Słowotwórstwo

Jak tworzą się słowa?

Do tej pory zajmowaliśmy się odmianą wyrazów – budową fleksyjną wyrazów. Określając formę wyrazów, podawaliśmy ich przypadek, liczbę, rodzaj, osobę, czas. W tej prezentacji dowiecie się, w jaki sposób jedne wyrazy powstają od drugich i jak w związku z tym zmienia się ich budowa.

Słowotwórstwo

Nauka o budowie wyrazów i sposobach ich tworzenia nosi nazwę słowotwórstwa (od ‘tworzyć słowa’). Wyrazy powstają w różny sposób, wiele z nich pochodzi od słów istniejących już w naszym języku. Wystarczy przejrzeć dowolny słownik języka polskiego, by odnaleźć słowa, które choć występują w swoich indywidualnych znaczeniach i w różnej formie, to mają coś wspólnego – zawierają podobne cząstki. Wiele z nich tworzy tak zwane rodziny wyrazów, np.: dom, domowy, domownik, domator, domostwo, domek, domeczek.

W naszym języku istnieje też wiele słów, których znaczenie się zmieniło, na przykład wyraz „pulpit”, czyli inaczej „pochyły blat”, nabrał nowego znaczenia, obecnie tak nazywa się również główny obszar ekranu komputera. Wiele nowych wyrazów powstaje w mowie potocznej lub języku subkultur (czyli grup środowiskowych, np. w slangu młodzieżowym, kulturze hip‑hopu) czy grup specjalistów zawodowo związanych z jakąś dziedziną. Ponadto w wielu dziełach literackich autorzy, chcąc rozbawić lub zadziwić odbiorcę, celowo tworzą nowe, niespotykane wyrazy, a nawet chwytliwe gry słowne. Wyrazy, o których mowa, to neologizmy.

neosemantyzmy

neologizmy

Etymologia

Ze słowotwórstwem spokrewniona jest wiedza, która opisuje, skąd wywodzą się wyrazy i jak zmieniały się – pod względem formy i treści – w dziejach języka. Opisem historii wyrazów i ich znaczeń zajmuje się etymologia. Współcześnie mamy do dyspozycji wiele słowników etymologicznych (np. autorstwa Aleksandra Brücknera, Władysława Borysia czy Krystyny Długosz‑Kurczabowej), w których możemy sprawdzić, skąd do polszczyzny trafiły najbardziej znane nam wyrazy i jak się zmieniały ich formy oraz wyrazy pokrewne od nich utworzone. Na przykład podobną historię, a więc etymologię, mają wyrazy ojciec i ojczyzna.

Wyraz, w którego znaczeniu i formie możemy odnaleźć ślad innego wyrazu, nazywamy wyrazem pochodnym.

kawiarnia

kawa

księga

księgarnia

Wyraz podstawowy

kwiat

kwiaciarnia

Wymienione przykłady pokazują istotę słowotwórstwa – wyrazy pochodne mają wprawdzie swoje indywidualne znaczenia, ale zawierają też wspólną cząstkę, która łączy je pod względem budowy słowotwórczej z innymi wyrazami. Rzeczowniki kawiarnia, księgarnia, kwiaciarnia zakończone są cząstką -arnia, która jest typowa dla nazw miejsc. Przykład ten pozwala zdefiniować, czym jest znaczenie słowotwórcze wyrazu. Jest to takie znaczenie wyrazu, które wynika z jego budowy.

Wyrazy pochodne składają się zawsze z dwóch elementów: tematu słowotwórczego i formantu. Aby pokazać budowę słowotwórczą wyrazu pochodnego, musimy odnaleźć słowo, od którego pochodzi, czyli inaczej wyraz podstawowy. Wyraz pochodny rozpoznajemy po tym, że możemy w nim wskazać temat słowotwórczy i formant: rzeczownik „trawnik” składa się z tematu słowotwórczego traw- i formantu -nik.

Zapamiętaj! Wyraz podstawowy – wyraz, od którego tworzymy wyrazy pochodne. Wyraz pochodny – wyraz utworzony od innego wyrazu (wyrazu podstawowego). Temat słowotwórczy – część wspólna wyrazu pochodnego i wyrazu podstawowego, zwykle jest to temat fleksyjny wyrazu podstawowego. Formant – element, który odróżnia wyraz pochodny od wyrazu podstawowego.

Typy formantów

Roziwążmy zadania!

P.S. Prezentacja powstała na podstawie zasobów portalu epodreczniki.pl