znajduje się pomnik przyrody nieożywionej „Małe Organy Myśliborskie”.

Górzec

Dobrze widoczny od strony Równiny Jaworskiej Górzec - 445 m - znajduje się we wschodniej części Pogórza Kaczawskiego, w obrębie progu tektonicznego, stanowiącego krawędź Pogórza.

Bazalt budujący szczyt wzniesienia ma około 33,5 mln lat i należy do najstarszych wystąpień kenozoicznych skał wulkanicznych w Krainie Wygasłych Wulkanów. W pobliżu wierzchołka zobaczyć można niskie skałki bazaltowe, ukazujące względnie regularny cios kolumnowy. Górzec jest przykładem neku, czyli wzniesienia zbudowanego z lawy zastygłej w dawnym kominie wulkanicznym, która wykazuje większą odporność na wietrzenie i erozję niż skały otaczające.

Szczytowe partie wzniesienia zostały znacznie zmienione antropogenicznie. Założenie obronne istniało już w średniowieczu, a w trakcie jego tworzenia wyrównano wierzchołek oraz wykopano suchą fosę. W 1740 r. powstała Droga Krzyżowa prowadząca z Męcinki, z tzw. domkiem pustelnika u podnóża wzniesienia, kaplicą na szczycie i stacjami przy tzw. Drodze Kalwaryjskiej. W obecnym kształcie Kalwaria pochodzi z XIX w. Ostatni odcinek podejścia na spłaszczenie szczytowe prowadzi kamiennymi schodami.

Wielisławka

Wygasły wulkan Wielisławka (okolice miejscowości Sędziszowa, gmina Świerzawa) uznawany jest za najbardziej tajemniczą górą na Dolnym Śląsku. Przyciąga wielu poszukiwaczy tajemnic, w tym również poszukiwaczy ukrytych skarbów III Rzeszy. Do dziś istnieje wiele teorii na temat miejsca ukrycia Złota Wrocławia – skrzyń załadowanych najcenniejszymi kruszcami, kosztownościami, bankowymi depozytami i innymi skarbami, które zostały wywiezione z Wrocławia na przełomie 1944 i 1945 roku. Za jedno z bardziej prawdopodobnych miejsc ukrycia tego skarbu uchodzi właśnie Wielisławka. Zbocze Wielisławki, określane nazwą Organy Wielisławskie to najsłynniejsza słupowa formacja skalna w Krainie Wygasłych Wulkanów. Ta wysoka na ponad 35 m skalna ściana o strukturze słupowej przypominającej piszczałki organów, ubarwiona na czerwono, rzuca się w oczy już z daleka. Zostały odkryte przez przypadek podczas poszukiwań kruszców do wydobycia. Dziś stanowią jedną z największych atrakcji Pogórza Kaczawskiego.

Czerwona Skała

Do gór wulkanicznych w Polsce zalicza się także Czartowska Skała. Wzgórze aktualnie jest pomnikiem przyrody, w latach trzydziestych ze względu obecność bazaltu w tym miejscu funkcjonowały dwa kamieniołomy. Prace wydobywcze miały duży wpływ na ukształtowanie terenu, wierzchołek został zniekształcony, jednak dzięki temu można dokładnie obejrzeć słupy bazaltowe.

Tajemnicza nazwa tego miejsca wiąże się z legendą, która mówi o tym, że czart z piekła rodem, kierowany nienawiścią do mieszkańców wsi Pomocne chciał zrzucić skałę na świątynię znajdującą się w tej wsi. O świcie, kiedy czart już do tego przymierzał, jego ręce zadrżały od nagłego dźwięki piania koguta. Rzut okazał się więc za słaby i niecelny i skała spadła dwa kilometry od wioski. Mieszkańcy nie ucierpieli, a sam czart uciekł do piekła przez komin wygasłego wulkanu. I choć w tym miejscu nie ma już czarta, Czartowskie Skały swą tejemniczością i przepięknymi widokami ze szczytu przyciągają rzesze turystów.

Stożek Wielki

Zbocza szczytowej kopuły Wielkiego Stożka stromo opadają ku zachodowi, północy i wschodowi, jedynie ku południu jego grzbiet biegnie prawie poziomo ku Kyrkawicy. Góra, oglądana z sektora północnego, ma rzeczywiście formę dość regularnego stożka. Zbudowana jest z piaskowca godulskiego. Pod samym szczytem od strony zachodniej charakterystyczna wychodnia skalna z wywieszoną płytą, opisana w relacji z wycieczki turystycznej odbytej już w 1891 r. Szczyt Wielkiego Stożka jest zwornikiem dla tzw. „ramienia Łączki i Filipki” – najdłuższego grzbietu bocznego Pasma Czantorii, odchodzącego od Stożka w kierunku północno-zachodnim. Masyw Wielkiego Stożka porośnięty jest lasami, po stronie zachodniej głównie bukowymi i bukowo-świerkowymi, po wschodniej – w większości świerkowymi. Schronisko PTTK Stożek Przez Stożek przebiega granica państwowa pomiędzy Polską a Czechami; przed wejściem obu państw do strefy Schengen znajdowało się tu turystyczne przejście graniczne Stożek-Velký Stožek.

Szczyt górski w Paśmie Czantorii w Beskidzie Śląskim, trzeci co do wysokości (po Wielkiej Czantorii i Kiczorach) szczyt w wododziale Wisły i Odry.

Bazaltowa Góra

Wzniesienie o wysokości 367 m n.p.m. jest położone we wschodniej części Pogórza Kaczawskiego, w obrębie progu tektonicznego, który oddziela wyżynny obszar Pogórza od Równiny Jaworskiej. Jak nazwa wskazuje, Bazaltowa jest zbudowana ze skał pochodzenia wulkanicznego – bazaltów i zawdzięcza swoje wyodrębnienie ich większej odporności na wietrzenie w stosunku do otaczających skał metamorficznych – zieleńców i fyllitów.

Poniżej spłaszczonej kulminacji znajdują się dwa wyrobiska nieczynnych kamieniołomów bazaltu: na wschodnim i północnym stoku. W mniej zarośniętym kamieniołomie wschodnim odsłania się pionowy cios kolumnowy, z palisadą grubych kolumn o wysokości do 10 m i szerokości do 0,5 m. Powierzchnię szczytową i część stoków porasta ciepłolubna dąbrowa, a umiarkowane zagęszczenie drzew stwarza dobre warunki rozwoju roślinności runa i podszytu. Powszechnie występuje tu m.in. lilia złotogłów, liczne gatunki storczyków i wawrzynek wilczełyko.

Na szczycie znajduje się wieża widokowa o wysokości 10 m, wzniesiona w 1906 r. z miejscowego bazaltu. Po remoncie w latach 90. XX w. platforma na szczycie jest dostępna, ale wzrost drzew sprawił, że miejsce nie ma już walorów widokowych.

Okole

Okole (714 m) jest kulminacją Grzbietu Północnego Gór Kaczawskich i jednym z najwyższych szczytów w całych Górach Kaczawskich. Prezentuje się szczególnie imponująco od północy, gdzie różnica wysokości w stosunku do falistej powierzchni Pogórza Kaczawskiego przekracza 300 m.

Skalnym tworzywem są zieleńce, czyli skały powstałe przez przeobrażenie pierwotnych skał wulkanizmu podmorskiego o składzie bazaltu. Wulkanizm ten miał miejsce w początkach ery paleozoicznej (kambr – ordowik), około 450–500 mln lat temu. Mimo późniejszych przeobrażeń, w zieleńcach Okola zachowały się miejscami pierwotne struktury law podmorskich, czyli „poduszki” o długości do 1 m i grubości do 0,5 m, często spłaszczone do postaci owalnej wskutek nacisków podczas ruchów górotwórczych.

Grzbiet Okola obfituje w formy skałkowe różnego kształtu, których jest kilkadziesiąt. Występują one na szczycie oraz w kilku skupieniach pomiędzy kulminacją Okola a położonym nieco dalej na zachód Leśniakiem (677 m). Dwa największe zgrupowania to Sołtysie Skały i Mszaki, po kilkanaście skałek w każdym z nich. Najwyższe skałki przekraczają 10 m wysokości, długość wynosi do 20 m. Szczytowa platforma skalna na Okolu jest dobrym punktem widokowym w kierunku południowym. Rolę punktu widokowego pełniła już w okresie przed II wojną światową, kiedy została zabezpieczona metalowymi barierkami. Odtworzono ją w innym kształcie 2018 r.

Dziękuje za uwagę!