literackie (i nie tylko) portrety szatana
Zanim przeczytamy "Fausta"
Justyna Jędrzejak
Zanim poznamy Mefistofelesa- bohatera "Fausta" Goethego, przyjrzyjmy się wizerunkowi diabła w innych tekstach kultury. Nie sposób odmalować pełnego portretu "złego", tak wiele bowiem ma imion i rozmaitych twarzy. Spróbujmy zatem siegnąć do kilku wybranych przykładów. Zerkniemy do wzorców wcześniejszych oraz przyjrzymy się wizerunkom diabła wymalowanym przez rodzimych twórców epoki serca i wyobraźni- Mickiewicza i Słowackiego.
01
sprawdzam cię, hiobie!
Oczywiście Biblia dostarczy nam mnóstwo materiału do przyjrzenia się szatanowi i jego walce z Bogiem. Przypomnijmy choćby historię Hioba. Gdy Bóg wychwala jego bogobojność i prawość, szatan sugeruje koniecznosć doświadczenia mężczyzny nieszczęściem. Wyciągnij, proszę, rękę i dotknij jego majątku! Na pewno Ci w twarz będzie złorzeczył- namawia a gdy i to nie jest w stanie zachwiać wiarą mężczyzny, namawia Boga, by zesłał na Hioba chorobę. A jednak w obliczu niezachwianej wiary i pełnej pokory postawy Hioba, szatan sugerujący, iż uwielbienie nie może być bezinteresowne , okazuje się wielkim przegranym.
02
średniowiecze duszne od demonów
Kwestia demonów żywo zaprzątała uwagę ludzi średniowiecza.Ile ich jest? Jakie mają imiona? Jaka jest ich hierarchia? Wypowiadają sie na ten temat święci: Tomasz z Akwinu, Makary,Atanazy. Ten ostatni mówi: "Atmosfera pełna jest demonów". Dzięki licznej rzeszy istot działających na szkodę rodzaju ludzkiego, człowiekowi XIV wieku łatwiej było wyjaśnić liczne plagi nękajace sredniowieczny świat. Morowe powietrze, klęska nieurodzaju, wojny... Zadaniem Kościoła w wiekach średnich jest wskazywanie sposobów walki z "wrogiem rasy ludzkiej", jakim został określony szatan w bulli papieża Innocentego z 1484 roku.A już wcześniej na początku XIV stulecia Dante pisze swą "Boską Komedię". Jaki obraz szatana w niej ujrzymy?
03
Romantyczny buntownik?
Szatan Dantego, silnie inspirowany opisami z Objawienia św. Jana jawi się jako straszliwa bestia, przerażajacy i odpychający stwór. Więcej cech ludzkich nabierze w XVII-wiecznym poemacie Johna Miltona Raj utracony.Akcja rozpoczyna się od upadku szatana i jego zwolenników. Ze względu na szczegółową konstrukcję postaci Lucyfera autor Raju bywał mocno krytykowany. Jego szatan budził grozę, ale też... współczucie. Postać wykreowanego przez Miltona buntownika, bohatera tragicznego, któremu duma nie pozwala się ukorzyć, stała się dla angielskich romantyków wzorcem przy konstruowaniu postaci nowego typu postaci-bohatera romantycznego. Warto wspomnieć też o malarskich nawiązaniach.Obok widzisz akwarelę znakomitego poety i rysownika Williama Blake'a, silnie zainspirowanego dziełem Miltona.
04
Jam przewodnik, do usług!
Faust- człowiek, który kontaktuje się z diabłem nie jest wytworem wyobraźni Goethego. Legendy o nim w licznych wersjach krążyły już wcześniej. W 1587 roku nieznany autor opisał "Dzieje doktora Faustusa", rok później Christopher Marlowe pisze tragedię o perypetiach tego bohatera. Oczywiście to on i jego rozterki są w centrum uwagi . Mefistofil jest natomiast przewodnikiem na drodze poszukiwań człowieka pragnącego przekroczyć granice poznania. Za pośrednictwo i opiekę w podróży pomiędzy szarlatanerią a prawdą naukową żąda zapłaty- ceną zapisana w pakcie jest ludzka dusza. Jak Goethe potraktuje te opowieści, co z nich zaczerpnie dla swego bohatera a ile nowych cech wprowadzi? Tego dowiesz się z lektury "Fausta".
05
biesy, czarty- diabelscy dziadkowie
Polski diabeł, zanim został poddany zabiegom chrystianizacyjnym był biesem-złośliwym demonem leśnym, bezustannie szkodzącym ludziom. Stopniowo jego słowiańskie rysy zostały zastapione nowymi- zachodnioeuropejskimi. Mikołaj Rej opisuje diabła zwanego Warchołem w swym dziele z 1558 roku. Zapoznaj się z cytatem. Który z poznanych wizerunków szatana Ci przypomina? A ileż to rozmaitych diabłów i diablików krążyło po Polsce? Łęczycki diabeł kontuszowy, hulaka i awanturnik Boruta, Rokita z Pogórza Rzeszowskiego czy też kaszubski Smętek. Kilka ciekawostek o diabłach grasujących po Polsce znajdziesz w filmiku z kolejnego slajdu.
polska demonologia
O diabłach, diablikach i obronie przed ich psotami. Wysłuchaj nagrania.
06
Szatan, a właściwie trzech
W polskich wierzeniach ludowych ostatecznie szatan zaczął funkcjonować w trojakiej postaci: diabeł chłopski, szlachecki i cudzoziemski. Ten pierwszy- cóż, zwykle nie grzeszył rozumem, drugi w kontuszu i karabelą u pasa był zwierzchnikiem diabłów chłopskich i zlecał im najcięższe prace. A szatan cudzoziemski -najczęsciej niemieckiego pochodzenia stał się najbardziej popularny w czasie rozbiorowym. Wystrojony w czarny lub czerwony frak z harcapem w ręku stawał się ucieleśnieniem narodowych antypatii. Dlatego właśnie diabeł atakujący Twardowskiego w karczmie Rzym jest "istnym Niemcem". Przypomnij sobie humorystyczną balladę Mickiewicza i zastanów się, jakimi cechami obdarzył diablika poeta.
nad jeziorem świteź biesy siedzą
07
Mefisto z ballady Mickiewicza raczej nikogo nie przestraszy. Często groźniejsze jest to, co niedopowiedziane. W balladach z tomiku Poezyj (1822) o szatanie się słyszy, choć niekoniecznie doświadcza bezpośredniego z nim spotkania. Bliski jest on ludowym wyobrażeniom o słowiańskim rodowodzie.Nie musi mieć postaci antropomorficznej. Może ukrywać się w ciele czarnego kota, psa, konia lub sowy. (Warto na marginesie przypomnieć takowe zdolności służacych Goplany z Balladyny.) A zatem w Ucieczce mamy tajemniczego rumaka pokonującego w mgnieniu oka spore odległości a u kresu podróży śmiejącego się ludzkim głosem. W utworze To lubię! pojawi się z kolei wilk z orlimi skrzydłami. Nad jezioro Świteź lepiej nie wybierać się nocą, bo "jakie szatan wyprawia tam harce", Sługa z Rybki również przeczuwa udział mocy piekielnych w zdarzeniach. Nawet jesli diabeł nie objawia się w całej okazałości, jego obecność da się wyczuć.To przypuszczenie wzbudza nawet większa grozę niż widok wyskakującego z kieliszka diablika.
07
szatańska historia
Mefistofil z ballady Mickiewicza to niezbyt udolny dablik a nie groźny wysłannik piekieł. U Juliusza Słowackiego szatan zaznacza swą obecność w Balladynie (wszak Goplana nazwana zostaje jego żoną), ale naprawdę rośnie w Kordianie. Dojrzał, przestało go interesować dybanie na pojedyncze dusze , zajął się sprawami większego formatu. Na horyzoncie szatańskich zainteresowan pojawia się bowiem historia. Zna myśl filozoficzną, a jego celem staje się opanowanie świadomosci Kordiana- żołnierza walczącego o niepodległosć narodu. I nieustannie miesza się do losów jednostki i narodu. Pojawienie się szatana w dramacie dowodzi strasznej prawdy, że kierowane rzekomo przez ludzi wypadki to jedynie realizacja dawno ustalonego diabelskiego planu. Szatan Słowackiego jest historiozoficzny i metafizyczny.
08
a później?
Jak potoczy się kariera szatana w literaturze? Zauważysz, że w epoce Młodej Polski pojawi się mit diabła bardzo odległy od ludowych wyobrażeń.Poznasz sylwetkę diabła w dziele Bułhakowa Mistrz i Małgorzata.Dowiesz się, jak Tomasz Mann odniósł się do historii opisanej przez Goethego. Poznasz kilka ujęć szatana w literaturze współczesnej. Dziś proponuję ciekawe spojrzenie poety- Zbigniewa Herberta. Posłuchaj, przeczytaj, zbadaj konteksty.
kilka przykładów malarskich
wojciech weiss
francisco goya
franciszek starowieyski (1930 - 2009)
Demon (W kawiarni) 1904
Sabat czarownic 1797-98
Szatan i święty
diabelska wizyta
Jak potoczyło się spotkanie człowieka z diabłem? Wysłuchaj nagrania, które wprowadzi Cię do historii doktora Fausta. Wróć do niego, gdy już przeczytasz pierwszą część dramatu. Jakie podobieństwa i różnice dostrzegasz?
Twoje zadanie (do wyboru):
Znajdź informacje na temat jednego z polskich ludowych diabłów: Boruty, Rokity, a może Smętka. Z jakimi regionami Polski są związane? W jakich legendach, podaniach zaznaczają swą obecność? Zapisz notatkę na ten temat.Podaj źródła. lub Filmowe wizerunki diabła. Opisz wybrany przykład ciekawego ujęcia tematu w sztuce filmowej.
dla ciekawskich
dziękuję!
Literackie (i nie tylko) portrety szatana
Justyna Jędrzejak
Created on November 7, 2020
Start designing with a free template
Discover more than 1500 professional designs like these:
View
Tarot Presentation
View
Vaporwave presentation
View
Women's Presentation
View
Geniaflix Presentation
View
Shadow Presentation
View
Newspaper Presentation
View
Memories Presentation
Explore all templates
Transcript
literackie (i nie tylko) portrety szatana
Zanim przeczytamy "Fausta"
Justyna Jędrzejak
Zanim poznamy Mefistofelesa- bohatera "Fausta" Goethego, przyjrzyjmy się wizerunkowi diabła w innych tekstach kultury. Nie sposób odmalować pełnego portretu "złego", tak wiele bowiem ma imion i rozmaitych twarzy. Spróbujmy zatem siegnąć do kilku wybranych przykładów. Zerkniemy do wzorców wcześniejszych oraz przyjrzymy się wizerunkom diabła wymalowanym przez rodzimych twórców epoki serca i wyobraźni- Mickiewicza i Słowackiego.
01
sprawdzam cię, hiobie!
Oczywiście Biblia dostarczy nam mnóstwo materiału do przyjrzenia się szatanowi i jego walce z Bogiem. Przypomnijmy choćby historię Hioba. Gdy Bóg wychwala jego bogobojność i prawość, szatan sugeruje koniecznosć doświadczenia mężczyzny nieszczęściem. Wyciągnij, proszę, rękę i dotknij jego majątku! Na pewno Ci w twarz będzie złorzeczył- namawia a gdy i to nie jest w stanie zachwiać wiarą mężczyzny, namawia Boga, by zesłał na Hioba chorobę. A jednak w obliczu niezachwianej wiary i pełnej pokory postawy Hioba, szatan sugerujący, iż uwielbienie nie może być bezinteresowne , okazuje się wielkim przegranym.
02
średniowiecze duszne od demonów
Kwestia demonów żywo zaprzątała uwagę ludzi średniowiecza.Ile ich jest? Jakie mają imiona? Jaka jest ich hierarchia? Wypowiadają sie na ten temat święci: Tomasz z Akwinu, Makary,Atanazy. Ten ostatni mówi: "Atmosfera pełna jest demonów". Dzięki licznej rzeszy istot działających na szkodę rodzaju ludzkiego, człowiekowi XIV wieku łatwiej było wyjaśnić liczne plagi nękajace sredniowieczny świat. Morowe powietrze, klęska nieurodzaju, wojny... Zadaniem Kościoła w wiekach średnich jest wskazywanie sposobów walki z "wrogiem rasy ludzkiej", jakim został określony szatan w bulli papieża Innocentego z 1484 roku.A już wcześniej na początku XIV stulecia Dante pisze swą "Boską Komedię". Jaki obraz szatana w niej ujrzymy?
03
Romantyczny buntownik?
Szatan Dantego, silnie inspirowany opisami z Objawienia św. Jana jawi się jako straszliwa bestia, przerażajacy i odpychający stwór. Więcej cech ludzkich nabierze w XVII-wiecznym poemacie Johna Miltona Raj utracony.Akcja rozpoczyna się od upadku szatana i jego zwolenników. Ze względu na szczegółową konstrukcję postaci Lucyfera autor Raju bywał mocno krytykowany. Jego szatan budził grozę, ale też... współczucie. Postać wykreowanego przez Miltona buntownika, bohatera tragicznego, któremu duma nie pozwala się ukorzyć, stała się dla angielskich romantyków wzorcem przy konstruowaniu postaci nowego typu postaci-bohatera romantycznego. Warto wspomnieć też o malarskich nawiązaniach.Obok widzisz akwarelę znakomitego poety i rysownika Williama Blake'a, silnie zainspirowanego dziełem Miltona.
04
Jam przewodnik, do usług!
Faust- człowiek, który kontaktuje się z diabłem nie jest wytworem wyobraźni Goethego. Legendy o nim w licznych wersjach krążyły już wcześniej. W 1587 roku nieznany autor opisał "Dzieje doktora Faustusa", rok później Christopher Marlowe pisze tragedię o perypetiach tego bohatera. Oczywiście to on i jego rozterki są w centrum uwagi . Mefistofil jest natomiast przewodnikiem na drodze poszukiwań człowieka pragnącego przekroczyć granice poznania. Za pośrednictwo i opiekę w podróży pomiędzy szarlatanerią a prawdą naukową żąda zapłaty- ceną zapisana w pakcie jest ludzka dusza. Jak Goethe potraktuje te opowieści, co z nich zaczerpnie dla swego bohatera a ile nowych cech wprowadzi? Tego dowiesz się z lektury "Fausta".
05
biesy, czarty- diabelscy dziadkowie
Polski diabeł, zanim został poddany zabiegom chrystianizacyjnym był biesem-złośliwym demonem leśnym, bezustannie szkodzącym ludziom. Stopniowo jego słowiańskie rysy zostały zastapione nowymi- zachodnioeuropejskimi. Mikołaj Rej opisuje diabła zwanego Warchołem w swym dziele z 1558 roku. Zapoznaj się z cytatem. Który z poznanych wizerunków szatana Ci przypomina? A ileż to rozmaitych diabłów i diablików krążyło po Polsce? Łęczycki diabeł kontuszowy, hulaka i awanturnik Boruta, Rokita z Pogórza Rzeszowskiego czy też kaszubski Smętek. Kilka ciekawostek o diabłach grasujących po Polsce znajdziesz w filmiku z kolejnego slajdu.
polska demonologia
O diabłach, diablikach i obronie przed ich psotami. Wysłuchaj nagrania.
06
Szatan, a właściwie trzech
W polskich wierzeniach ludowych ostatecznie szatan zaczął funkcjonować w trojakiej postaci: diabeł chłopski, szlachecki i cudzoziemski. Ten pierwszy- cóż, zwykle nie grzeszył rozumem, drugi w kontuszu i karabelą u pasa był zwierzchnikiem diabłów chłopskich i zlecał im najcięższe prace. A szatan cudzoziemski -najczęsciej niemieckiego pochodzenia stał się najbardziej popularny w czasie rozbiorowym. Wystrojony w czarny lub czerwony frak z harcapem w ręku stawał się ucieleśnieniem narodowych antypatii. Dlatego właśnie diabeł atakujący Twardowskiego w karczmie Rzym jest "istnym Niemcem". Przypomnij sobie humorystyczną balladę Mickiewicza i zastanów się, jakimi cechami obdarzył diablika poeta.
nad jeziorem świteź biesy siedzą
07
Mefisto z ballady Mickiewicza raczej nikogo nie przestraszy. Często groźniejsze jest to, co niedopowiedziane. W balladach z tomiku Poezyj (1822) o szatanie się słyszy, choć niekoniecznie doświadcza bezpośredniego z nim spotkania. Bliski jest on ludowym wyobrażeniom o słowiańskim rodowodzie.Nie musi mieć postaci antropomorficznej. Może ukrywać się w ciele czarnego kota, psa, konia lub sowy. (Warto na marginesie przypomnieć takowe zdolności służacych Goplany z Balladyny.) A zatem w Ucieczce mamy tajemniczego rumaka pokonującego w mgnieniu oka spore odległości a u kresu podróży śmiejącego się ludzkim głosem. W utworze To lubię! pojawi się z kolei wilk z orlimi skrzydłami. Nad jezioro Świteź lepiej nie wybierać się nocą, bo "jakie szatan wyprawia tam harce", Sługa z Rybki również przeczuwa udział mocy piekielnych w zdarzeniach. Nawet jesli diabeł nie objawia się w całej okazałości, jego obecność da się wyczuć.To przypuszczenie wzbudza nawet większa grozę niż widok wyskakującego z kieliszka diablika.
07
szatańska historia
Mefistofil z ballady Mickiewicza to niezbyt udolny dablik a nie groźny wysłannik piekieł. U Juliusza Słowackiego szatan zaznacza swą obecność w Balladynie (wszak Goplana nazwana zostaje jego żoną), ale naprawdę rośnie w Kordianie. Dojrzał, przestało go interesować dybanie na pojedyncze dusze , zajął się sprawami większego formatu. Na horyzoncie szatańskich zainteresowan pojawia się bowiem historia. Zna myśl filozoficzną, a jego celem staje się opanowanie świadomosci Kordiana- żołnierza walczącego o niepodległosć narodu. I nieustannie miesza się do losów jednostki i narodu. Pojawienie się szatana w dramacie dowodzi strasznej prawdy, że kierowane rzekomo przez ludzi wypadki to jedynie realizacja dawno ustalonego diabelskiego planu. Szatan Słowackiego jest historiozoficzny i metafizyczny.
08
a później?
Jak potoczy się kariera szatana w literaturze? Zauważysz, że w epoce Młodej Polski pojawi się mit diabła bardzo odległy od ludowych wyobrażeń.Poznasz sylwetkę diabła w dziele Bułhakowa Mistrz i Małgorzata.Dowiesz się, jak Tomasz Mann odniósł się do historii opisanej przez Goethego. Poznasz kilka ujęć szatana w literaturze współczesnej. Dziś proponuję ciekawe spojrzenie poety- Zbigniewa Herberta. Posłuchaj, przeczytaj, zbadaj konteksty.
kilka przykładów malarskich
wojciech weiss
francisco goya
franciszek starowieyski (1930 - 2009)
Demon (W kawiarni) 1904
Sabat czarownic 1797-98
Szatan i święty
diabelska wizyta
Jak potoczyło się spotkanie człowieka z diabłem? Wysłuchaj nagrania, które wprowadzi Cię do historii doktora Fausta. Wróć do niego, gdy już przeczytasz pierwszą część dramatu. Jakie podobieństwa i różnice dostrzegasz?
Twoje zadanie (do wyboru):
Znajdź informacje na temat jednego z polskich ludowych diabłów: Boruty, Rokity, a może Smętka. Z jakimi regionami Polski są związane? W jakich legendach, podaniach zaznaczają swą obecność? Zapisz notatkę na ten temat.Podaj źródła. lub Filmowe wizerunki diabła. Opisz wybrany przykład ciekawego ujęcia tematu w sztuce filmowej.
dla ciekawskich
dziękuję!