Kl. 6 Kryzys Rzeczypospolitej w połowie XVII w.

Kryzys Rzeczypospolitej w połowie XVII wieku

Zniszczenia wojenne

W XVII Rzeczpospolita prowadziła wiele wojen m.in. z Rosją, Turcją, Szwecją i Kozakami, które przyniosły duże straty terytorialne. Wojny spowodowały wyludnienie znacznych terenów i spadek liczby ludności. Wzrosło zacofanie gospodarcze. Miasta były zniszczone. Następstwa wojen polsko-szwedzkich, polsko-rosyjskich i polsko-tureckich były do siebie bardzo podobne.

Największe straty po wielu wojnach w XVII wieku poniosła ludność. Wielu chłopów straciło domy oraz środki utrzymania, poprzez bitwy prowadzone na terenach wsi. Większość ich pól została zniszczona odbierając im cały dobytek. W miastach, zwłaszcza podczas obrony Jasnej Góry, grabieżą uległy dzieła sztuki, biblioteki, wykwintne meble i inne kosztowności. Zabierano wszystko co miało jakąś wartość.

W czasie wojen zginęło również wielu ludzi. Z dziesięciu milionów zamieszkujących Polskę w tamtych czasach po wojnie zostało około 6 milionów. Te ogromne straty w liczbie ludności cywilnej były spowodowane głównie szerzącymi się epidemiami i działaniami wojennymi.

Dla państwa szczególnie jednak dotkliwe okazały się zniszczenia miast. Tylko nieliczne z nich uniknęły zajęcia i złupienia przez jeźdźców. Większość znalazła się w takiej sytuacji kilkakrotnie - były palone, rabowane i obarczane kontrybucjami.

Zamek w Odrodzieńcu, niedaleko Olkusza, został zdoby przez wojska szwedzkie w 1655r. Stacjonujący w nim Szwedzi doprowadzili znaczącą część zabudowań do ruiny.

Paradna zbroja Zygmunta Augusta, wersja oficjalna: dar z 1574 r. Anny Jagiellonki dla króla szwedzkiego Jana III Wazy, wykonana przez Kunza Lochnera w Norymberdze. Zbroja znajduje się w Livrustkammaren (pol. Królewska zbrojownia) – najstarsze szwedzkie muzeum utworzone w 1693 roku znajdujące się w Pałacu Królewskim w Sztokholmie.

Społeczne skutki wojen

Kryzys europejski

• spadek wartości pieniędzy
• kryzys ekonomiczny
• zmniejszenie obrotów handlowych
• nierentowne gospodarki państw południowych
• spadek cen żywności

• głód
• choroby, epidemie
• spadek liczby ludności
• wyludnienie miast
• spadek wydajności upraw
• regres gospodarczy

Wzrost roli magnaterii

Oligarchia magnacka (oligarhia z gr."rządy niewielu", forma rządów, w której władzę sprawuje niewielka grupa ludzi wywodząca się z wartsw uprzywilejowanych.)

Władysław Dominik Zasławski- Ostrogski, przedstawiciel jednego z najpoteżniejszych rodów magnackich w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Ważniejsze rezydencje magnackie

Posiadłości -Chodkiewiczów -Koniecpolskich -Leszczyńskich -Lubomirskich -Ostrogskich -Potockich -Radziwiłłów -Sapiehów -Sobieskich -Wiśniowieckich -Zamojskich -Żółkiewskich

Rządy sejmikowe

-ziemskie-przedsejmowe(poselskie) -deputackie -elekcyjne -relacyjne(posejmowe)

W podejmowaniu uchwał sejmowych obowiazywała zasada jednomyślności tzn. że sprzeciw choćby jednego posła zrywał obrady sejmu. Po raz pierwszy doszło do takiej sytuacji w 1652 roku, kiedy sejm został zerwany przez posła Władysława Sicińskiego

- władza królewska była coraz słabsza i coraz bardziej ograniczona - wobec prób podejmowania reform przez niektórych królów organizowano rokosze, czyli zbrojne wystwpnienia szlachty przeciwko królowi

Próba reformy wolnej elekcji, poprzez wybór króla za panowania żyjącego władcy, aby uniknąć okresu bezkrólewia, zakończyła się dla króla Jana Kazimierza rokoszem szlachty pod wodzą Jana Lubomirskiego

Podatki

-podatek podymny (miał byc płacony przez miasta i wsie od tzw. kominów)-podatek łanowy (płacony od łanu uprawianej ziemi) -podatek pogłówny(opłacany przez każdą osobę powyżej 10 roku życia) -kwarta(opłacany przez dzierżawców dóbr królewskich na utrzymanie wojska) -łanowe(pobierane od chłopów) -hiberna(na rzecz sacjonującego wojska)

Tynfy

Sytuacja wyznaniowa w XVIIw.

Na przełomie XVI i XVII wieku przedstawiciele obozu kontrreformacyjnego poparli w Rzeczypospolitej działania zmierzające do wzmocnienia władzy monarszej. Król, dążąc do absolutum dominium, sprzyjał równocześnie wzmożonej ofensywie kościoła katolickiego. Za uzasadnienie takich działań służyła ideologia, która akcentowała misję dziejową Rzeczypospolitej jako przedmurza chrześcijaństwa.

Polityka prowadzona przez Zygmunta III Wazę wobec ruchu reformacyjnego przybrała formę działań pośrednich. Choć król opowiadał się za zwalczaniem protestantyzmu, nie stosował metod Stefana Batorego i nie palił świątyń protestanckich. Od 1591 roku faworyzował katolików przy nominacjach do senatu, rozdawnictwie urzędów i dóbr. Systematycznie zabraniał protestantom zwoływania zjazdów, mających na celu uzgodnienie sposobów obrony ich wyznania. Papiestwo popierało starania Zygmunta III o utrzymanie korony szwedzkiej mając nadzieję na restytucję (przywrócenie dawnego stanu) katolicyzmu w tym kraju.

W efekcie rokoszu wybuchła wojna (1665-1666), która zakończyła się wygnaniem hetmana. Natomiast król Jan Kazimierz w 1668 r. abdykował, tzn. zrzekł się tronu.

Kolejny król, Władysław IV, był bardziej tolerancyjny. Dążył do pojednania różnowierców z kościołem katolickim, ale nie mógł powstrzymać dalszych sukcesów kontrreformacji. W stosunku do papiestwa prowadził politykę niezależną i zmierzającą do wzmocnienia autorytetu królewskiego.

apostazja - odstępstwo od wyznawanej wiary

W pierwszej połowie XVII w. istniał poważny problem religijny na wschodzie kraju między unitami (zwolennikami unii brzeskiej) z dyzunitam (prawosławnymi).

Słabość ustroju demokraji szlacheckiej: - szlachta dbając jedynie o własne interesy, nie troszczyła się o sprawy państwa - nie dostrzegano, że nadużywanie zasady liberum veto oraz przesadna troska o przywileje szlacheckie, prowadza do głebokiego kryzysu w państwie

Podsumowanie