Bogurodzica

Bogurodzica

(opracowała K. Stempińska, materiały WSiP, Nowa Era i inne)

Drogi uczniu, po lekcji zakłamy, że:• wymieniasz podstawowe cechy gatunkowe pieśni , • sytuujesz utwór literacki w odpowiedniej epoce: średniowieczu, • wykazujesz się znajomością Bogurodzicy, • określasz, kim jest podmiot liryczny oraz adresat utworu w kontekście wiedzy o epoce, • wykorzystujesz w interpretacji Bogurodzicy różnorodne konteksty, • analizujesz motyw deesis, • omawiasz archaizmy, • przedstawisz swoje stanowisko w kwestii podobieństw i różnic w systemach wartości ludzi żyjących w średniowieczu i współcześnie

Kto? Kiedy?

Co wiemy? Czego się domyślamy?

https://pl.wikipedia.org/wiki/Bogurodzica_(obraz_J%C3%B3zefa_Brandta)https://pl.wikipedia.org/wiki/Bogurodzica_(obraz_J%C3%B3zefa_Brandta)

Kto? Kiedy? Nie wiemy ani kto, ani kiedy napisał pieśń.

Co wiemy? Czego się domyślamy?

ZADANIE: Przeczytaj i odpowiedz na pytania: 1. Co to jest tzw. przekaz kcyński? 2. Kiedy mogła powstać Bogurodzica?

Od Bogurodzicy zaczyna się historia literatury polskiej. Najstarsze zapisy tego utworu pochodzą z początku XV wieku (rękopis kcyński - 1407 r.). Dwie pierwsze strofy pieśni powstały między XII w. a pierwszą połową XIV wieku.

Pieśń posiada cztery cechy główne: - uproszczoną budowę, - układ stroficzny, - częste refreny i rytmizację. (Wikipedia)

Wikipedia

Bogurodzica to najstarsza polska pieśń religijna. Badacze literatury zgodnie określają ją jako arcydzieło. Dzięki temu niezwykłemu utworowi możemy dostrzec, jak bardzo zmieniła się polszczyzna w ciągu kilkuset lat. (...) Bogurodzica jest arcydziełem. To pierwszy polski utwór literacki. Nie można wykluczyć, że przed nią powstały inne dzieła. Te jednak się nie zachowały. Bogurodzica natomiast nie tylko przetrwała - przez wiele wieków uznawano ją za najważniejszą polską pieśń. Dziś w trakcie wielkich uroczystości państwowych czy kościelnych nadal się ją śpiewa, choć dzieło powstało nie mniej niż 700 lat temu. (epodreczniki.pl)

Bogurodzica jako carmen patrium - pieśń ojców

Jak zapisał średniowieczny kronikarz, Jan Długosz , polscy rycerze śpiewali Bogurodzicę w czasie bitwy pod Grunwaldem.

W 1410 roku była to pieśń jednocząca Polaków. W państwie Jagiellonów funkcjonowała jako jeden z dwóch hymnów związanych z polską Koroną.

W 1410 roku

ZADANIE: 1. Jak rozumiesz tytuł artykułu? Do czego nawiązuje, jak wiąże się z treścią całego tekstu? 2. Czego dotyczyły wspomniane w tekscie spory? 3. Jakim typem modlitwy, ze względu na cel, jest Bogurodzica? Uzasadnij, odwołując się do treści artykułu oraz do tekstu piesni.

Artykuł Romana Mazurkiewicza

Podpowiedzi

http://blog.polona.pl/2017/07/jak-czytac-bogurodzice/

Bogurodzica Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena , Maryja! Zyszczy nam, spuści nam . Kyrieleison. Twego dziela Krzciciela, bożycze , Usłysz głosy , napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy , A dać raczy , jegoż prosimy: A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt . Kyrieleison.

Uwaga! Pieśń już na początku XVI wieku nie była w pełni zrozumiała, dlatego archaizmy w niej występujące zastępowano współczesnym słownictwem. Ponadto do kanonicznej wersji utworu, obejmującej dwie strofy, dopisywano kolejne, co świadczy o popularności Bogurodzicy. Pieśń liczyła ostatecznie 23 strofy. ZADANIE: Przetłumacz! - tzn. przygotuj PARAFRAZĘ tekstu. Skorzystaj z przypisów. I zajrzyj do przykładowej wersji Bogurodzicy w wersji współczesnej.

Bogurodzica Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena , Maryja! Zyszczy nam, spuści nam . Kyrieleison. Twego dziela Krzciciela, bożycze , Usłysz głosy , napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy , A dać raczy , jegoż prosimy: A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt . Kyrieleison.

ZADANIE: Jakie cechy możemy przypisać podmiotowi lirycznemu na podstawie tego co mówi?

Bogurodzica Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena , Maryja! Zyszczy nam, spuści nam . Kyrieleison. Twego dziela Krzciciela, bożycze , Usłysz głosy , napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy , A dać raczy , jegoż prosimy: A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt . Kyrieleison.

ZADANIE: Kto jest adresatem próśb zawartychw drugiej strofie utworu? Oceń ich aktualność.

Bogurodzica Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena , Maryja! Zyszczy nam, spuści nam . Kyrieleison. Twego dziela Krzciciela, bożycze , Usłysz głosy , napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy , A dać raczy , jegoż prosimy: A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt . Kyrieleison.

ZADANIE: W jaki sposób jest przedstawiona Matka Boska? Jak to wpływa na całą pieśń?

W jaki sposob została ukazana Matka Boska przez artystę? Porównaj przesłanie tego dzieła z przesłaniem płynącym z Bogurodzicy – ćw. 4., s. 223 . Typ przedstawienia: Theotokos, taki sposób przedstawienia jest ilustracją dogmatu o macierzyństwie, uchwalonego na soborze w Efezie w 431 r., co miało zakończyć spór o to, czy Chrystus ma naturę boską, czy ludzką. Poważna Madonna ukazana jest w centrum, zwrócona frontalnie do wierzących, przed sobą trzyma na kolanach Jezusa, by podkreślić właściwą hierarchię osób. Zaś w tekście Bogurodzicy Matka Boska stoi obok Jezusa, jest pośredniczką między ludźmi a swoim synem

Maestà – nastawa ołtarzowa, obustronnie malowana, o rozbudowanym programie, wykonana w latach 1308-11 przez włoskiego malarza Duccia di Buoninsegna, przeznaczona do ołtarza głównego katedry w Sienie. Wikipedia

Deesis, kość słoniowa, X w., prawdopodobnie Konstantynopol

Deesis (łac. z gr. δέησις „modlitwa, prośba”) – motyw związany z ikonografią chrześcijańską. Polega na trimorhionicznym (trójczęściowym) obrazowaniu osób świętych – centralną osobą jest Chrystus jako Pantokrator, obok Maryja, następnie Jan Chrzciciel. (...)Przedstawienie Deesis wiąże się z Sądem Ostatecznym i wyraża wiarę w Maryję, Jana Chrzciciela i innych świętych, jako przedstawicieli ludzkości i orędowników za grzesznych, proszących Boga o łaskę. Wikipedia

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetur adipiscing

ZADANIE: Wyjaśnij, dlaczego w Bogurodzicy wierni kierują swe prośby do Maryi, a w zwrocie do Chrystusa powołują się na św. Jana Chrzciciela.

DEESIS

deesis – z gr. prośba, błaganie, modlitwa wstawiennicza, motyw budowy średniowiecznego utworu literackiego

ZADANIE: Dlaczego motyw deesis był popularny w średniowieczu?

DEESIS - wywodzi się z Bizancjum, przełom IV i V wieku.

Jak to narysować? prawa strona centrum lewa stronaMatka Boża Chrystus (największa post ać) Jan Chrzciciel

Wikipedia

TEOCENTRYZM - przekonanie, że Bóg jet przyczyną sprawczą, ośrodkiem i celem, do którego zmierza wszystko, co istnieje. Nadaje On zatem sens zarówno dziejom świata, jak i zyciu pojedynczego człowieka. W średniowieczu wszystkie sprawy materialne i zagadnienia intelektualne, normy i wartosci starano sie podporządkować Bogu i religii chrześcijańskiej.

ZADANIE: Uzasadnij, że Bogurodzica jest literackim wyrazem idei hierarchizmu i teocentryzmu.

SREDNIOWIECZE

HIERARCHIZM - przeświadczenie, że wszystkie byty na świecie są uporządkowane według wartości i znaczenia, a każdy z nich zajmuje odpowiedni stopień na drabinie istnień. Drabina wznosi się od rzeczy przyziemnych i zmysłowych ku sprawom duchowym i boskim.

Bogurodzica Bogurodzica dziewica, Bogiem sławiena Maryja, U twego syna Gospodzina matko zwolena , Maryja! Zyszczy nam, spuści nam . Kyrieleison. Twego dziela Krzciciela, bożycze , Usłysz głosy , napełń myśli człowiecze. Słysz modlitwę, jąż nosimy , A dać raczy , jegoż prosimy: A na świecie zbożny pobyt, Po żywocie rajski przebyt . Kyrieleison.

ARCHAIZMY

Nie rozumiemy Bogurodzicy? No właśnie!

Rodzaje archaizmów(nazwa archaizmów, krótka charakterystyka poszczególnych rodzajów archaizmów, przykłady z podręcznika i znalezione samodzielnie): – archaizmy leksykalne, – archaizmy składniowe, – archaizmy fleksyjne, – archaizmy fonetyczne, – archaizmy słowotwórcze.

BOŻYC

Kim jest „bożyc”? (epodreczniki.pl)Dużo problemów nastręczało słowo „bożycze”, użyte przez nieznanego autora Bogurodzicy w pierwszym wersie drugiej zwrotki: „Twego dziela Krzciciela, bożycze”. Niewiedza na temat znaczenia tego wyrazu przyczyniła się do licznych prób zastąpienia go innymi. Pojawiały się więc w tym miejscu inne słowa lub wyrażenia, np. „bożyciel”, „zbożnica”, „bożyde” czy „zbożny czas”. Badania językoznawców wykazały natomiast, że „bożycze” to wołacz w liczbie pojedynczej (tak jak „chłopcze” czy „ojcze”), który w mianowniku ma formę „bożyc”. Końcówkę -yc, -ic w dawnej polskiej polszczyźnie stosowano m.in. jako informację, że ktoś jest czyimś synem. Boż+yc to zatem: Boży syn. Ale tego nasi przodkowie żyjący w XVI stuleciu nie wiedzieli.

DZIELA

Co to znaczy „dziela”?Wśród najtrudniejszych do zrozumienia słów Bogurodzicy z pewnością znajduje się również wyraz „dziela” (w pierwszym wersie drugiej zwrotki). Nie przypadkiem już na początku XVI w. wstawiano w tym miejscu wyraz „syna”. Po zmianie wers stawał się właściwe pozbawiony sensu (bo wynikałoby z niego, że syn Maryi i Chrzciciel to ta sama osoba), ale przynajmniej pozbywano się fragmentu, którego nie rozumiano. Dziś wiemy, że w tekście pieśni owo „dziela” powinno pozostać. Wiemy też, że ma ono korzenie staro‑cerkiewno‑słowiańskie i pierwotnie brzmiało: „dělja”, co oznacza po prostu „dla”. Ci, którzy zmieniali w tekście wyraz, nie mieli też świadomości, że nietypowy w XVI stuleciu szyk: „Twego dziela” / „Twego dla” (a więc: dla Twego) w polszczyźnie średniowiecznej był poprawny. (epodreczniki.pl)

https://wordwall.net/play/9099/995/492

Kształt artystyczny Bogurodzicy

Wiersz średniowieczny to najstarszy system wersyfikacyjny w poezji polskiej. Jego cechy to: asylabiczność (czyli nieregularna liczba sylab w poszczególnych wersach), rymy zewnętrzne (a czasem też – wewnętrzne), wers intonacyjno‑zdaniowy, tzn. taki, w którym każdy wers jest osobnym zdaniem lub samodzielną składniowo cząstką zdania. Oznacza to, że nie stosuje się przerzutni.

DWÓJKOWOŚĆ

KONTRAST

PODOBIEŃSTWO

ŚREDNIOWIECZE - Bogurodzica to utwór zachowujący chrześcijańskie dogmaty, zgodny z zasadami teocentryzmu, a przy tym wręcz kunsztowny. Polski twórca nie miał poprzedników

epodreczniki.pl

Powiedz, jakiego środka stylistycznego użył autor w następujących określeniach: „Bogurodzica Dziewica” i „U Twego Syna Gospodzina”.Przytoczone wyrażenia są niezwykłe, gdyż: - łączenie dziewictwa i macierzyństwa jest dogmatem, - w średniowieczu pozycja dziecka była znacznie niższa niż dzisiaj; do rodziców zwracano się słowami: Pani Matko i Panie Ojcze. Dogmaty religijne zostały przedstawione jako bardzo misternie skonstruowane antytezy.

epodreczniki.pl

ZADANIE: Scharakteryzuj Maryję z rzeźby francuskiej z XII w. i porównaj to ujęcie z obrazemMatki Boskiej ukazanym w Bogurodzicy.

Thank you!

Źródła: WSiP, Nowa Era, epodreczniki.pl, inne