Portret renesansowy

Portret renesansowy

Czym jest portret?

Portret określamy jako podobiznę konkretnej osoby lub grupy osób, przedstawioną przez artystę w formie obrazu, rzeźby, grafiki albo rysunku. Od wizerunku oczekujemy nie tylko wiernego uchwycenia rysów twarzy w celu oddania zewnętrznego podobieństwa, ale także wyrażenia przez artystę charakteru portretowanych.

Każda epoka tworzy własny styl, określony sposób obrazowania świata, czytelny dla ludzi żyjących w tym czasie. Stąd również sztuka portretowania opisuje nie tylko ludzi, ale również panującą konwencję artystyczną. Piękno staje się wartością obiektywną, określoną przez precyzyjne proporcje. Zadaniem artysty tworzącego portrety było uszlachetnianie wyglądu, zgodnie z regułami sztuki antycznej.

Malarze portretowi doby renesansu początkowo przedstawiali portretowanych w ujęciu profilowym, ukazującym zarys czoła, nosa, ust i podbródka. Taki sposób portretowania jest łatwiejszy do uchwycenia podobieństwa osoby portretowanej. Wywodzi się z przedstawień religijnych, w których postacie świeckie, donatorzy ukazywani byli właśnie w takich pozach, w przeciwieństwie do świętych, malowanych en face albo en trois quarts. Ujęcie z profilu nawiązuje również do przedstawień władców i cesarzy na rzymskich monetach. Poniżej zamieszczono prace Piera della Francesca, ukazujące portrety małżonków Montefeltrów. Obrazy te tworzą dyptyk, ukazujący na jednym skrzydle kondotiera, władcę Urbino, Federica da Montefeltro, zaś na drugim jego żonę, Battistę Sforza. To pierwsze w dziejach portrety na tle pejzażu.

Piero della Francesca, „Portret Federica da Montefeltro i jego żony, Battisty Sforza”, tempera na desce, 1465, Galeria Uffizi, Florencja, Włochy

Przyjrzyj się pejzażom rozpościerającym się za postaciami.Dopasuj do właściwego skrzydła metafory: ziemia - znak przemijania wybrzeże z wodą - symbol życia

Początkowo portrety ograniczano do widoku głowy i ramion, dopiero później zaczęto ukazywać również ręce. Z czasem zmieniło się też podejście do malowania tła. Zapoznaj się z niżej przedstawionymi portretami kobiet, a następnie wykonaj ćwiczenie: Uwzględniając styl portretowania, zaznacz dzieło, które namalowano wcześniej.

Różne ujęcia portretowe

Mistrzem Rafaela był Leonardo da Vinci, wybitny przedstawiciel renesansu: malarz, architekt, filozof, muzyk, pisarz, odkrywca, matematyk, mechanik, anatom, wynalazca i geolog. Jego spuścizna malarska liczy zaledwie kilkanaście dzieł. Są wśród nich przede wszystkim portrety. Potrafił oddać na nich nie tylko podobieństwo portretowanego, ale również, poprzez gesty, sugestię ruchu ciała, mimikę twarzy – jego wnętrze duchowe. Leonardo da Vinci podkreślał ścisły związek między nauką a sztuką. Malarstwu – poprzez konieczność obserwacji – nadał kluczową rolę w nabywaniu wiedzy o świecie. Do najbardziej znanych portretów artysty należą: Mona Lisa, Portret Ginevry Benci, Portret damy z gronostajem, Portret muzyka, Święty Jan Chrzciciel. Portret damy z gronostajem od 2016 roku znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie; wcześniej był w zbiorach Muzeum Książąt Czartoryskich w Krakowie. Więcej na temat obrazów Leonarda da Vinci dowiesz się, klikając w ilustracje interaktywne.

Leonardo da Vinci i jego dzieła

„Mona Lisa” to obraz olejny na topolowej desce. Powstał ok. 1503-1506 po powrocie artysty do Florencji. Jest to dzieło niewielkich rozmiarów 77 x 53 cm. Obecnie można je oglądać w Luwrze. Dzieło przedstawia portret tajemniczej madonny. Kompozycja jest otwarta, a jednocześnie statyczna. Obraz utrzymany został w ciemnej i chłodnej tonacji. Przeważa barwa zielona, zarówno na pierwszym planie (szata Mony Lisy), jak i na drugim (las w tle). Postać widzimy od wysokości tułowia. Kobieta jest skromnie ubrana, ma nieufryzowane włosy, dłonie złożyła na kolanach. Jej twarz ma łagodny wyraz, lekko się uśmiechnięta, oczy mają kształt migdałów, brwi są delikatnie zarysowane. W tle można rozpoznać krajobraz Ponte de Buriano. Uwagę przykuwa tajemniczy uśmiech Mony Lisy, wyrażający dystans, zamyślenie, ale też uwagę. Fascynujący jest fakt, że staje się on wyraźniejszy, kiedy patrzy się jej w oczy, natomiast kiedy skupia się wzrok na samym uśmiechu – wydaje się ledwie dostrzegalny. Wytłumaczenie tego fenomenu odkryła Margaret Livingstone (Harvard), wskazując na dwa sposoby postrzegania rzeczywistości przez ludzkie oko: kiedy wzrok skupia się bezpośrednio na obiekcie, światło pada na centralną część siatkówki, w przeciwieństwie do obiektów postrzeganych kątem oka, kiedy to światło pada na jej zewnętrzną część. W pierwszym przypadku widzimy doskonale obiekty jasne, w drugim – półcienie. Leonardo wykorzystał właśnie ten mechanizm, wówczas jeszcze niezbadany. Uśmiech modelki jest nieco ciemniejszy od reszty twarzy, sprawiają to m.in. cienie rzucane przez kości policzkowe. Tajemniczość potęguje powłóczyste, łagodne spojrzenie, które wydaje się spoczywać na widzu. Jest to portret Lisy Gherardini, żony florenckiego kupca. Francesco Giocondo miałby ów obraz zamówić z myślą o powieszeniu go w jadalni, co tłumaczyłoby niewielkie rozmiary portretu. Kupiec jednak z jakiegoś powodu nie zapłacił za gotowe już dzieło i autor zabrał je do Francji.

Portret Ginevry Benci olej, tempera, deska, 38,1 × 37 cm, National Gallery of Art, Waszyngton. Portret Ginevry Benci można uznać za nowatorski w twórczości da Vinciego z dwóch powodów. Po pierwsze dzieło jest wynikiem eksperymentów malarza z farbą olejną. Nakładał ją cienkimi warstwami, często rozcierając placami, o czym może świadczyć

odcisk jego palca na obrazie.

Po drugie niekonwencjonalnym wówczas zabiegiem było sportretowanie kobiety na tle otwartej przestrzeni, krajobrazu. W tamtych czasach postaci żeńskie przedstawiano tylko w zamkniętych pomieszczeniach, a pejzaże co najwyżej były widoczne tylko przez otwarte okna, znajdujące się najczęściej za plecami modelek. W pięknym portrecie Ginevry można wyczuć pewną melancholię. Brakuje tu tłumionego rozbawienia Mony Lisy. Ginevra wydaje się być smutna i zamyślona, patrzy gdzieś poza obraz, nie zwraca uwagi na obserwatorów. Senne powieki lekko opadają na oczy – może jest zmęczona pozowaniem, albo znudzona tym, że ktoś się jej przygląda. Bladość cery kobiety podobno nie jest wynikiem artystycznej wizji, a chorowitości Ginevry. Gładkość skóry została oddana dzięki łagodnym pociągnięciom pędzla.

Czy dzieło przycięto?

Symboliczny jałowiec

„Dama z łasiczką” zwana również „Damą z gronostajem” powstała w latach ok. 1483-1490 w Mediolanie. Obraz został wykonany techniką olejną na orzechowej desce. Całość ma wymiary 54,7 x 40,3 cm. Jak się dziś uważa, portret przedstawia Cecylię Gallerani, bliską sercu ówczesnego mecenasa artysty, księcia Ludovico Sforza. Portret ukazuje młodą kobietę o delikatnych rysach twarzy, z zakrytymi włosami, ubraną w suknię z dużym kwadratowym dekoltem. Na odsłoniętej szyi odcinają się dwa sznury ciemnych korali. Twarz zwrócona jest zdecydowanie w lewą stronę, jakby kobieta właśnie się odwróciła, by spojrzeć przez ramię. Na rękach trzyma łasicę. Dlaczego obecność zwierzęcia na rękach tej kobiety? . Jak wykazują badacze sztuki, nie jest to przypadkowy element dekoracyjny, lecz istotny symbol, wskazujący na tożsamość modelki. Gronostaj po grecku to galée, stanowi więc odniesienie do nazwiska portretowanej damy, Gallerani. Wskazuje on również na jej powiązania ze zleceniodawcą obrazu, księciem Ludovico Sforzą, który był kawalerem prestiżowego Orderu Gronostaja i w związku z tym nosił nadany mu przez współczesnych przydomek „Ermellino”, czyli właśnie „Gronostaj”. Jasna skóra modelki kontrastuje z ciemnym tłem. Czarna farba została naniesiona później, jak wykazały badania (Waszyngton 1992), pierwotnie znajdowało się tam szaro-niebieskie tło. Być może Leonardo nie dokończył swojego dzieła i drugi plan pozostał w formie szkicu. Później, być może po to, by podnieść wartość obrazu i sprzedać go jako dzieło ukończone, zamalowano tło na czarno.

Zapamiętaj!

Renesans to epoka wielkiego rozwoju malarstwa portretowego – postaci o doskonałych proporcjach, idealizowane lub przedstawiane realistycznie; najpopularniejszy typ portretu to ujęcia popiersiowe i półpostaciowe en face lub z profilu na tle krajobrazu lub okna otwierającego się na pejzaż. Typy portretu ze względu na ujęcie postaci: wizerunek głowy – sama głowa modela, typ stosowany często przy ujęciach z profilu, np. na medalionach popiersie – ukazana jest głowa modela z szyją i ramionami (szczególnie popularne w rzeźbie) półpostać – jak sama nazwa wskazuje, postać jest ukazana w połowie, od pasa w górę portret do kolan – czasami zwany ujęciem w ¾; rzadziej spotykana forma portretu, która jednak pozwala na ukazanie postaci niemal w całości, ale z zachowaniem pewnej bliskości na poziomie „kadrowania” en pied (portret całopostaciowy) – popularny zwłaszcza w przedstawieniach oficjalnych władców czy postaci historycznych, choć nie tylko. Kolejnym ważnym elementem przedstawienia jest upozowanie głowy portretowanego. Wyróżniamy następujące rodzaje: en face (frontalnie) – głowa jest ukazana z przodu, centralnie profil – głowa ukazana z jednego boku półprofil – ujęcie miedzy en face a profilem, głowa lekko poruszona, ale nie całkiem skręcona w bok en trois quarts (w trzech czwartych) – ujęcie, w którym postać zwraca się mocno w stronę widza, ale najczęściej jej ramiona są ukazane z boku, wygląda więc trochę jakby zerkała na nas przez ramię lub odwracała się w naszą stronę profil perdu (ćwierćprofil) – w tym ujęciu postać odwraca głowę od widza tak, że ten może dostrzec tylko zarys jej policzka lub nosa; dosłownie z francuskiego oznacza to „profil zgubiony”, tak jakby twarz postaci umykała nam z pola widzenia.