"Lalka" Prusa

Przewodnik po "Lalce" Bolesława Prusa

Lekcja 1: Wprowadzenie

• Bolesław Prus (1847-1912)

- urodził się w Hrubieszowie, uczył się w Lublinie i w Siedlcach, - pracował jako dziennikarz-literat,- niewiele wiadomo o jego życiu prywatnym - miał żonę, lubił wynalazki techniczne, podróżował(Paryż w "Lalce" opisał na podstawie przewodnika, przed zwiedzaniem go) - nie budował własnej legendy w przeciwieństwie do Sienkiewicza

Data i okoliczności powstania utworu- "Lalka" była drukowana w odcinkach w Kurierze Codziennym (1887-1889), - rozpoczął pracę nad powieścią, gdy przeżywał klęskę planów dziennikarskich (brak niezależności dziennikarskiej, upadek pisma) ZNACZENIE TYTUŁU:1. Główna bohaterka Izabela Łęcka jest "lalką" salonową,2. Człowiek jest jak lalka-marionetka, która jest zależna od losu, tak jak marionetka od rąk ludzi3. Proces o kradzież Lalki, który miał miejsce, a o którym wspomina w powieści Prus.

Grupy społeczne w "Lalce":

Arystokracja, np. łęccy, krzeszkowscy, stawscymieszczaństwo, np. rzecki, warszawiacy, inteligencja - studenci, julian ochocki lud - węgiełek, wysockigrupy są kastowe, czyli raczej hermetyczne, przedstawiciele grup nie wychodzą poza jej obręb

Miejsce Wokulskiego w świecie przedstawionym

Wokulski żyje jakby na skrzyżowaniu różnych środowisk i klas społecznych, co pogłębia jego kłopoty z tożsamością. Z pochodzenia zubożały szlachcic (ale odrzucający szlacheckie ambicje ojca), z wykształcenia i naukowych aspiracji inteligent, jest jednocześnie kupcem nieakceptującym własnej profesji, która przyniosła mu przecieżmajątek. Bywa na arystokratycznych salonach i marzy o zdobyciu panny z arystokratycznej rodziny – ale nie- jednokrotnie wyraża dystans do tej klasy społecznej.

Stanisław Wokulski

- mężczyzna powrócił z wojny z pieniędzmi, wdowiec- z jednej strony nieszczęśliwie zakochany romantyk, z drugiej - pozytywista, który chciał pracować na rzecz społeczeństwa. - przeżywa kryzys wieku średniego, szuka sensu życia, nieszczęśliwie zakochany,- po nieudanej próbie samobójczej wątpi w wyższy sens i nadprzyrodzone siły, a zarazem żywi jeszcze resztki uczuć religijnych (np. przeszkadza mu, że damy traktują kościół jak salon dworski)- stale towarzyszy mu uczucie pustki

Izabela Łęcka

Z jednej strony to kobieta powierzchowna, uzależniona od konwenansów i cudzych opinii, zbyt dużo myśląca o strojach i salonowych triumfach. Z drugiej – można by powiedzieć, że w istniejących realiach społecznych została na taką rolę skazana.Rodzina oczekuje od niej dobrego zamążpójścia i uratowania rodziny przed kryzysem finansowym. Ona zaś sama, wychowana na salonową lalkę i starannie izolowana od normalnego życia, czuje się niespokojna i często zagubiona. Często w jej myślach gości ideał mężczyzny - grecki bóg Apollo (Apollin), do którego wzdycha sobie w wolnych chwilach.

Ignacy Rzecki

Wraz z nim do świata powieści wchodzi historia – i ta odleglejsza, związana z kultem Napoleona, z Wiosną Ludów (w której działaniach stary subiekt uczestniczył na Węgrzech), i ta bliższa, czyli powstanie styczniowe. Jednocześnie stary subiekt jest bystrym obserwatorem zmieniającej się rzeczywistości i tego, co w niej najbardziej dlań niepokojące (zanikanie pamięci o historii, komercjalizacja, antagonizmy społeczne). Rzecki źle się czuje w swojej współczesności i boi się jej, dlatego chętnie ucieka do wspomnień. Ucieka też w rolę starca – choć tak naprawdę jest starszy od Wokulskiego zaledwie o kilka lat.

Problematyka

1. Historia miłosna Izabeli i Stanisława: niejasna. Jest to, można powiedzieć, miłość romantyczna, oparta na związku dusz, a nie ciał. Wokulski jednak oskarża romantyków, przede wszystkim Mickiewicza, o to, że ich twórczość ukształtowała w nim idealistyczny stosunek względem kobiet. To dlatego traktuje pannę Łęcką jak boginię. Lecz bohater Lalki potrafi też niesłychanie trzeźwo, wręcz po kupiecku, oceniać Izabelę. Ta miłość dotknięta jest niespełnieniem – jak wszystko w życiu Wokulskiego, który nie wie, kim jest ani kim chciałby być, który dla swojej ukochanej wymyślaciągle nowe role, jakby się bał rzeczywistej wiedzy na jej temat.

Problematyka

2. Powieść o "społecznym rozkładzie": społeczeństwo przeżywało wówczas zarówno zmiany związane z sytuacją polityczną Polski postyczniowej, jak i te łączące się z nowoczesnością. Zbiorowość przedstawiona na kartach powieści jest podzielona, dotknięta lękiem przed wspomnieniami tragicznej przeszłości i niepewnością jutra. Wynikiem tych obaw jest brak zaufania ludzi do siebie nawzajem. Trudno w świecie powieści znaleźć bohaterów, którzy mogliby się sobie zwierzyć.

Problematyka

3. Sfera relacji polsko-żydowskich: W sklepie Wokulskiego panują nastroje antysemickie (m.in. za sprawą subiekta Lisieckiego), nawet Rzecki, sfrustrowany rzeczywistością, z której coraz mniej rozumie, zapisze w pamiętniku: „wszystkiemu winni Żydzi”. Wśród bohaterów krążą plotki i pogłoski,których powodzenie jest wynikiem ogólnej niepewności, w jakiej żyją ludzie epoki wielkich przemian.

Lekcja 2: Przestrzeń w "Lalce"

Jak wyglądało życie bohaterów "Lalki"?

- narastające poczucie beznadziejności przez zabory- rozwijanie przemysłu, ludność przemieszcza się masowo, konkurencja na rynku pracy,- jedni się bogacą, drudzy biednieją (np. szlachta czy inteligencja mają bardzo trudno w tym czasie)- coraz większe nierówności społeczne, hermetycznie zamknięte grupy społeczne

Lalka - proza realistyczna - jakie ma cechy? - ukazanie bohatera z różnych perspektyw - próba poznania jego psychiki,- narrator ukrywa się za światem przedstawionym, oddaje głos bohaterom powieści (np. jak w pamiętniku starego subiekta),- Przestrzeń powieściowa budowana jest z realiów, które czytelnik mógł odnaleźć w prawdziwym świecie. Istotny jest również stosunek bohaterów do przestrzeni, w której żyją: czy czują się w niej dobrze, czy chcą z niej uciec; czy uważają ją za swoją, czy za obcą?

Miasto w powieści Prusa - Warszawa + sklepSklep jest jedynym miejscem, gdzie mogą się spotkać przedstawiciele poszczególnych środowisk. Pełni w związku z tym funkcję centrum powieściowej przestrzeni. Za sprawą Pamiętnika starego subiekta w witrynie sklepowej odbijają się przeszłość i teraźniejszość.

Warszawa w "Lalce" Prusa- nie ma tu obiektów związanych z powstaniem styczniowym,- według Prusa ulice przypominają rynsztok (kanał odprowadzający ścieki)- ludzie czują się źle, zmęczeni, zapracowani,- jednocześnie Prus pokazuje miejsca ważne dla ówczesnych, np. Julian Ochocki zdejmuje kapelusz przy wejściu do Ogrodu Botanicznego, tam znajdowała się niegdyś Świątynia Opatrzności nawiązująca do Konstytucji 3 Maja. W tym miejscu odbywały się patriotyczne manifestacje młodzieży.--> podręcznik, s. 86, 91.

Lekcja 3: Sytuacja Żydów polskich. Kwestie antysemickie.

"Dwa narody w jednej klatce" W swoim pamiętniku stary subiekt, pokazując napięcia, jakie narastają między Polakami i Żydami, prorokuje, że niedługo z tego będzie jakaś „heca”. Czytelnik Lalki wiedział, jakie wydarzenia miał na myśli Prus, pisząc te słowa. W grudniu 1881 r. doszło w Warszawie do zamieszek antyżydowskich.Splądrowano sklepy, kramy, warsztaty i mieszkania żydowskie, wiele rodzin straciło cały swój dobytek, byli ranni, a nawet dwie ofiary śmiertelne. Wydarzenia warszawskie poprzedził szereg pogromów na terenach Rosji.

Kryształowa noc - 1938 - przejaw antysemityzmu

Wzbudzanie przez rząd niechęci i agresji w stosunku do Żydów miało służyć rozbiciu lokalnych więzi, odwracało też uwagę społeczeństwa od zamiarów władzy. Dla pisarzy z generacji pozytywistów, marzących o zbudowaniu zintegrowanego społeczeństwa-organizmu, war­szawskie wydarzenia były prawdziwym szokiem: przekonali się, jak łatwo rząd carski może manipulować społecznymi nastrojami. --> podr. s. 87

Żyd - kojarzony z zaradnością, przedsiębiorczością. Charakterystyczny wygląd

kultura żydowska: menora, synagoga, gwiazda Dawida, szabat, Torakuchnia żydowska: m.in. maca, hummus, falafel,

Muzeum Polin w Warszawie

Lekcja 3: Charakterystyka Ignacego Rzeckiego i Stanisława Wokulskiego.

Jak wyglądało życie bohaterów "Lalki"?

- narastające poczucie beznadziejności przez zabory- rozwijanie przemysłu, ludność przemieszcza się masowo, konkurencja na rynku pracy,- jedni się bogacą, drudzy biednieją (np. szlachta czy inteligencja mają bardzo trudno w tym czasie)- coraz większe nierówności społeczne, hermetycznie zamknięte grupy społeczne

Ignacy Rzecki

- czterdziestoletni subiekt- stary kawaler- anachroniczny- oszukuje się w kwestii swojej starości- jest mentalnie staruszkiem- mieszka w miejscu pracy- nie lubi zmian- nie dba o swoje otoczenie, nie zmienia obyczajów- ma psa- jego życie jest z góry zaplanowane i przewidywalne