3 LO - Małżeństwo w aspekcie prawa kanonicznego

Małżeństwo w aspekcie prawa kanonicznego

Prawo stanowione przez kompetentnego i odpowiedzialnego prawodawcę stoi na straży dobra ogółu, dbając o społeczny ład i sprawiedliwość, ochraniając słabych przed silnymi, tworząc barierę dla wyzysku i oszustw. Broni też człowieka przed nim samym - przed jego słabościami, zaślepiającymi namiętnościami i niewiernościami. Również małżeństwo i rodzina są zagrożone przez szereg różnego rodzaju niegodziwości, kłamstw i zdrad. Toteż zarówno państwo, jak i Kościół roztaczają szczególną opiekę prawną nad małżeństwem i rodziną. W Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej znajdujemy art. 18, który mówi, iż małżeństwo, rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod państwową opieką i ochroną. Kościół mając na uwadze trwałość i szczęście małżeńskiego związku oraz godność sakramentu zawarł normy dotyczące małżeństwa i rodziny w Kodeksie prawa kanonicznego, zatwierdzonym w 1983 roku przez Jana Pawła II, w kanonach od 1055 do 1165.

Kanon 1055 definiuje małżeństwo jako „małżeńskie przymierze, przez które mężczyzna i kobieta ustanawiają między sobą wspólnotę całego życia, skierowaną ze swej natury do dobra małżonków oraz zrodzenia i wychowania potomstwa". W tym samym kanonie czytamy również, że małżeństwo "zostało między ochrzczonymi podniesione przez Chrystusa Pana do godności sakramentu". Małżeństwo jest przymierzem, a więc związkiem zawartym dobrowolnie między mężczyzną i kobietą. Wyklucza ono związki w obrębie tej samej płci. Związek tego rodzaju jest "wspólnotą całego życia", czyli trwa aż do śmierci, a stawia sobie za cel osiągnięcie przez małżonków pełniejszego rozwoju osobowego oraz zrodzenie i wychowanie dzieci.

Małżeństwo stwarza zgoda stron (kanon 1057, paragraf 1) - akt woli, którym mężczyzna i kobieta w nieodwołalnym przymierzu wzajemnie się sobie oddają i przyjmują (kanon 1057, paragraf 2). Mężczyzna i kobieta w momencie wypowiadania przysięgi małżeńskiej zawierają ze sobą ten związek-sakrament, którego są dla siebie zarazem szafarzami i przyjmującymi. Czynią to wobec świadków. Świadkiem jest kapłan, który błogosławi małżeństwo i jednocześnie przewodniczy obrzędom. Prócz tego świadkami są poniekąd wszyscy uczestnicy ceremonii, a urzędowo niektórzy, których się do tego typuje. Kanon 1058 mówi, że "małżeństwo mogą zawrzeć wszyscy, którym prawo tego nie zabrania", bowiem prawo to zakorzenione jest w naturalnym porządku rzeczy, ustanowionym przez Boga. Tak więc osoby zawierające sakrament małżeństwa muszą się wykazać pewnymi przymiotami.

I. Przymioty ze strony intelektu - przymioty o charakterze poznawczym: a) muszą posiadać odpowiednią wiedzę, która może być naruszona przez: - niewiedzę - a więc brak świadomości, że małżeństwo jest trwałym związkiem między mężczyzną i kobietą, skierowanym do zrodzenia potomstwa przez jakieś seksualne współdziałanie (po osiągnięciu dojrzałości zakłada się, że taka wiedza istnieje) - błąd co do osoby lub co do istotnego przymiotu osoby - podstępne wprowadzenie w błąd (dotyczący jakiegoś przymiotu drugiej osoby który może poważnie zakłócić wspólnotę życia małżeńskiego) .

b) muszą posiadać zdolność wartościowania, która może być naruszona przez: - brak wystarczającego używania rozumu, takiego, jaki jest potrzebny do każdego poczytalnego działania; brak używania rozumu może pochodzić z jakiejkolwiek przyczyny, jak np. choroba umysłowa, niedorozwój umysłowy, stan utraty świadomości - poważny brak rozeznania oceniającego co do istotnych praw i obowiązków małżeńskich wzajemnie przekazywanych i przyjmowanych - jest to poważny brak koniecznej dojrzałości, by ocenić istotne prawa i obowiązki, które się wzajemnie przyjmuje i przekazuje w małżeństwie - przyczyny natury psychicznej do podjęcia istotnych obowiązków - chodzi tu o schorzenia psychiczne, które utrudniają osobisty, niezależny wybór.

II. Przymioty ze strony woli - przymioty dotyczące zgody małżeńskiej, gdyż musi ona być wyrażona: - bez jakichkolwiek zastrzeżeń (wyjątków) - warunek ten może być naruszony, gdy jedna z osób lub obydwie, wyrażając zgodę małżeńską, wykluczają jego zawarcie lub któryś istotny element lub przymiot małżeństwa - w sposób dobrowolny - naruszenie może nastąpić w wyniku przymusu lub ciężkiej bojaźni - w sposób absolutny (bezwarunkowo) - naruszenie może nastąpić w wyniku postawienia warunku, od którego osoby zawierające małżeństwo uzależniają powstanie małżeństwa.

Przeszkody małżeńskie

Pewne okoliczności, które powodują, że konkretna osoba nie może zawrzeć małżeństwa ważnie lub godziwie.

Przeszkoda wieku Zawarcie małżeństwa jest odpowiedzialnym aktem, który wymaga wystarczającej dojrzałości fizycznej i psychicznej, uzdolniającej do pożycia małżeńskiego oraz do uświadomienia sobie w sposób wystarczający praw i obowiązków związanych z małżeństwem i rodziną. Zawsze troszczono się o to, by związek ten zawierały osoby wystarczająco dojrzałe. KPK mówi, że "nie może zawrzeć ważnie małżeństwa mężczyzna przed ukończeniem 16 roku życia i kobieta przed ukończeniem 14 roku" (kan. 1083). KPK upoważnia Konferencje Biskupów do ustanowienia wyższej granicy wieku do godziwego zawarcia tego związku. Konferencje Biskupów, ustanawiając wiek do godziwego zawarcia małżeństwa, kierują się przepisami ustawy państwowej. Według prawa polskiego, konieczne jest ukończenie zarówno przez mężczyznę, jak i kobietę osiemnastu lat. Przeszkoda wieku posiada charakter czasowy i dlatego ustaje z chwilą ukończenia lat określanych przez prawo. Gdyby jednak narzeczeni mieli poważny powód do zawarcia małżeństwa przed osiągnięciem wymaganego wieku, muszą uzyskać dyspensę ordynariusza.

Niezdolność małżeńska Na określenie tej przeszkody używa się różnych określeń: "niemoc płciowa", "impotencja", "niezdolność małżeńska", "niezdolność płciowa". Aby zrozumieć sens wprowadzenia tej przeszkody, należy mieć na uwadze, że związek małżeński ze swej natury jest i musi być nastawiony na zrodzenie i wychowanie potomstwa. Mówiąc o osobach zdolnych do zawarcia takiego związku, należy mieć na uwadze tych, którzy mogą podjąć akty skierowane na przekazywanie życia. Prawodawca kanonem 1084 daje taki przepis: "Niezdolność dokonania stosunku małżeńskiego uprzednia i trwała, czy to ze strony mężczyzny, czy kobiety, czy absolutna, czy względna, czyni małżeństwo nieważnym z samej jego natury". Niemoc płciowa, by mogła stanowić przeszkodę do zawarcia związku musi być uprzednia, czyli istnieć już podczas zawierania małżeństwa, oraz trwała, czyli niemożliwa do usunięcia. Podstawą istnienia tej przeszkody jest prawo naturalne, a więc Kościół od niej nie dyspensuje. Natomiast niepłodność nie stanowi przeszkody małżeńskiej i nie zabrania zawarcia małżeństwa, ani też nie powoduje jego nieważności.

Przeszkoda węzła małżeńskiego Każde ważnie zawarte małżeństwo powoduje w konsekwencji zaistnienie węzła, który tworzy przeszkodę uniemożliwiającą zawarcie nowego związku, dopóki węzeł ten nie zostanie rozwiązany przez śmierć jednego z małżonków. Prawodawca w kanonie 1085 mówi: "Nieważnie usiłuje zawrzeć małżeństwo, kto jest związany węzłem poprzedniego małżeństwa, nawet niedopełnionego". Węzła małżeńskiego nie może rozwiązać ani zgodna wola małżonków, ani żadna władza ludzka. Przeszkoda ta wywodzi się z prawa Bożego, więc Kościół nie może od niej dyspensować.

Przeszkoda odmiennej religii Ta przeszkoda ma na uwadze zabezpieczenie wiary strony katolickiej oraz chrzest i katolickie wychowanie dzieci zrodzonych z tego małżeństwa. Stąd KPK w kanonie 1086 zaznaczył: "Nieważne jest małżeństwo między dwiema osobami, z których jedna została ochrzczona w Kościele katolickim lub była do niego przyjęta i nie została odłączona od niego formalnym aktem, a druga jest nieochrzczona". Przeszkoda odmiennej wiary ustaje bądź przez przyjęcie chrztu przez stronę nieochrzczona, bądź przez dyspensę. Warunkiem uzyskania tej dyspensy jest istnienie słusznej i rozumnej przyczyny oraz złożenie rękojmi (strona katolicka powinna oświadczyć, że oprze się niebezpieczeństwu odstępstwa od wiary, i złożyć szczerą obietnicę, iż dołoży wszelkich starań, aby potomstwo było ochrzczone i wychowane w Kościele katolickim). Strona niekatolicka natomiast powinna być odpowiednio pouczona o obietnicy złożonej przez stronę katolicką, tak aby było wiadomo, że jest świadoma obietnicy i obowiązków strony katolickiej. Przeszkoda ta wywodzi się z prawa kościelnego. Dyspensę od niej można uzyskać u ordynariusza.

Przeszkoda święceń Źródłem przeszkody stają się tutaj święcenia, poczynając od święceń diakonatu. Kanon 1087 mówi: "Nieważnie usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy otrzymali święcenia". Przeszkoda ta wywodzi się z prawa kościelnego, więc uzyskanie dyspensy jest rzeczą możliwą. W zwyczajnych jednak wypadkach pozostaje zarezerwowana Stolicy Apostolskiej. Duchowny, który usiłuje zawrzeć małżeństwo, nawet cywilne, zostaje pozbawiony urzędu kościelnego oraz na mocy samego faktu zaciąga suspensę. Gdy mimo upomnienia nie poprawia się, stosuje się dalsze kary, aż do zwolnienia stanu duchownego.

Przeszkoda publicznego ślubu wieczystej czystości Źródłem tej przeszkody jest ślub czystości. W kanonie 1088 czytamy: "Nieważnie usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy są związani wieczystym ślubem publicznym czystości w instytucie zakonnym". Do zaistnienia tej przeszkody, powodującej nieważność małżeństwa, wymagane są następujące warunki: ślub musi być wieczysty, a więc wiążący na całe życie; ślub musi być publiczny, tj. przyjmowany w imieniu Kościoła przez uprawnionego przełożonego; ślub winien być złożony w instytucie zakonnym.

Przeszkoda uprowadzenia Prawodawca kanonem 1089 określił: "Nie może być ważnie zawarte małżeństwo pomiędzy mężczyzną i kobietą uprowadzoną lub choćby przetrzymywaną z zamiarem zawarcia z nią małżeństwa, chyba że później kobieta oddzielona od porywacza oraz znajdując się w miejscu bezpiecznym i wolnym, sama swobodnie wybierze to małżeństwo". Przeszkoda uprowadzenia ustaje przede wszystkim przez przywrócenie uprowadzonej lub zatrzymanej kobiecie wolności. Od przeszkody uprowadzenia, nawet w przypadkach zwyczajnych, może dyspensować ordynariusz miejscowy.

Przeszkoda występku Źródłem tej przeszkody jest przestępstwo, czyli poważne naruszenie porządku moralnego i społecznego. KPK, kanon 1090, przewiduje dwie formy przeszkody występku: a) "Kto ze względu na zawarcie małżeństwa z określoną osobą zadaje śmierć jej współmałżonkowi lub własnemu, nieważnie usiłuje zawrzeć małżeństwo". b) "Nieważnie również usiłują zawrzeć małżeństwo ci, którzy poprzez fizyczny lub moralny współudział spowodowali śmierć współmałżonka". Przeszkoda występku jest pochodzenia kościelnego. Motywem jej istnienia jest troska o jedność związku, zachowanie wierności małżeńskiej i bezpieczeństwo małżonków. Przeszkoda małżonkobójstwa może ustać tylko przez udzielenie dyspensy. Dyspens od tej przeszkody udziela się rzadko, ponieważ winni takiego zabójstwa z zasady odsiadują wieloletnie kary w więzieniu, a więc nie mają na ogół możliwości zrealizowania swoich planów małżeńskich.

Przeszkoda pokrewieństwa Przy oznaczeniu pokrewieństwa stosuje się termin linia, przez co rozumie się szereg osób pochodzących od jednego przodka. Rozróżniamy linię prostą i linię boczną. W związku z linią rozróżnia się krewnych wstępnych (gdy ustala się dla kogoś przodków: ojciec, dziadek, pradziadek...) oraz krewnych zstępnych (gdy wskazujemy tych, którzy od danej osoby pochodzą: syn, wnuk, prawnuk...). 1. Krewni wstępni w linii prostej to ojciec, matka (w I stopniu); dziadek, babka (w II stopniu); pradziadek, prababka (w III stopniu) itd. 2. Krewni zstępni w linii prostej to syn, córka (I stopień); wnuk, wnuczka (II stopień); prawnuk, prawnuczek (III stopień) itd. 3. Krewni wstępni w linii bocznej to stryj i stryjenka, wuj i ciotka (III stopień) 4. Krewni zstępni w linii bocznej to brat, siostra (II stopień); bracia i siostry stryjeczni i wujeczni (IV stopień).

Przeszkoda pokrewieństwa cd. Kanon 1091 podaje następujące przeszkody co do pokrewieństwa: 1. "W linii prostej pokrewieństwa nieważne jest małżeństwo między wszyst-kimi krewnymi wstępnymi i zstępnymi". 2. "W linii bocznej nieważne jest małżeństwo aż do czwartego stopnia włącznie". Dyspensa od pokrewieństwa: 1. "Nie udziela się nigdy dyspensy od przeszkody pokrewieństwa w linii prostej oraz w drugim stopniu linii bocznej". 2. "Nigdy nie zezwala się na małżeństwo, jeśli istnieje wątpliwość, czy strony są spokrewnione w jakimś stopniu linii prostej lub w drugim linii bocznej". 3. Możliwa jest dyspensa od czwartego stopnia linii bocznej, a więc gdy pobierają się między sobą dzieci stryjeczne lub cioteczne, jak również od trzeciego stopnia linii bocznej, gdy np. wujek chce się ożenić z siostrzenicą. Tej dyspensy może udzielić ordynariusz.

Przeszkoda powinowactwa Powinowactwo oznacza również bliskość osób, tylko że jej źródłem nie jest wspólnota krwi, jak w pokrewieństwie, lecz ważnie zawarty związek małżeński, nawet niedopełniony, zarówno między ochrzczonymi, jak i nieochrzczonymi. Jest to bliskość osób między jednym z małżonków i krewnymi współmałżonka oraz pomiędzy krewnymi współmałżonków. Przy określeniu powinowactwa w linii prostej używa się terminów: teść, teściowa, zięć, synowa, ojczym, macocha, pasierb, pasierbica. Kanon 1092 określa: "Powinowactwo w linii prostej powoduje nieważność małżeństwa we wszystkich stopniach". Przeszkoda co do powinowactwa jest pochodzenia czysto kościelnego, może więc ustać tylko przez udzielenie dyspensy.

Przeszkoda przyzwoitości publicznej Przyzwoitość publiczna jest wynikiem bliskości osób powstałej z nieważnego małżeństwa po nawiązaniu wspólnego pożycia albo też notorycznego lub publicznego konkubinatu. Powoduje ona nieważność małżeństwa pomiędzy mężczyzną a matką lub córką rzekomej żony oraz między kobietą a synem lub ojcem rzekomego męża. Jest to więc jakby powinowactwo w pierwszym stopniu linii prostej. Podstawą powinowactwa jest małżeństwo ważne, natomiast podstawą przyzwoitości publicznej jest małżeństwo nieważne oraz notoryczny lub publiczny konkubinat. Przeszkoda co do przyzwoitości publicznej jest pochodzenia kościelnego. Ustaje tylko przez udzielenie dyspensy.

Przeszkoda pokrewieństwa prawnego W kanonie 1094 czytamy: "Nie mogą ważnie zawrzeć małżeństwa ze sobą ci, którzy są związani pokrewieństwem prawnym powstałym z adopcji, w linii prostej lub w drugim stopniu linii bocznej". Pokrewieństwo prawne jest następstwem bliskości osób powstałej w adopcji. Adopcja to akt prawny władzy cywilnej, na mocy którego osobę obcą przyjmuje się do rodziny i uznaje za syna lub córkę. Widomym znakiem przysposobienia jest nabycie przez przysposobionego prawa do nazwiska przysposabiającego. Przeszkoda co do pokrewieństwa prawnego zachodzi między adoptującym a osobą adoptowaną oraz między osobą adoptowaną a prawnym rodzeństwem, czyli dziećmi adoptującego. Może sięgać nawet i dalej. Przeszkoda co do pokrewieństwa prawnego jest pochodzenia kościelnego. Może w uzasadnionym przypadku ustać przez udzielenie dyspensy. Może ona również ustać przez rozwiązanie stosunku przysposobienia, jeśli ustawa państwowa rozwiązanie dopuszcza.

Rozwiązanie małżeństwa

1. Rozwiązanie małżeństwa niedopełnionego Małżeństwo ważnie zawarte i dopełnione nie może być rozwiązane przez żadną władzę ludzką i z żadnego powodu. Małżeństwo takie może rozwiązać jedynie śmierć jednego z małżonków (kanon 1141). Tylko małżeństwo niedopełnione, zawarte przez strony ochrzczone lub przez stronę ochrzczoną i nieochrzczoną, może być rozwiązane przez papieża na podstawie słusznej przyczyny, na wniosek obu stron lub jednej z nich, nawet przy sprzeciwie drugiej (kanon 1142). 2. Rozwiązanie małżeństwa na korzyść wiary Małżeństwo zawarte przez dwie osoby nieochrzczone może być rozwiązane na podstawie przywileju Pawłowego na korzyść wiary małżonka, który przyjął chrzest. Przywilej ten rozwiązuje małżeństwo zawarte przed chrztem z chwilą zawarcia nowego małżeństwa, pod warunkiem jednak, że małżonek nieochrzczony odchodzi od małżonka, który się ochrzcił.

Rozłączenie małżonków przez separację Separacja to uchylenie wspólnoty małżeńskiej bez prawa wstępowania w nowy związek małżeński. Praktycznie separacja dotyczy rozłączenia małżonków i pozbawienia małżonka winnego prawa do wspólnego łoża, stołu i mieszkania, mimo iż węzeł małżeński między nimi utrzymuje się nadal. Separacja małżonków może być wieczysta, jeśli jest podjęta do końca życia małżonków, albo czasowa, jeśli jest wprowadzona na pewien mniej lub więcej określony czas. Separacja wieczysta może nastąpić tylko na skutek cudzołóstwa współmałżonka. Wspólnotę małżeńską może zerwać małżonek pokrzywdzony przez zdradę. Z prawa zerwania wspólnoty małżonek ten nie musi skorzystać. Małżonek pokrzywdzony traci prawo do separacji, o ile wyraźnie lub milcząco darował współmałżonkowi winę, albo też zgodził się na cudzołóstwo współmałżonka, lub sam się dopuścił podobnego występku. Wieczysta separacja małżonków powinna być stwierdzona dekretem biskupa ich diecezji lub wyrokiem sądu kościelnego.

W Kościele katolickim nie ma rozwodów! Rozwód polega na rozerwaniu zaistniałego związku małżeńskiego (w prawie cywilnym), natomiast orzeczenie o nieważności małżeństwa to werdykt sądu kościelnego, że małżeństwo od samego początku było nieważne. W przypadku rozwodu związek małżeński przestaje prawnie istnieć w momencie wydania orzeczenia sądowego, natomiast w przypadku orzeczenia o nieważności sąd jedynie formalnie stwierdza (na podstawie przedstawionych dowodów), że małżeństwo, mimo zachowanej formy zawarcia związku, tak naprawdę wcale nie zaistniało (na skutek np. wystąpienia przeszkody małżeńskiej). W Kościele katolickim spotykamy tylko orzeczenie o nieważności małżeństwa.