Boże Narodzenie na Warmii

Szemel i byśki. Zwyczaje bożonaorodzeniowe Warmii.

Opracowała:Joanna Ciborowska

Warmińskie święta Bożego Narodzenia

Dawna Warmia

Gody to dawna nazwa dzisiejszego Bożego Narodzenia. Dni świateczne były powiązane z czarami oraz przedsądami, które nie miały zwiazku z wiarą katolicką. Zaczynaly się one dopiero w Świętą Noc. Przygotowywano się do nich przez cały czas trwania adwentu. Obowiązkowym elementem był wieniec adwentowy, który robiono ze świerkowych gałązek, ozdabiano czerwonymi gałęziami i zawieszano pod sufitem. Każdej niedzieli ustawiano na nim jedną świeczkę. W tym czasie po wsiach chodzili przebierańcy, zbierający datki.

Jak to dawniej na Warmii bywało

W rogu pokoju, zamist choinki stawiano snopek zboża, a po kolacji wigilijnej zostawiano jedzenie i rozpalano gien dla przodków,bo noc wigilojna była noca duchów.

Na stołach nie było 12 wigilijnych potraw. Natomist nie mogło zabraknoąc pieczienej gęsi, czy czerniny, kiełbasy z drobui, pierniczków i marcepanów.

Nie był znany wśród warmiaków Mikołaj. Zatem kto prznosił prezenty? Kliknij w obrazek.

Szemeli jego słudzy

Kim był Szemel?

Szemel był postacią z osadzoną na kiju głową konia, okrytą białym prześcieradłem, wyglądał jak koń zrośnięty z jeźdźcem, przypominał krakowskiego lajkonika. Szemlowi towarzyszyli: muzykant, kominiarz z drabiną, stara kobieta z koszem przyjmująca podarki, niedźwiedź i śmierć z kosą.

Kolędnicy podskakiwali w rytm muzyki, strzelali z bata i czynili niesamowity harmider. Niekiedy śpiewali kolędy i odpytywali dzieci ze znajomości pacierza.

Szemel

Zwyczaje

Podczas wieczerzy wigilijnej na Warmii i Mazurach nie dzielono się opłatkiem – zwyczaj ten przywędrował dopiero w czasach współczesnych po drugiej wojnie światowej.

Mieszkańcy wsi wierzyli, że w wigilijną noc na ziemię przybywają dusze bliskich zmarłych. Stąd też brał się zwyczaj posypywania podłóg, stołów i ław piaskiem lub mąką.

Poranna jutrznia była odpowiednikiem współczesnej pasterki – odbywała się wyjątkowo uroczyście, a po niej następowały przygotowania do wieczerzy wigilijnej.

Co zamisat pasterki?

Dopiero o poranku następnego dnia, o piątej lub szóstej, ludzie udawali się na mszę do kościoła. Potem wracali na świąteczne śniadanie, a dzieci znajdowały pod choinką prezenty, które w nocy podrzucił święty Mikołaj. Nie były one bogate – najczęściej bywały to słodycze, wykonane własnoręcznie zabawki z drewna, gałganków lub słomy, jabłka, orzechy, marcepany swojej roboty, czasami pomarańcze.

W noc Bożego Narodzenia według wierzeń warmińskich zwierzęta mówiły ludzkim głosem, działy się dziwy, pełno było magii i symboliki. Na pasterkę chodzono tylko w miastach lub większych wioskach, gdzie był kościół parafialny.

Pierwszy i drugi dzień świąt

Swiętowanie

Pierwszy dzień Świąt spędzało się w domu. Na drugi odwiedzało się krewnych i przyjaciół. Nie poszczono, potrawy były treściwe, na przykład biały groch gotowany z boczkiem. Groch miał zapewniać pomyślność.

Byśki

Na Warmii i Mazurach pieczono Byśki - bułeczki w kształcie zwierząt i ptaków. Zwyczaj tych wypieków i skłądania sobie życzeń był praktykowany od Wigilii do Święta Trech Króli.

Projekt świąteczny „Kolęduj – My! Warmia – Mazury na święta” to najnowszy projekt Teatru Nowego w Olsztynie. Celem projektu było zrzeszenie artystów z województwa Warmińsko-Mazurskiego. Finalnym produktem jest płyta z kolędami polskimi, kolędami z Warmii i Mazur oraz czterema opowiastkami o świątecznych tradycjach w regionie. Zapraszamy do odsłuchania utworów i pobrania ich.

Życzenia i kolędy

Bibliofrafia

J. B y s t r o ή, Etnografia Polski, W arszawa 1947, ss. 11,171; W. Klinger, Obrzędowość ludowa Bożego Narodzeniu, Poznań 1926, ss. 10—15; K. Z a w is to w ic z, Obrzędowość świąt Bożego Narodzenia, Wiedza i Życie, 1933, nr 12, s. 1; B. Stelmachowska, Rok obrzędowy na Pomorzu, Toruń 1933, ss. 43—76. Powiat olsztyński: Stękiny, Gietrzwałd, Unieszewo, Brąsw ałd, Dajtki, Pluski, Dywity, Ruś, K aletka St., Ząbie, Barczewo, Butryny, Skajboty, Purda, Wipsowo, Giławy, Leszno. Powiat biskupiecki: Jeziorany, Rasząg, Węgój, Bredvnki, Samławki, Rudziska. Powiat ostródzki: Pelnik, Lipowo Kurkowskie, Kurki. Powiat szczycieński: Krzywonoga, Elginowo, Targowo. Materiały rękopiśmienne O. Kolberga przygotowywane do druku jako X X X t. z serii O życiu i zwyczajach Mazurów pruskich. Bogaty m ateriał zaw ierają między innymi artykuły z kolejnych roczników „Słowa na Warmii i Mazurach” (1952—1963) oraz praca M. ZientaryMalewskiej, O Warmio m oja miła (Warszawa 1959, ss, 164—167). M ateriał ten potwierdza zebrane współcześnie relacje terenowe.