ZIELE NA KRATERZE - M. WAŃKOWICZ

POWTÓRKA Z LEKTURY

"ZIELE NA KRATERZE"

dalej

SPIS TREŚCI

Melchior Wańkowicz SYLWETKA PISARZA

"Ziele na kraterze" O UTWORZE

melchior wańkowicz

Pisarz, dziennikarz, publicysta. Urodził się 10 stycznia 1892 r. w Kalużycach niedaleko Mińska na Białorusi, zmarł 10 września 1974 r.w Warszawie.

kalendarium

czytaj więcej

dalej

Przez ostatnie lata przedwojenne pisarz wraz z rodziną - żoną i dwiema córkami, Krysią i Martą - mieszkał w Warszawie na Żoliborzu, w słynnym "Domeczku" przy ulicy Dziennikarskiej, o którym wzruszająco pisał w "Zielu na kraterze".Przed wojną największe powodzenie miał tom "Na tropach Smętka" - reportaż z podróży kajakowej po Prusach Wschodnich. Wańkowicz pokazywał ścieranie się żywiołu polskiego i niemieckiego na tych terenach, toczącą się tam walkę o polską tożsamość obywateli.Był mistrzem opowieści reportażowej, w której fakty łączył z elementami fikcji fabularnej. Posługiwał się barwną polszczyzną wyrosłą z tradycji gawędy szlacheckiej. "Mnie interesuje prawda syntetyczna, a nie dokumentalna, z każdego losu biorę, co w nim jest szczególnego, to wyjątkowe, gęste, mocne inaczej byłoby to szare, nijakie" - powiedział w wywiadzie "Wańkowicz krzepi".

dalej

W chwili wybuchu II wojny światowej Wańkowicz wyjechał do Rumunii, a latem 1940 roku przedostał się na południe Europy, przebywał na Cyprze, potem w Palestynie. Od 1943 był korespondentem wojennym 2 Korpusu Wojska Polskiego, podróżował po Bliskim Wschodzie. W maju 1944 uczestniczył w bitwie pod Monte Cassino, za co odznaczony został Krzyżem Walecznych.Po wojnie Melchior Wańkowicz zamieszkał w Londynie. Uznał, że do Polski nie ma po co wracać - jego starsza córka Krysia, żołnierz "Parasola", zginęła w Powstaniu Warszawskim, żoliborski "Domeczek" został zburzony. W Londynie współpracował m.in. z "Wiadomościami" oraz z "Dziennikiem Polskim". W 1949 r. Wańkowicz przeniósł się do Stanów Zjednoczonych, gdzie osiadła jego druga córka - Marta. Pisarz nie odnalazł się jednak w amerykańskiej rzeczywistości, w maju 1958 roku powrócił do Polski.

dalej

W 1964 Wańkowicz podpisał "List 34", adresowany do ówczesnych władz PRL i zawierający protest przeciwko polityce kulturalnej państwa.Władze rozpoczęły nagonkę na pisarza. Oskarżono go o to, że przekazuje za granicę materiały godzące w Polskę i współpracuje z Radiem Wolna Europa. Wańkowiczowi wytoczono proces i skazano go na trzy lata więzienia. W procesie przeciwko pisarzowi zeznawał Kazimierz Koźniewski, niegdyś narzeczony córki Wańkowicza, wieloletni przyjaciel domu i, jak się okazało, współpracownik UB. Wańkowicz w areszcie spędził pięć tygodni. Władze chciały, aby pisarz zwrócił się z prośbą o ułaskawienie. Kiedy tak się nie stało, wstrzymano wykonanie wyroku ze względu na wiek i stan zdrowia aresztanta. Dopiero w 1990 r. Sąd Najwyższy uchylił wyrok i pośmiertnie uniewinnił Wańkowicza.Melchior Wańkowicz zmarł w Warszawie 10 września 1974 r. w wieku 82 lat. Do końca był niepokorny. Władze zaproponowały jego córce Marcie Erdman pochowanie ojca na koszt państwa. Ta jednak odmówiła, zgodnie z wolą pisarza, który przed śmiercią powiedział: "Nie życzę sobie, by oni fotografowali się nad moją trumną". Pisarz pochowany został na Powązkach.

dalej

wojenne i powojenne PODRÓŻE WAŃKOWICZA

dalej

bibliografia

twórczość

do najbardziej znanych utowrów wańkowicza należą:

"Ziele na kraterze" zajmuje szczególne miejsce wśród książek Wańkowicza, nie tylko ze względu na zawarty w niej zapis osobistej tragedii pisarza, który stracił w powstaniu warszawskim ukochaną córkę Krystynę, łączniczkę w batalionie "Parasol". Ta książka ma dużo głębsze przesłanie - jest afirmacją życia, rodziny i miłości. "Radość wzrostu i rozpacz istnienia były w każdej rodzinie. Pisałem przez pryzmat dla mnie najważniejszy - własnego domu. Ten dom w czasie pokoju miał swoje cechy ujemne, w czasie okupacji nie całopalił się, w czasie pogromu nie został porażony więcej niż inne domy. Chciałbym więc tylko, aby czytający przez jego dzieje ujrzeli dzieje swoich domów i swoich rodzin, i żeby wywołane wspomnienie rozdarło na chwilę nieznośny osad życia" - pisał w przedmowie do książki Melchior Wańkowicz.

dalej

najważniejsze informacje o utworze

geneza i tematyka

świat przedstawiony

streszczenie

gatunek

znaczenie tytułu

oglądaj

"Ziele na kraterze” powstało w 1950 roku, podczas pobytu pisarza w Stanach Zjednoczonych u córki Marty i jej męża. Wańkowicz wycofał się na pewien czas z życia publicznego i zarzucił działalność publicystyczną. Pisarz przedstawia w utworze prawdziwe losy swojej rodziny, jej początki oraz narodziny i dorastanie córek. Nawiązuje do wydarzeń II wojny światowej i powstania warszawskiego. Ziele na kraterze jest uważane za jedną z książek, które najwierniej oddają realia okupowanej Warszawy, w plebiscycie czytelników „Życia Warszawy” zostało nawet uznane za najlepszą książkę poświęconą powstaniu warszawskiemu. Jest to o tyle niezwykłe, że Wańkowicz, który z Polski wyjechał już we wrześniu 1939, nie przebywał na terenach okupowanych, a w czasie pisania Ziela na kraterze, opierał się wyłącznie na relacjach innych osób.

dalej

CZAS AKCJI Akcja trwa od 1919 do 1946 roku (ale czasem następuje „cofnięcie się” w czasie – autor wspomnieniami sięga do lat swojej młodości). Są to lata ważnych zdarzeń historycznych, które przeżywamy razem z członkami rodziny Wańkowiczów: wojna polsko-rosyjska (1919-1920), obydwie wojny światowe, powstanie warszawskie.

MIEJSCA WYDARZEŃ Akcja powieści toczy się przede wszystkim w Warszawie, gdzie rodzina najpierw mieszkała przy ul. Elektoraln20ej, a później w domu na Żoliborzu. Często przenosi się na wieś (Jerka, Jodańce, Bezek) oraz w inne miejsca, po których podróżuje rodzina Wańkowiczów :Prusy Wschodnie, południe Polski, Belgia i Francja). W czasie wojny dochodzi do rozłąki – Marta wyjeżdża do Stanów Zjednoczonych, a King do Włoch, a potem na Bliski Wschód. Zofia Wankowicz i Krysia pozostają w wojennej Warszawie.

bohaterowie

dalej

W 1919 r. w małym mieszkaniu w Warszawie przychodzi na świat pierwsza córka pisarza – Krysia. Dwa lata później w rodzinnym majątku w wielkopolskiej wsi rodzi się Marta (nazwana przez siostrę Tili). Dla dziewczynek wiejskie siedziby krewnych w Wielkopolsce i na Kresach są miejscem beztroskich zabaw i kontaktu z naturą oraz tradycją. W 1927 r. rodzina zamieszkuje w wybudowanej przez nich na warszawskim Żoliborzu willi zwanej Domeczkiem. Krystyna i Marta chodzą do szkoły prowadzonej przez zakonnice, przesiadują w bibliotece ojca, bawią się z rówieśnikami. Ogromny wpływ na dziewczynki mają rodzice. Wychowują córki w poczuciu bezpieczeństwa oraz kształtują ich system wartości. Ojciec (King), dziennikarz, pisarz, człowiek pełen energii i pomysłów, kojarzy się z przyrodą, zabawą i wolnością. Jest dla dzieci autorytetem. Matka Zofia (Królik) daje córkom poczucie stabilizacji. Jest czuła, delikatna i wyrozumiała – opowiada bajki, przytula, pociesza. Konsekwentnie wymaga przestrzeganych zasad, które dotyczą m.in. ubioru, rytmu dnia, zachowań. Dziewczynki, tak jak ojciec, lubią podróżować, poznawać świat i ludzi. Towarzyszą ojcu w jego reporterskich wyprawach, uczestniczą w rodzinnych podróżach po Polsce. Córki dojrzewają. Odnoszą sukcesy w szkole, dużo czytają. Wzorce czerpią z lektur oraz pielęgnowanych w rodzinie tradycji patriotycznych i obywatelskich. Po maturze w 1938 r. na rowerach zwiedzają Francję.Wybuch II wojny światowej burzy poukładane życie. Rodzina zostaje rozdzielona. Tata przedostaje się do Rumunii. Tili przebywa w Ameryce, mama i Krystyna zostają w okupowanej Warszawie. Rodzina pisze do siebie listy.Marta studiuje w Filadelfii. Publikuje artykuły w amerykańskiej i emigracyjnej prasie. Wydaje pierwsza książkę. Organizuje pomoc dla polskich jeńców wojennych. Poślubia polskiego dziennikarza i wydawcę. Tata przez jakiś czas przebywa na Cyprze i w Palestynie, potem przyłącza się do Armii Andersa na Bliskim Wschodzie. Wkrótce bierze udział w bitwie pod Monte Cassino. Krystyna studiuje na uniwersytecie podziemnym i angażuje się w działalność konspiracyjną. Ginie w powstaniu warszawskim. W wyniku bombardowania zostaje całkowicie zniszczony Domeczek. Mama dołącza do grupy uchodźców i w Wigilię 1945 r. dociera do męża.Tata pisze list do nieżyjącej Krystyny, w którym zawiadamia, że jej siostra oczekuje narodzin dziecka. Jeśli na świat przyjdzie dziewczynka, będzie nosiła imiona Anna Krystyna. List kończy słowami: „Żyjesz Krysiuniu. Żyjesz i żyć będziesz”.

streszczenie

dalej

motywy

gatunek literacki

"Ziele na kraterze" jest utworem mającym cechy wielu gatunków literackich. Przede wszystkim to literacka powieść o cechach autobiograficznych i pamiętnikarskich, bazująca i czerpiąca z życia rodziny pisarza, ale nie należy jej traktować jedynie jako zbioru faktów , gdyż autor wielokrotnie idealizuje je i dostosowuje do potrzeb przyjętej fabuły. Znajdziemy tutaj elementy powieści historycznej, pamiętnika, czy nawet przewodnika po okresie dwudziestolecia międzywojennego. Możemy także uznać "Ziele na kraterze" za reportaż literacki i wspomnienia - książkę opartą na faktach. „Pisałem przez pryzmat dla mnie najwyrazistszy - własnego domu” - zaznacza pisarz na wstępie. Mimo że Wańkowicz opowiada przede wszystkim historię swoich córek, historię „Domeczku”, to wyłania się z książki obraz szerszy: przez „Domeczek” przewijają się indywidua różnego rodzaju, goście pożądani i przypadkowi, koleżanki i koledzy córek, znajomi ojca; Mieszkańcy „Domeczku” wychodzą do ludzi: szwendają się po Warszawie, wyjeżdżają na wakacje, podróżują po Polsce i po Europie. A wiele jest jeszcze w książce wspominków, dygresji, uciesznych anegdot, wiele wątków ubocznych - bo jest "Ziele na kraterze" także gawędą, potoczystą opowieścią o ludziach, zwierzętach (kotka Malwinka, pies Gaweł), sprzętach i ich losie. Nawiązuje pisarz do najlepszych tradycji gawędy szlacheckiej, bo uważa, że „gawęda daje element zbliżenia” - wszak pierwotnie była formą tylko i wyłącznie ustną, skierowaną bezpośrednio do aktywnego słuchacza. Wańkowicz nie ukrywa, że zależy mu na czytelniku, dlatego stara się nawiązać z nim kontakt w jedyny możliwy w literaturze sposób - przykuwając jego uwagę do dzieła.Narratorem "Ziela..." jest sam autor, Melchior Wańkowicz; czasem pisze w 1. osobie, a czasem mówi o sobie w 3. osobie - tata King.

dalej

znaczenie tytułu

Tytuł w przenośny sposób wyraża przesłanie książki. Ziele - córki Wańkowicza urodzone przed II wojną światową - Krystyna i Marta (oraz całe ich pokolenie) - jako ziele, które musi wzrastać na spustoszonej wojną ziemi ; roślinność/życie odradzająca się w wiecznym kręgu istnienia (powieść kończy się informacją o narodzeniu się wnuczki Wańkowicza - kolejne pokolenie wzrasta); Krater - Polska w krytycznym momencie dziejowym (II wojna światowa), trudne czasy dla żyjących wówczas pokoleń; Polska ze swoją trudną historią, wciąż walcząca o wolnośc, niepodległość.

dalej

oglądaj, słuchaj, utrwalaj!

Info