Czytanie ikon

Biblia pisana obrazem – czytanie ikon

Ikonografia – dziedzina badań historii sztuki, której zadaniem jest opis i interpretacja elementów treściowych i symbolicznych w dziełach sztuki. Termin użyty w piśmiennictwie greckim jako eikonographia ma oznaczenie przedstawienia obrazowego.

Ikona jest nieodłączną częścią tradycji prawosławnej. Bez ikon nie można sobie wyobrazić wnętrza cerkwi. W domach prawosławnych wiernych ikony zawsze zajmują ważne miejsce. Wybierając się w drogę, zgodnie z tradycją zabierają oni ze sobą mały podróżny ikonostas lub składane ikony. Narodzinom, śmierci, zawarciu związku małżeńskiego i każdemu innemu ważnemu momentowi w życiu prawosławnego chrześcijanina towarzyszy ikona.

Termin „ikona” pochodzi od gr. eikon – „obraz”. Jest to malowidło wykonane najczęściej na desce, przenośne, z wyobrażeniem Chrystusa, Maryi, osób świętych lub scen biblijnych.

Pierwsze wzmianki o malowaniu ikon pochodzą z IV i V w. Hypatiusz z Efezu wspomina po raz pierwszy o pokłonie przed ikoną w połowie VI w. Malarstwo to rozpowszechniło się na terenie Grecji, Bałkanów, Italii, a szczególnie popularne stało się na Rusi. Rozkwit przeżywa w XIV–XVI w., a tradycja malowania ikon trwa do dziś.

Ikona nie jest zwykłym obrazem religijnym. Nie należy rozumieć jej tylko jako przedstawienia świętej postaci czy ilustracji do Pisma Świętego, lecz jako uobecnienie czegoś, co niewidzialne; jako pełną łaski obecność przedstawianej postaci; jako duchowe „okno”, przez które Boża rzeczywistość spogląda na nasz świat i przez które jednocześnie my, ludzie, możemy łączyć się z Bogiem i Jego świętymi.

Pisanie ikon było przez lata przywilejem mnichów. Przed przystąpieniem do pracy ikonopis pościł i wiele czasu spędzał na modlitwie. Ikona jest dziełem sztuki, które dostarcza odbiorcy tekstu sakralnego. Żeby móc „czytać” ikonę, należy znać język symboliczny, jakim jest tworzona.

Najważniejszą ikoną jest ikona Chrystusa. Kanon przedstawiania Go przyjęto w IX w.

Najczęściej wykonywanym wizerunkiem Jezusa jest ikona Chrystusa Pantokratora (Władcy i Sędziego Świata), która wyraża wszechmoc i majestat Syna Bożego. Na tych ikonach Chrystus prawą dłoń unosi w geście błogosławieństwa, a lewą podtrzymuje otwartą lub zamkniętą księgę Ewangelii.

Matka Boża na prawosławnej ikonie ma zawsze zatroskany wyraz twarzy. Jej smutek ma jednak różne odcienie: żałości, zadumy, ale zawsze niesie mądrość i wewnętrzną siłę.

Matka Boża ukazywana jest w różny sposób: objawia Dzieciątko światu, czule Je przytula bądź przytrzymuje. Podstawowe rodzaje przedstawień Matki Bożej to:

Maryja wskazująca drogę (Hodogetria) – gdzie Matka Boża prawą dłonią wskazuje na Chrystusa Emmanuela, trzymanego przez nią na lewym ramieniu.

Maryja modląca się (Orantka) – Matka Boża stoi z rękoma uniesionymi do góry. Zgodnie z tradycyjnymi wierzeniami w prawosławiu, jeśli Maryja opuści dłonie, nastąpi koniec świata

Maryja Miłosierna (Eleusa, Umilenije) – to wizerunek Matki Bożej przytulającej swojego Syna.

Barwa jest na ikonie tak samo ważna jak kreska. Wszystkie kolory mają określoną symbolikę i nie można ich stosować dowolnie.

Złocenia, złoto symbolizowało świętość, oddanie czci, nieśmiertelność, Bożą chwałę.

Czerwień – życie, krew, piękno i czystość.

Purpura – władzę i bogactwo

Zielony – życie, wieczną młodość, płodność, wewnętrzne bogactwo.

Niebieski oddawał niebo, ale też duchowość i mistycyzm.

Bielą przedstawiano boskość, czystość i niewinność.

Czarny oznacza zło, grzech, śmierć, piekło, otchłań; na czarno malowano groty – symbole grobu oraz ziejącą otchłań piekielną

Brąz był symbolem ziemi, materii, ubóstwa.

„Czytanie” ikony – trudne na początku – może pogłębić nasze życie duchowe. Ikona przekazuje informacje o boskiej naturze, o historii zbawienia. Prowadzi ku Bogu, kieruje ku Niemu myśli patrzącego. Ma przenosić naszą myśl w sferę niebiańską, boską.

Malowanie ikony, w odróżnieniu od praktyki malarstwa zachodniego, rozpoczyna się od nakładania barw najciemniejszych, po czym się je rozjaśnia. Ten sposób pisania świętego wizerunku ma symbolizować wznoszenie się ludzkiej, grzesznej natury do Boga dzięki przenikającemu nas działaniu Ducha Świętego