KONRAD WALLENROD

Adam Mickiewicz Konrad Wallenrod

Powieść historyczna z dziejów litewskich i pruskich

Spis treści

1. Geneza i kotekst powstania

2. Genologia

3. Zagadnienia

Geneza i kontekst powstania

• Gotycyzm w literaturze Romantyzmu

• Sytuacja na ziemiach Rzeczypospolitej

• Sytuacja osobista Mickiewicza

Gotycyzm – przedromantyczny nurt kultury europejskiej polegający na fascynacji gotykiem lekceważonym przez poprzednie epoki klasycyzujące. Zrodził się w Wielkiej Brytanii w latach 60. XVIII w. (pierwsza powieść gotycka: Horace Walpole, Zamczysko w Otranto)Cechy: - powrót do estetyki Średniowiecza (architektura, neogotyk); - ispirowanie się gatunkami poetyckimi mającymi korzenie w średniowiecznej kultirze oralnej, w twórczości uprawianej w językach wernakularnych, nie po łacinie, pozostającymi poza nurtami poetyki klasycznej (ballada, pieśń, epos rycerski, chanson de geste, francuski "trubaduryzm" itp.) - nacisk na nastrój grozy, tajemniczości, "średniowieczny" sztafaż, kostium, sceneria (stare opuszczone zamczyska, archotektura gotycka, ruiny, cmentarzyska, noc, księżyc, duchy); - frenetyzm (groza, szaleństwo, makabra); - fascynacja przszłością, nie tylko "rycerską" ale również powroty do przedchrześcijańskich korzeni (kulty pogańskie, animistyczne -> zwierzęta: kruk, czarny kot itp.) - wzniosłość, patos; - tematyka: zbrodnia, kara, szaleństwo, tajemnicza, ciemna strona ludzkiej osobowości, często niedająca się ująć w racjonalnych kategoriach; - bohaterowie-rycerze (np. R. Wagner: Lohengrin, Parsifal, Tannhauser, Walkirie; F. Schiller, Rękawiczka, A. Mickiewicz, Grażyna; J. Słowacki, Balladyna).

Polskie modyfikacje gotycyzmu: - wkomponowanie w utwory gotyckie wątku niepodległościowego; - historyczne/gotyckie miejsca akcji - z pamiątkami historii narodowej; - często służebna rola gotyckiego sztafażu, ważniejsza ideologia narodowowyzwoleńcza; - w Polsce: 1. poł. XIX wieku, Zygmunt Krasiński, Anna Mostowska,

Konrad Wallenrod powstawał w latach 1825–1827. Został wydany w Petersburgu w 1828 roku. W 1825 roku w Rosji miało miejsce antycarskie powstanie dekarystów, wśród których Mickiewicz miał znajomych (Aleksander Bestużew, Konrad Rylejew). Powstanie zostało szybko stłumione. Polska od 1795 roku była pod zaborami. Polacy nie byli pogodzeni z sytuacją nieposiadania własnego państwa, wciąż mieli nadzieję na odzyskanie niepodległości. Polska inteligancja, zwłaszcza młoda (studenci) pracowała nad zachowaniem i umacnianiem tożasamości narodowej (działające z inicjatywy wileńskiej młodzieży Towarzystwo Filomatów i Filaretów, do którego należal Mickiewicz; aresztowania i zsyłki na Syberię - 1823 rok). w 1830 roku wybuchło powstanie listopadowe - wielki niepodległościowy zryw wymierzony w carską Rosję. Przed powstaniem i nawet w trakcie jego trwanie długo rozważono, jakie strategie walki z zaborcą są możliwe i najlepsze wobec jego miażdżącej przewagi. Konrad Wallenrod wpisuje się w te rozważania.

Korzystając z zaproszenia hrabiny Karoliny z Rzewuskich Sobańskiej, uczestniczył w wycieczce na Krym, wojażując w towarzystwie m.in. przyszłego pisarza Henryka Rzewuskiego i carskich agentów – generała Iwana O. Witta oraz Aleksandra Boszniaka. W grudniu 1825 r. Mickiewicz został przeniesiony do Moskwy i przypisany do kancelarii gubernatora, księcia Dmitrija W. Golicyna. Opublikował odwołujący się do osobistych przeżyć tom Sonety (1826), z mistrzowskim wprowadzaniem do poezji elementów orientalizmu. W Moskwie powstawał też Konrad Wallenrod, w zawoalowanym historycznym kostiumie podejmujący dylematy walki o wolność ojczyzny. Gdy po niemal trzech latach spędzonych poza Petersburgiem, na początku grudnia 1827 r. wracał Mickiewicz do stolicy, był już innym człowiekiem – Europejczykiem o ugruntowanej sławie, świadomym swej wysokiej pozycji twórcą, swobodnie uczestniczącym w życiu artystycznej i towarzyskiej elity. W Petersburgu Mickiewicz przezwyciężył ostatecznie zakazy cenzury i opublikował Konrada Wallenroda (1828). W maju 1829 r. A. Mickiewicz, dzięki staraniom rosyjskich przyjaciół uzyskał zezwolenie na wyjazd z Rosji. W blasku zdobytej w Petersburgu sławy opuścił imperium, udawał się na zachód Europy.

Pod koniec 1823 r. Mickiewicz został aresztowany pod zarzutem przynależności do tajnego studenckiego Towarzystwa Filomatów. Osadzono go w wileńskim więzieniu, z którego został zwolniony wiosną 1824 r. za poręczeniem wybitnego historyka prof. Joachima Lelewela. Pozostawał jednak pod dozorem policji. W sierpniu 1824 r. zapadł wyrok w procesie filomatów, oskarżonych o to, że „zamierzali szerzyć nierozsądny polski nacjonalizm”. Mickiewicza skazano na zesłanie do Rosji i pobyt „w oddalonych od Polski guberniach”. Poeta opuścił Wilno jesienią 1824 r. i udał się do Petersburga, gdzie spędził niespełna trzy miesiące, czekając na wyznaczenie miejsca pracy – miała nim być Odessa. Nawiązał wówczas przyjazne relacje z kręgiem spiskujących rosyjskich oficerów ze Związku Północnego, którzy rok później wywołali tragicznie zakończone powstanie dekabrystów. Mickiewicz bywał u oficera i poety Aleksandra A. Bestużewa Marlinskiego, zaprzyjaźnił się z poetą Kondratijem F. Rylejewem, który z wyroku sądu w lipcu 1826 r. został powieszony – po nim imię Konrada nosił mickiewiczowski Wallenrod. Srogość wymierzanych dekabrystom kar wstrząsnęła poetą. W końcu stycznia 1825 r. Mickiewicz wyruszył z Petersburga do Odessy, gdzie miał podjąć pracę nauczycielską. Podróżował niespiesznie, od Morza Białego do Czarnego.

- swobodna kompozycja, luki w narracji, niejasności, niedopowiedzenia w losach bohaterów; fragmentaryczność kompozycji; pozorna niespójność ->zagadkowość, tajemniczość -> metafizyczna tajemnica bytu, niodgadniony sens ludzkich losów, egzystencjalny pesymizm;

Powieść poetycka: - gatunek wykształcony w dobie przełomu romantycznego, wcześniej nieznany - najpełniejszy wyraz ambicji nowego prądu; - w Polsce powstaje w pierwszej, przedlistopadowej fazie romantyzmu (lata 20. XIX w.); - jest wybitnym osiągnięciem epiki romantycznej; - pisana najczęściej 13- lub 11-zgłoskowcem; - narracja trzecioosobowa, ale inkrustowana przytoczeniami, wstawkami lirycznymi, jak pieśni czy ballady, dramatycznymi (liczne dialogi); - tytuły: "powieść" = opowieść, relacja oparta na źródłach regionalnych lub historycznych; - założenie estetyczno-ideowe: regionalizm, historyzm, autentyzm - powoływanie się na źródła, w przeciwieństwie do heroicznej epiki klasycystycznej i jej nieprawdopodobieństw; - nowatorska kunsztowna narracja - dba o psychologiczne i społeczne prawdopodobieństwo postaci, stosuje tzw. mowę pozornie zależną, narrator przestaje być autorytarny; - powieść rozbija jednolitą wizję świata i człowieka; - filozoficzno-emocjonalna aura utworów;

Powieść poetycka: - gatunek wykształcony w dobie przełomu romantycznego, wcześniej nieznany - najpełniejszy wyraz ambicji nowego prądu; - w Polsce powstaje w pierwszej, przedlistopadowej w pierwszej fazie romantyzmu (lata 20. XIX w.); - jest wybitnym osiągnięciem epiki romantycznej; - pisana najczęściej 13- lub 11-zgłoskowcem; - narracja trzecioosobowa, ale inkrustowana przytoczeniami, wstawkami lirycznymi, jak pieśni czy ballady; - tytuły: "powieść" = opowieść, relacja oparta na źródłach regionalnych lub historycznych; - założenie estetyczno-ideowe: regionalizm, historyzm, autentyzm - powoływanie się na źródła, w przeciwieństwie do heroicznej epiki klasycystycznej i jej nieprawdopodobieństw;

- bohaterowie - ludzie z krwi i kości, choć podlegają działaniu niewyjaśnionych sił, niezwykłaść ich losów, spiętrzona zagadkowość, dająca się jednak racjonalnie rozwikłać; - dominanta biografii bohatera - problem moralny, dramat sumeinia, konflikt wewnetrzny, skłócenie ze światem z powodów osobistych, ideowo-politycznych, narodowych; - bohater - cierpiący, skrzywdzony, mściciel itp. - europejskie wzorce: Walter Scott, Lord Byron (Korsarz, Giaur) - polskie: Adam Mickiwiecz, Grażyna (1823); Jacek Malczewski, Maria (1825); Adam Mickiewicz, Konrad Wallendrod (1828), Seweryn Goszczyński, Zamek kaniowski (1828).

Główne zagadnienia i motywy

• historyzm maski, kostium/maska historyczna

• rola pieśni i poety/pamięć/tożsamość

• bohater tragiczny/romatyczny

• walenrodyzm

• nieszczęśliwa miłość

• orientalizm

Historyzm maski

Konrad Wallenrod mimo stroju mistrza krzyżackiego jest z XIV wieku jest XIX-wiecznym typem spiskowca. Jego postać uformowały nowe doświadczenia spiskowe, z którymi Mickiewicz zetknął się w Rosji dzięki kontaktom z dekabrystami. Powieść poetycka jest zatem w rzeczywistości utworem o etyce sposkowej i o mentalności politycznych buntowników.

Rola pieśni i poety

"Pieśń gminna" ocala od zapomnienia, nie pozwala utonąć "w zapomnienia fali". Przechowuje narodową tożsamość w świadomości ludu, w jego mówionej bądź śpiewanej tradycji. Ten sposób trwania jest niezniszczalny, o wiele bardziej niż materialne pamiątki.

O wieści gminna! Ty arko przymierza Między dawnymi i młodszymi laty: W tobie lud składa broń swego rycerza, Swych myśli przędzę i swych uczuć kwiaty! Arko! tyś żadnym niezłamana ciosem, Póki cię własny twó􏰀 lud nie znieważy; O pieśni gminna, ty stoisz na straży Narodowego pamiątek kościoła [...] Płomień rozgryzie malowane dzie􏰀e, Skarby mieczowi spustoszą złodzie􏰀je, Pieśń u􏰀dzie cało!

Wajdelota Halban - pieśniarz, bard - strażnik pamięci, sam jest niejako upersonifikowaną pamięcią

Rolę strażnika pamięci odgrywa poezja - uwznioślona w sposób charakterystyczny dla romantyzmu. Pełni pozaliteracką funkcję. Ma sterować zbiorową świadomością narodu. Jest wszechwładna, zwłaszcza poezja tyrtejska wzywająca do heroicznego obowiązku, uzurpująca sobie "rząd dusz".

Konrad Wallendrod staje się wręcz zakładnikiem tak rozumienaej pieśni. Tyranię poezji nakazów i powinności można potraktować jako jedną z odsłon "przemocy mitycznej", o której pisała Maria Janion. Wallenrod protestuje przeciw owej tyranii pieśni:

Znam 􏰀a was!... Każda piosnka waj􏰀deloty Nieszczęście wróży 􏰀ak nocnych psów wycie: Mordy, pożogi wy śpiewać lubicie, Nam zostawiacie — chwałę i zgryzoty... Jeszcze w kolebce, wasza pieśń zdradziecka Na kształt gadziny obwija pierś dziecka I wlewa w duszę na􏰀sroższe trucizny, Głupią chęć sławy i miłość o􏰀czyzny!...

Dla polskiego romantyzmu charakterystyczne jest dążenie do przenoszenie wpływu na zbiorowość ze sfery duchowej, niematerialnej do sfery polityki, działania - w celu odzyskania niepodległości. Poezja staje się w tym okresie ekwiwalentem państwowości, sposobem zachowania narodowej tożsamości. Działanie w sferze poezji rekompensuje brak możliwości działania na realnym politycznym, społecznym polu. "[...] idea połączenia religii z polityką zaszczepiona została na ziemi" (towiańczycy)

Bohater tragiczny/bohater romantyczny

Bohater romantyczny to specyficzny typ postaci literackiej o następujących cechach: - skrajny indywidualizm; - skupienie się na swoim wnętrzu - nadzwyczajna duchowa moc - jednostka wybitna; - poczucie wyjątkowości, ale i osamotnienia; - nieograniczona ofiarność; - nieokiełznana duma; - tajemniczy fatalizm losu; - podwójność biografii Konrad został wystylizowany na bohatera bajronicznego - samotnego mściciela krzywd - jest posępny, ponury, nieprzystepny, mimo że poświęca się dla dobra narodu, alienuje się ze społeczności, stoi niejako ponad nią; cierpi z powodu moralnego rozdarcia rozdarcia i konieczności wyrzeczenia się osobistego szczęścia, ale jednocześnie jest pyszny, butny, czasem agresywnie reaguje na otoczenie.

Bohater tragiczny to ktoś zmuszony wybierać pomiędzy równoważnymi, ale wykluczajacymi się racjami/wartościami, przy czym żaden z tych wyborów nie jest dla niego korzystny, każdy prowadzi do katastrofy. Konrad jest zmuszony zrezygnować nie tylko z osobistego szczęścia, ale i z etyki rycerskiej, by walczyć o wolność swojego narodu. W imię wyższej idei wybiera niemoralne sposoby walki (makiawellizm - postawa polityczna o motcie "cel uświęca środki"). Misja, którą podejmuje, jest w zasadzie koniecznością, a jednocześnie staje się działaniem wyniszczającym bohatera duchowo. Jest on "wezwany do boju bez chwały,/I do męczeństwa bez martwychwstania". Musi zrezygnować nawet z heroicznej pamięci jego czynów, gdyż jeśli będą one poznawane przez przyszłe pokolenia, to jedynie w konspiracji. Szkicując tę sytuację, Mickiewicz rozpoznaje w niej tragiczne losy Polaków urodzonych w niewoli, zmuszonych działać niejawnie, w ukryciu, podstępem i spiskiem.

Walenrodyzm

Nieszczęśliwa miłość

- miłość skazana na cierpienie; - niemożliwa do zrealizowania na tym świecie; - mogąca się spełnić jedynie poza granicą śmerci.

Inspiracje: - Tristan i Izolda (legenda celtycka, średniowiecze); - J.W. Goethe, Cierpienia młodego Wertera; - R. Wagner, Tristan i Izolda - Liebestod -> pesymistyczna, przerażająca egzystencjalnie wizja miłości nierozłacznie splecionej ze śmiercią - Eros i Tanatos.

Orientalizm

(łac. Oriens – wschód; orientalis – „wschodni”) – utrwalona w kulturze Zachodu forma egzotyzmu polegająca na uzewnętrznieniu i akcentowaniu w tekstach kultury fascynacji kulturami Wschodu.