Lekts 5. ЯРИАНЫ НАЙРУУЛГА

Хэл ярианы соёл S.MLM101

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Лекц Ярианы найруулга

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Найруулга зүйн ерөнхий ойлголт, найруулгын төрөл

ЛЕКЦИЙН АГУУЛГА

Аман ба бичгийн яриа, тэдгээрийн ялгаа

Ярианы найруулга, онцлог, төрөл, ярих үйл ажиллагаа, нөлөөлөх зүйлс

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Найруулга зүйн ерөнхий ойлголт, найруулгын төрөл

ЛЕКЦИЙН АГУУЛГА

Аман ба бичгийн яриа, тэдгээрийн ялгаа

Ярианы найруулга, онцлог, төрөл, ярих үйл ажиллагаа, нөлөөлөх зүйлс

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Харилцааны зорилго, нөхцөлтэй холбон, санаа бодол, юм үзэгдлийг уран яруу, товч тодорхой, утга төгөлдөр, зөв чадамгай илэрхийлэх боломж, арга хэрэглүүрийг шинжилж, нягтлан тайлбарладаг хэл шинжлэлийн салбар ухааныг НАЙРУУЛГА ЗҮЙ гэнэ. [МХНЗ. Нэр томьёоны тайлбар толь. х. 87]

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

МОНГОЛ ХЭЛНИЙ НАЙРУУЛГЫН ТӨРӨЛ

1. Ярианы найруулга

2. Уран зохиолын хэл найруулга

3. Сонин нийтлэлийн хэл найруулга

4. Баримт бичгийн хэл найруулга

5. Шинжлэх ухааны зохиолын хэл найруулга

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

НАЙРУУЛГЫН ЗЭРЭГ

Бичиг зохиолын хэлний хэм хэмжээнд тохирсон, хүндэтгэлийн, эрхэмсэг, яруу үг хэллэг хэрэглэсэн яриа.

Эрхэмсэг буюу дээд найруулга

Энгийн буюу дунд найруулга

Төв, энгийн үг хэллэг хэрэглэсэн яриа.

Бүдүүлэг буюу доод найруулга

Этгээд, бүдүүлэг, доромж үг хэллэг хэрэглэсэн яриа.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Хэл яриа нь хүн төрөлхтний санаа бодлоо солилцох, бие биеэ ойлгох харилцааны чухал хэрэглүүр юм.

БИЧГИЙН ХЭЛ

ЯРИАНЫ ХЭЛ

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ХЭЛ

БИЧГИЙН ХЭЛ

1. Урьдчилан бичиж төлөвлөн, засаж хянах боломжтой.
2. Үсэг, дүрсээр тэмдэглэх тул бичнэ, уншина.
3. Үндэстний ёс заншил, аж төрөх хэв маяг, түүх, соёл, сэтгэлгээний онцлогийг илэрхийлнэ.
4. Тогтвортой.
5. Үгийн сонголт баялаг.
6. Харилцагч үл шаардана.
7. Хэлний хэм хэмжээг баримтална.
8. Үгийн сонголт, цэг, цэглэл, найруулга чухал.

1. Тухайн нөхцөлд үүснэ, давтагдахгүй.
2. Авиагаар дуудах тул хэлнэ, сонсоно.
3. Хувь хүний боловсрол, мэдлэгийн түвшин, сэтгэхүйн онцлог, хүмүүжил, зан суртахууныг илэрхийлнэ.
4. Уян хатан шинжтэй, хурдан хувьсаж өөрчлөгддөг.
5. Үгийн сонголт хязгаарлагдмал.
6. Харилцагч шаарддаг.
7. Хэлний хэм хэмжээг тэр бүр баримтлахгүй.
8. Үгийн өргөлт, өнгө аяс, хурд, зогсоц чухал.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ НАЙРУУЛГЫН ОНЦЛОГ

ҮГ ЗҮЙН ОНЦЛОГ

ӨГҮҮЛБЭР ЗҮЙН ОНЦЛОГ

ҮГИЙН САНГИЙН ОНЦЛОГ

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ҮГ ЗҮЙН ОНЦЛОГ

• “Л” гийгүүлэгч дараалан орвол дан хэлэгддэг. Жишээ нь: эмээллэлээ-эмээллээ, байгууллага-байгуулга, ажиллагаа –ажилгаа г.м.
• Сэтгэлийн өнгө аяс илтгэсэн –хан4, үйлийг бүрмөсөн үйлдэх –чих, эрчимтэй үйлдэх утга илтгэсэн –схий залгавар цөөнгүй хэрэглэгддэг.
• Урьдчилан холбох –аад нөхцөлтэй үйл үгийн араас туслах үүргээр орсон “орхи” гэсэн үгийг ярианы хэмнэлтэд нийлүүлэн “-аадах, -ээдэх, өөдөх, -оодох” хэлбэр элбэг хэрэглэгддэг. Жишээ нь: өгөөдөх-өгөөд орхи, аваад орхи-аваадах г.м.
• Бичлэг, дуудлагад ялгаа гарч болно. Жишээ нь: байсан юм-байсым, тэгэхлээр-тэхлээр, хэн бэ-хэм бэ, санагтун-санахтун, багш-бахш г.м.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ӨГҮҮЛБЭР ЗҮЙН ОНЦЛОГ

• Энгийн өгүүлбэр зонхилдог.
• Асуух, анхааруулах, батлах, үгүйсгэх, захирах өгүүлбэр цөөнгүй.
• Сэтгэл хөдлөл илтгэсэн аялга үг өгүүлбэр олон тохиолддог (Паах, хөөх, хүүе г.м.).
• Үг давтах нь олон.
• Өгүүлбэрийн гишүүдийн байр тогтвортой бус.
• Зогсоц хийх, өгүүлбэрээ дутуу орхих, өгүүлбэрийг дан үгээр хураангуйлах нь элбэг.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ҮГИЙН САНГИЙН ОНЦЛОГ

• Өөрийн гэсэн үгийн сантай. Жишээ нь: цаас – төгрөг, ногоон – доллар г.м.
• Хэвшмэл хэллэг, өвөрмөц хэлц элбэг ашигладаг. Жишээ нь: За гэвэл ёогүй, хоёрын хооронд, гурвын дунд г.м.
• Харь хэлний үгийг монгол хэлэнд нутагшсан дуудлагаар нь хэлдэг. Жишээ нь: тормоз-тоормос , дежур-жижүүр, товар-таваар, сигнал- чигнаал г.м.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Тухайн хэлээр хэлэлцэгч хүмүүс нэг л хэлээр хэлэлцэх боловч тухайн агшинд хүн бүхэн өөр өөрийн хэл яриатай байдаг.

Вильгельм фон Гумбольдт

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Хэл, хэлэх хоёрыг хэлний бодит байдал нэгтгэж байдаг бөгөөд хэл нь нийгмийн шинжтэй, хэлэх нь хувийн шинжтэй байдгаараа тодорхойлогдоно.

Фердинанд де Соссюр

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ СОЁЛ

Ярианы найруулга нь ахуйн хүрээнд хүмүүс өдөр тутмын харилцаандаа санал бодлоо солилцох үүрэгтэй найруулга юм. Ярианы найруулгад хамааруулан үзэх нэг чухал зүйл бол ярианы соёл юм. Ярианы соёлыг эзэмшинэ гэдэг хаана, хэнтэй, ямар нөхцөлд, ямар асуудлаар ярилцахдаа тохируулан элдэв сул үггүй, этгээд бүдүүлэг үг хэллэг хэрэглэхгүй, эелдэг боловсон ярих чадвар юм.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАГ СЭТГЭЛИЙН ӨНГӨ АЯСААР АНГИЛАХ НЬ

ЭНГИЙН

Өгүүлэгчийн тухайн юм үзэгдэл, үйл явдалд хэрхэн хандаж байгаа сэтгэлийн өнгө аясаар нь яриаг дөрөв ангилна.

АЛБАН

ХОШИН

ЕГӨӨДСӨН

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ТӨРӨЛ

МЭДЭЭЛЭХ ЯРИАТАНИУЛАХ ЯРИА

ГАДААД ЯРИАДОТООД ЯРИА

ӨГҮҮЛЭХ ЯРИАХАРИЛЦАН ЯРИА

БОЛОВСОН ЯРИАХАР ЯРИА

ЯТГАХ ЯРИАТУСГАЙ ЯРИА

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ТӨРӨЛ

Хүний бодол санааг дотоод яриа гэдэг бөгөөд бодол санаагаа гадагшаа илэрхийлвэл (яриа, бичгээр) гадаад яриа болно. Боловсон яриа нь бичиг зохиолын хэлний хэм хэмжээний дагуу найруулсан, этгээд гажууд үггүй, энгийн төв яриа юм. Хэлний хэм хэмжээнд төдий л нийцэхгүй, үгийн сангийн идэвхгүй үгийн бүрэлдэхүүнд багтдаг үг хэллэг орсон яриаг хар яриа гэнэ.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ТӨРӨЛ

Харилцагч гол бус, нэг талын этгээдийн яриаг өгүүлэх яриа гэнэ.Хоёр буюу түүнээс олон хүн санаа бодлоо солилцон ярилцахыг харилцан яриа гэнэ. Мэдээлэх ярианд өгүүлэгч гол үүрэгтэй. Ийм ярианд мэдээлэл ихдэж болзошгүйг анхаарч, сэдвээ нарийвчлан, танхимд хэрэгцээтэй мэдээллийг сонгох хэрэгтэй. Таниулах яриа нь шинэ, мэдэхгүй, танил бус асуудлыг авч үздэг. Үзүүлж харуулах баримттай байх ёстой.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ТӨРӨЛ

Ятгах яриа нь үзэл бодол, зан байдлыг өөрчлөх, төлөвшүүлэх, дэмжих яриа юм. Сонсогчид өгүүлэгчтэй санал нэг байвал дэмжих яриа, санал нэг биш байвал өөрчлөх яриа, идэвхгүй ноомой байвал төлөвшүүлэх яриа хийнэ.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНЫ ТӨРӨЛ

Тусгай яриаг элэгсэг, ёслолын, мэтгэлцэх яриа гэж ангилж болно. Элэгсэг яриа бол нийгмийн ёс жаягийг биелүүлж буй танилцуулах, талархсан яриа болно. Ёслолын яриа нь тусгай тохиолдлыг онцолж буй яриа бөгөөд төгсөлтийн үг, нээлтийн үг, оршуулгын үг зэрэг болно. Мэтгэлцэх яриаг ихэвчлэн сурагч, оюутан, улс төрчид хийдэг. Нотолгоо, няцаалтыг хийж сурдаг.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИХ ҮЙЛ ЯВЦ

20%

38%

СОНСОХ

УНШИХ

ЯРИХ

БИЧИХ

12%

30%

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАГ ОЙЛГОМЖТОЙ БОЛГОДОГ ЗҮЙЛС

Үгийн баялаг арвин

Эелдэг найрсаг, хүндэтгэлийн үг хэллэг

Эх хэлний мэдлэг, боловсрол

Зүйр цэцэн үг, бэлгэ дэмбэрлийн үг

Ярианы хэмнэл, зогсоц

Дууны өндөр нам, өнгө аялга

Биеийн хөдөлгөөн, дохио зангаа

АМАН БУС ХАРИЛЦАА БУЮУ ХЭЛНИЙ БУС ХЭРЭГЛЭГДЭХҮҮН

Ярианд нөлөөлдөг зүйл бол аман бус харилцаа буюу хэлний бус хэрэглэгдэхүүн юм. Аман бус харилцаанд - гадаад төрх байдал - харц, сэтгэл хөдлөл - дууны өнгө аяс - нүүрний хувирал - гар болон биеийн хөдөлгөөн - ярианы орчин нөхцөл багтана. Хэлний бус хэрэглэгдэхүүн нь ярих явцад сэтгэлийн хөдөлгөөнийг илэрхийлэх, хүний зан чанарыг тодорхойлох, үг яриаг тодотгох үүрэгтэй. Хэлний бус хэрэглэгдэхүүн гэдэгт: - харц (чөлөөтэй) -гадаад төрх (зохистой бүхэн сайхан) -ярих маяг ("нүүрний баясгалан","хүйтэн царай" сэтгэл хөдлөл) -дохио зангаа (хэрэггүй зүйл биш боловч хэтрүүлж болохгүй) -дуу хоолой (дуу хоолой заяасан нь гайхамшиг) -аялга (хэл ярианы хөг аялгуу) хамаарна.

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

ЯРИАНД ХАРШИЛДАГ ЗҮЙЛС

• Бүдүүлэг үг хэллэг
• Этгээд үг хэллэг
• Нийтэд хэвшээгүй харь үг хэллэг
• Нутгийн аялгууны үг хэллэг
• Албархаг үг хэллэг
• Буруу найруулга

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Эрдэмтэн Ц. СҮХБААТАР

1. ЗӨВ ЧАНАР
2. ОНЧ ЧАНАР
3. ТОДОРХОЙ ЧАНАР
4. УЧИР ЗҮЙН УЯЛДААТ ЧАНАР
5. ЭГЭЛ ЖИРИЙН ЧАНАР
6. ТОВЧ НЯГТ ЧАНАР
7. ЦЭВЭР АРИУН ЧАНАР
8. ЯРУУ САЙХАН ДҮРСЛЭГ ЧАНАР
9. СОНСГОЛОНТ ЧИМЭГТЭЙ ЧАНАР
10. БАЯЛАГ ЧАНАР

ЗӨВ ЗОХИСТОЙ ХЭЛ ЯРИАНЫ АРВАН ЧАНАР

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Монгол Улсын гавьяат багш З. БАТСҮХ

ЗӨВ ҮГ ЗӨВ БОДОЛ БОЛДОГ, ЗӨВ БОДЛООС ЗӨВ ЗОРИЛГО ГАРДАГ, ЗӨВ ЗОРИЛГОТОЙ ХҮН ЗӨВ АМЬДАРДАГ.

ХҮН БАЙХЫН УЧИР

"ХҮН БАЙХЫН УЧИР"

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

БАТАТГАЛ СОРИЛ

Лекцийн агуулгыг ойлгож мэдсэнээ бататгах сорил

S.MLM103 Хэл ярианы соёл

Тодко Самсон "Ижийн зураг" шүлэг

АНХААРАЛ ТАВЬСАНД ТАЛАРХЛАА