POETYKA. Środki stylistyczne.

nº1

POWTÓRKA MATURALNA

wybraneŚRODKI

POETYCKIE

ZACZYNAMY!

INDEKS

INWOKACJA·····················

EPITET ····················

WYLICZENIE ···················

PORÓWNANIE·················

METAFORA ·······················

POWTÓRZENIE················

10

STAŁY EPITET··················

REFREN ·························

11

OKSYMORON ···················

ANAFORA ·························

12

EPIFORA ··----··················

APOSTROFA ···················

INDEKS

19

13

KONTRAST ·····················

PYTANIE RETORYCZNE·

20

14

ZDROBNIENIE ·················

WYKRZYKNIENIE···········

ZGRUBIENIE ····················

ANIMIZACJA ··················

21

15

16

PERSONIFIKACJA···········

PARALELIZM SKŁADNIOWY.................

22

17

ONOMATOPEJA················

23

18

ALITERACJA ····················

ANTYTEZA ···················

EPITET

TO OKREŚLENIE RZECZOWNIKA. , KTÓRE ZMIENIA JEGO ZNACZENIE. Może być wyrażony: przymiotnikiem, imiesłowem przymiotnikowym, rzeczownikiem

PRZYKŁADY EPITETÓW W UTWORZE "SMUTNO MI BOŻE! JULIUSZA SŁOWACKIEGO

RODZAJE EPITETÓW

EPITET STAŁY

METAFORYCZNY

OKSYMORON

Określenie zawsze odnoszone do tego samego zjawiska. Ten rodzaj epitetu występował przede wszystkim w poezji antycznej (np. „szybkonogi Achilles”).

Wyraz określający przybiera znaczenie metaforyczne, niebezpośrednie (gorzkie gwiazdy, gadająca cisza).

Epitet sprzeczny, to zestawienie wyrazów o przeciwstawnym znaczeniu, które daje efekt paradoksu. Aby uznać dane zestawienie wyrazów za oksymoron, zabieg ten musi być celowy, a nie stanowić tylko efekt błędu, np. czarny śnieg, sucha woda.

UWYDATNIENIE JEDNEGO ZJAWISKA POPRZEZ ZESTAWIENIE GO Z INNYM(Dumny jak paw. Usta czerwone jak ogień.)

PORÓWNANIE

Nas nauczono. Nie ma litości. Po nocach śni się brat, który zginął, Okrucieństwo, Cierpienie, Przemoc któremu oczy żywcem wykłuto, któremu kości kijem złamano; i drąży ciężko bolesne dłuto, nadyma oczy jak bąble — krew. Krzysztof Kamil Baczyński

Przechodnie, brodząc w złocie, mieli oczy zmrużone od żaru, jakby zalepione miodem, a podciągnięta górna warga odsłaniała im dziąsła i zęby. I wszyscy brodzący w tym dniu złocistym mieli ów grymas skwaru, jak gdyby słońce nałożyło swym wyznawcom jedną i tę samą maskę — złotą maskę bractwa słonecznego; i wszyscy, którzy szli dziś ulicami, spotykali się, mijali, starcy i młodzi, dzieci i kobiety, pozdrawiali się w przejściu tą maską, namalowaną grubą, złotą farbą na twarzy, szczerzyli do siebie ten grymas bakchiczny — barbarzyńską maskę kultu pogańskiego. Bruno Schulz

Ehej, jak gwałtem obrotne obłoki I Tytan prętki lotne czasy pędzą, A chciwa może odciąć rozkosz nędzą Śmierć - tuż za nami spore czyni kroki. Mikołaj Sęp Sarzyński

METAFORA

Przenośnia, zespół słów, w których znaczenie jednych zostaje przeniesione na znaczenie pozostałych słów, na zasadzie dostrzeżonego między nimi, mniej lub bardziej odległego pokrewieństwa.

Metafora w poezji polskiej

Znów wędrujemy ciepłym krajem, malachitową łąką morza. (Ptaki powrotne umierają wśród pomarańczy na rozdrożach.) Na fioletowoszarych łąkach niebo rozpina płynność arkad. Pejzaż w powieki miękko wsiąka, zakrzepła sól na nagich wargach. Krzysztof Kami Baczyński

1.

Skocz do sklepu!

Zrobię to jednak, bo masz złote serce!

Padam na twarz z przemęczenia!

2.

1.

Nie tracę już czasu! Załatwię co trzeba i jestem z powrotem!

4.

Muszę już lecieć!Czas to pieniądz! Robota wzywa!

3.

METAFOR UŻYWAMY W JĘZYKU CODZIENNYM, CHOCIAŻ O TYM NIE WIEMY LUB NIE ZWRACAMY NA NIE UWAGI.

APOSTROFA

To uroczysty, bezpośredni zwrot do adresata.

Lu­bię z bla­chy twe­go kub­ka Pić her­ba­tę gorz­ką, pani - Lu­bię gła­skać twe­go szczu­ra, Gdy się do mych nóg przy­czoł­ga - (...) O feu­dal­na moja pani, Chwa­lę so­bie twe do­mo­stwo Wiecz­ny len­nik na twych wło­sach, Trwa­ły wa­sal twe­go że­bra... Stanisław Grochowiak

Nie obie­cu­ję ci wie­le... Bo tyle co pra­wie nic... Naj­wy­żej wio­sen­ną zie­leń... I po­god­ne dni... Naj­wy­żej uśmiech na twa­rzy... I dłoń w po­trze­bie... Nie obie­cu­ję ci wie­le... Bo tyl­ko po pro­stu sie­bie... Bolesław Leśmian

inwokacja (rozbudowana apostrofa)

Gniew Achilla, bogini, głoś, obfity w szkody, Który ściągnął klęsk tyle na greckie narody, Mnóstwo dusz mężnych wcześnie wtrącił do Erebu, A na pastwę dał sępom i psom bez pogrzebu Walające się trupy rycerskie wśród pola: T ak Zeusa wielkiego spełniała się wola Odtąd, gdy się zjątrzyli sporem niebezpiecznym Agamemnon, król mężów, z Achillem walecznym. Homer

rozpoczyna każdą epopeję,

Litwo! Ojczyzno moja! ty jeste jak zdrowie. ś Ile ci trzeba ceni , ten tylko si dowie, ę ć ę Kto ci straci . Dzi pi kno tw w ca ej ozdobie ę ł ś ę ść ą ł Widz i opisuj , bo t skni po tobie.

Litwo! Ojczyzno moja! ty jesteś jak zdrowie. Ile cię trzeba cenić, ten tylko się dowie, Kto cię stracił. Dziś piękność twą w całej ozdobie Widzę i opisuję, bo tęsknię po tobie. (...) Adam Mickiewicz

czyli epos

WYLICZENIE

Inaczej ENUMERACJA to wymienienie w szeregu analogicznie zbudowanych zdań coraz to nowych elementów tej samej kategorii

Bociek za gąskę, Gąska za kurkę, Kurka za Kicię, Kicia za Mruczka, Mruczek za wnuczka, Wnuczek za babcię, Babcia za dziadka, Dziadek za rzepkę, Oj, przydałby się ktoś na przyczepkę! Julian Tuwim

Dźwięk, cień, dym, wiatr, błysk, głos, punkt - żywot ludzki słynie.

Daniel Naborowski

wyliczenia w liryce

Py­łem księ­ży­co­wym być na two­ich sto­pach, wia­trem przy twej wstąż­ce, mle­kiem w two­im kub­ku, pa­pie­ro­sem w ustach, ścież­ką po­śród cha­brów ław­ką, gdzie spo­czy­wasz, książ­ką, któ­rą czy­tasz. Prze­szyć cię jak nit­ka, oto­czyć jak prze­stwór, być po­ra­mi roku dla twych dro­gich oczu i ogniem w ko­min­ku, i da­chem, co chro­ni przed desz­czem. Konstanty Ildefons Gałczyński

Kocham cię w słońcu. I przy blasku świec. Kocham cię w kapeluszu i w berecie. W wielkim wietrze na szosie, i na koncercie. W bzach i w brzozach, i w malinach, i w klonach. I gdy śpisz. I gdy pracujesz skupiona. I gdy jajko roztłukujesz ładnie - nawet wtedy, gdy ci łyżka spadnie. W taksówce. I w samochodzie. K.I. Gałczyński

zabieg stylistyczny polegający na wielokrotnym użyciu tego samego elementu językowego

POWTÓRZENIE

A co? krzyknął Asesor kręcąc strzelby rurą, A co? fuzyjka moja? górą nasi, górą! A co? fuzyjka moja? niewielka ptaszyna, A jak się popisała? to jej nie nowina, Nie puści ona na wiatr żadnego ładunku, Od książęcia Sanguszki mam ją w podarunku. Adam Mickiewicz

RODZAJE POWTÓRZEŃ

23

12

11

10

PARALELIZM SKŁADNIOWY

REFREN

EPIFORA

ALITERACJA

ANAFORA

22

stosowanie ciągów zdań o takiej samej lub podobnej budowie

powtórzenie grupy głosek na początku kolejnych wyrazów

powtórzenie elementu na końcu wersu

powtórzenie elementu na początku wersu

powtarzająca się strofa

PYTANIE RETORYCZNE

Orszulo moja wdzięczna, gdzieś mi sie podziała?

13

W którą stronę, w którąś sie krainę udała?

Jan kochanowski

zwrot w postaci pytania, na które nie oczekuje się odpowiedzi, gdyż jest ona znana

Kto mi­łość zna? Kto, du­szą obłą­ka­ny, Wy­pił za­bój­czy i naj­słod­szy jad, A z mar­twych ożył nim, jak rosą kwiat? Kto ssał miód z krwa­wych ust ser­decz­nej rany? Kto od­dał wszyst­ko, że­bra­kiem być rad, Kto nie­wol­ni­kiem sprze­dał się w kaj­da­ny, A zo­stał kró­lem wszech gwiazd ob­wo­ła­ny I zdo­był nowy, nie­od­kry­ty świat? Leopold Staff

WYKRZYKNIENIE

"Skandal! - krzyczy - nie do wiary! Ktoś mi ukradł okulary!" Julian Tuwim

14

inaczej eksklamacja

bezpośredni zwrot, grupa wyrazów w wołaczu lub zdanie wykrzyknikowe

animizacja

15

inaczej ożywienie – literacki środek stylistyczny, polegający na nadaniu przedmiotom nieożywionym lub pojęciom abstrakcyjnym, cech istot żywych

Stoi na stacji lokomotywa / Ciężka, ogromna i pot z niej spływa... Julian Tuwim

Ciepła ciemność na ramionach się oprze / jest dobrotliwym zwierzęciem milczenia / ogromna i powolnaKrzysztof Kamil Baczyński

PERSONIFIKACJA (UOSOBIENIE)

figura retoryczna i środek stylistyczny polegające na metaforycznym przedstawianiu zwierząt i roślin, przedmiotów nieożywionych, zjawisk lub idei jako osób ludzkich – szczególnie często personifikuje się pojęcia abstrakcyjne.

16

O minarecie świata! o gór padyszachu!Adam Mickiewicz

PERSONIFIKACJA

Na straganie w dzień targowy Takie słyszy się rozmowy: "Może pan się o mnie oprze Pan tak więdnie, panie koprze." "Cóż się dziwić, mój szczypiorku, Leżę tutaj już od wtorku!" Rzecze na to kalarepka: "Spójrz na rzepę - ta jest krzepka!" Jan Brzechwa

17

bum!

plask!

bzz

polega na takim dobieraniu wyrazów, aby naśladowały one swym brzmieniem opisywane zjawisko lub dźwięki wydawane przez opisywany przedmiot

cii!

ciach, ciach!

ONOMATOPEJA (DŹWIĘKONAŚLADOWNICTWO)

ONOMATOPEJE

odgłosy człowiekahihihi!

Stoi i sapie, dyszy i dmucha, Żar z rozgrzanego jej brzucha bucha: Uch - jak gorąco! Puff - jak gorąco! Uff - jak gorąco! Julian Tuwim

odgłosy pojazdów wrrrr

odgłosy zwierzątmiau-miau

onomatopeje oddają

odgłosy przyrody szum

odgłosy naturyszszsz

odgłosy przedmiotówciach! ciach!

KONTRAST ANTYTEZA

Bóg się rodzi, moc truchleje Pan niebiosów – obnażony Ogień krzepnie, blask ciemnieje Ma granicę – nieskończony Franciszek Karpiński

18

polega na przedstawieniu pewnego zjawiska poprzez ukazanie na tle lub obok zjawiska zupełnie odmiennego. Takie zestawienie przeciwieństw służy uwydatnieniu cech charakterystycznych opisywanego zjawiska czy obiektu BIAŁY-CZARNY MAŁY-DUŻY

polega na zestawieniu dwóch elementów znaczeniowo przeciwstawnych w jedną całość treściową dla uzyskania wyższej ekspresj

19

ZDROBNIENIA/ZGRUBIENIA

20

ZDROBNIENIE - wyraz utworzony za pomocą odpowiedniego formantu oznaczającego rzecz albo osobę mniejszą od nazywanej wyrazem podstawowym. Zdrobnienie oznaczać może też pozytywny (lub pogardliwy) stosunek do omawianego obiektu, np. koteczek, serduszko.

ZGRUBIENIE - wyraz pochodny podkreślający wielkość czegoś lub wyrażający żartobliwe, pogardliwe lub poufałe nastawienie mówiącego do przedmiotu wypowiedzi, np. nochal.

21

THE END?

DZIĘKI!

OPRACOWANIE: MONIKA PTAK