Klasa II 2.6. Pierwsza wolna elekcja

Pierwsza wolna elekcja

https://learningapps.org/display?v=pdiky9jqt20

• 1569 – unia polsko-litewska
• 1572- śmierć Zygmunta Augusta- początek bezkrólewia (okres między śmiercią monarchy, a koronacją następnego)

• Wolna elekcja (elekcja viritim) wybór króla przez szlachtę, postanowiono, że każdy szlachcic ma prawo oddać głos na swojego kandydata pod warunkiem, że osobiście przybędzie na elekcję, czyli wybory.

• Konfederacja - związek szlachty powstały dla osiągnięcia określonego celu. Decyzja zapadała większością głosów.

• Prawa i porządku w państwie w okresie bezkrólewia strzegł marszałek wielki koronny oraz konfederacja kapturowa zwana kapturem

• konfederacje kapturowe, czyli związki szlachty, które przejmowały władzę w poszczególnych województwach i ziemiach. Wykonywały władzę wykonawczą na swoim terenie.

• sądy kapturowe- w czasie bezkrólewia sprawowały funkcje sądownicze w sprawach poważnych przestępstw (sądy w okresie bezkrólewia były zawieszone, ponieważ działały w imieniu króla)
• Interrex - osoba pełniąca najwyższą funkcję w państwie w okresie bezkrólewia.
• Spór szlachty czy urząd ma pełnić pierwszy senator świecki czy duchowny? Ustalono, że pełnić go będzie prymas Jakub Uchański.
• Od tej pory interrex- arcybiskup gnieźnieński.

Kompetencje interrexa:

• zwoływanie sejmików i sejmów
• kierowanie administracją wewnętrzną
• prowadzenie polityki zagranicznej

• Aby wybrać nowego króla trzeba było zwołać sejm konwokacyjny zawiązany pod laską konfederacji by nikt nie mógł go zerwać.
• Zwołanie sejmu poprzedzały zjazdy i sejmiki szlacheckie.
• Było to czasochłonne, wobec tego pierwsze bezkrólewie trwało rok.

• O tron Rzeczypospolitej ubiegało się wielu władców z innych krajów. Przysłali oni do Warszawy swoich przedstawicieli, którzy starali się zdobyć poparcie i głosy szlachty dla swoich kandydatów. Po wielu burzliwych dyskusjach w 1573 roku szlachta zebrana na polu elekcyjnym wybrała na króla

Kandydaci do tronu polskiego:

1. Iwan IV Groźny
2. Jan III Waza
3. Albrecht II Hohenzollern
4. Ernest Habsburg
5. Henryk Walezjusz

Przebieg pierwszej elekcji:

Aby wybrać na tronie nowego władcę należało: zwołać sejm konwokacyjny gdzie ustalano: czas elekcji, listę kandydatów do tronu dodatkowo w trakcie sejmu konwokacyjnego w 1573r. przyjeto akt konfederacji warszawskiej - wolność religijna w RP, mający uchronić ją przed wojną religijną, obawiano się, że nowy król może zachwiać równowagą religijną sejm elekcyjny (tzw. elekcja) gdzie odbywało się głosowanie nad kandydatami; odbywał się we wsi Kamień pod Warszawą (jeszcze nie byłą stolica Polski ale już miała duże znaczenie). Sejm elekcyjny miał charakter masowy wszyscy się zjeżdżali (inaczej było w pozostałych sejmach gdzie zjezdzalis ię posłwoie wyłonieni przez szlachtę) tzw. elekcja viritim (łac. osobiście, razem co do jednego), czyli powszechna wolna elekcja.

• po podliczeniu głosów interrex wskazywał następcę, a marszałek wielki koronny ogłaszał wynik zgromadzonym (sejm elekcyjny)
• wyznaczenie daty koronacji (sejm elekcyjny)
• 1573-pierwsza wolna elekcja. Wzięło w niej udział ok. 40 tys. szlachciców z całego kraju. Na władcę wybrano Henryka Walezjusza (zwanego Walezym) Henryk Walezy poparcie: stronnictwa antyhabsburskiego, Anny Jagiellonki (siostry Zygmunta Augusta)- obietnica ożenku

sejm koronacyjny, kończący okres bezkrólewia, zwoływany do Krakowa , w katedrze waweslkiej odbywała się koronacja

• nowy król obejmując tron musiał wcześniej zaprzysiąc respektowanie artykułów henrykowskich i pacta conventa. Walezy w momencie elekcji na króla polskiego przebywał we Francji, przysięgi złożyli jego przedstawiciele. Henryk przyjechał do Polski w 1574r.

Uporządkuj w kolejności chronologicznej:

1. koronacja Henryka Walezego
2. rozpoczęcie sejmu elekcyjnego
3. powołanie prymasa na urząd interreksa
4. przyjęcie aktu konfederacji warszawskiej
5. zaprzysiężenie artykułów henrykowskich
6. rozpoczęcie obrad sejmu konwokacyjnego

Artykuły henrykowskie - skąd nazwa?

• Król we Francji miał większą władzę niż król w Rzeczypospolitej, którego ograniczały przywileje szlacheckie. Dlatego część szlachty uważała, że należy zobowiązać nowo wybranego króla do przestrzegania polskiego prawa i przywilejów szlacheckich
• Gwarantowały trwałość i nienaruszalność ustroju RP. Treść była niezmienna i zatwierdzali je kolejni władcy elekcyjni.

Artykuły henrykowskie Nie mamy mianować ani obierać [wybierać] króla na państwo, sukcesora [następcy] naszego wsadzać. A to dlatego, aby […] wolne wybieranie króla zostawało wszem Stanom Koronnym. O wojnie albo ruszeniu pospolitym nic zaczynać nie mamy, bez pozwolenia sejmu wszech stanów. Sejm walny koronny we dwie lecie [co dwa lata] najdalej ma być składan [zwoływany], a gdzieby to była pilna a gwałtowna potrzeba Rzeczypospolitej, wtedy […] go składać [zwoływać] będziemy. Podatków […] postanawiać nie mamy, bez dozwolenia wszech stanów na sejmie walnym.

Artykuły henrykowskie, [w:] , Volumina legum II, Warszawa 1733, s. 897–901.

Artykuły henrykowskie - zbiór najważniejszych zasad:

• tron polski pozostawał elekcyjny, co uniemożliwiało wskazanie następcy, nawet własnego syna
• król musiał uzyskać zgodę sejmu na nakładanie nowego podatku, zwoływanie pospolitego ruszenia oraz wypowiadanie wojny
• senat miał decydujący wpływ na politykę zagraniczną, oraz na wybór żony
• król nie mógł tworzyć nowych urzędów
• prawo litewskie i ruskie miało zachować odrębność od polskiego
• wolność religijna dla innowierców - w razie rażących naruszeń szlachta ma prawo wypowiedzieć królowi posłuszeństwo

Pacta conventa:

• inna treść przy okazji każdej elekcji
• indywidualna umowa zawierana z królem
• osobiste obietnice królewskie składane przed elekcją.

Henryk Walezy wygrał elekcję między innymi dzięki swoim pactom conventom, w których zobowiązał się :

• sprowadzić na Bałtyk eskadrę floty francuskiej, jako zabezpieczenie przeciwko carowi,
• doprowadzić do przymierza polsko – francuskiego,
• podźwignąć Akademię Krakowska i wysłać na własny koszt przedstawicieli polskiej szlachty na studia do Paryża (na Sorbonę),
• spłacić długi Zygmunta II Augusta

• Henryk Walezy zapoznał się z Artykułami henrykowskimi i je zaprzysiągł. Mimo to nie zamierzał się do nich stosowań i podczas swojego krótkiego panowania starał się wzmocnić pozycję króla.
• Na wieść o śmierci swego brata - Karola IX, króla Francji, Henryk Walezy wrócił do Francji

https://learningapps.org/display?v=p5fvmz7q520

Ucieczka Francuza

• w tajemnicy przed Polakami opuścił Kraków i wrócił do Francji -uciekł z kraju w czerwcu 1574 r. by objąć tron francuski jako Henryk III.
• O jego planach wiedziało tylko kilku zaufanych towarzyszy. Henryk wraz z nimi wymknął się w nocy z zamku na Wawelu i ruszył w kierunku granicy.
• W momencie, kiedy ją przekraczał, dogonił go pościg urządzony przez polskich senatorów. Prosili oni króla, aby nie wyjeżdżał z kraju i nie opuszczał swoich poddanych. Ten obiecał jedynie, że wróci, gdy tylko załatwi wszystkie sprawy we Francji.
• Jak się miało okazać, do Polski nie wrócił już nigdy.
• Starał się połączyć Rzeczpospolitą i Francję unią personalną na co nie zgadzała się polska szlachta.
• Po roku, w 1575 r. rozpoczęto drugie wielkie bezkrólewie.