Części zdania

Części zdania

Część zdania

(składnik) to najmniejszy element składniowy wypowiedzenia. Częścią zdania może być jeden lub wiele wyrazów.

Główne

Najważniejsza część zdania, orzeka o czynności, stanie lub właściwości podmiotu.

Orzeczenie

co robi?co się dzieje? czym jest? jaki jest?

Orzeczenie czasownikowe wyrażone jest czasownikiem.Orzeczenie imienne wyrażone jest formą złóżoną z łącznika i orzecznika.

Samolot krążył nad miastem.Las spłonął bardzo szybko.

Podmiot

Główna część zdania, nazywa osoby, rzeczy lub zjawiska o których się w zdaniu orzeka.

Podmiotem w zdaniu jest rzeczownik lub inna część mowy w znaczeniu rzeczownikowym.

W Opolu odbywają się festiwale polskiej piosenki.

kto? co?

Drugorzędne (określenia)

Dopełnienie

Jest określeniem czasownika (bezokolicznika) oraz imiesłowu.

kogo? czego?komu? czemu? kogo? co? kim? czym? o kim? o czym?

Uzupełnia treść czasownika, przymiotnika lub przysłówka.

Michał Anioł namalował ,,Sąd Ostateczny".

Okolicznik

Najczęściej jest określeniem czasownika, przymiotnika lub przysłówka.

gdzie? po co?kiedy? odkąd? jak? dlaczego? ile? pod jakim warunkiem?

Jest określeniem okoliczności, które towarzyszą stanom, czynnością lub cechą.

Michał Anioł namalował ,,Sąd Ostateczny" na ścianie Kaplicy Sakstyńskiej.

Najczęściej jest określeniem rzeczownika.

Przydawka

Orzeczenie

- najważniejsza część zdania. Oznacza czynność, stan lub własność podmiotu.

Pytanie

Czego dotyczy

Przykłady

Dotyczy czynności wykonywanych przez istoty żywe i maszyny.

Samolot krążył nad miastem.

co robi?

co się z kimś lub czymś dzieje?

Dotyczy stanu w jakim ktoś lub coś się znajduje.

Książka leży na szafce.

co się dzieje?

Dotyczy zjawisk.

Pada. Będzie padało. Padało.

Określa znaczenie lub cechę podmiotu wyrażoną w orzeczniku.

Jan Gajos jest aktorem.

czym jest? jaki jest?

Orzeczenie czasownikowe może być wyrażane:

Zwrotem frazeologicznym

Czasownikiem zakończonym na -no, -to

Czasownikiem w formie osobowej.

Wkrótce będziemy się przeprowadzać.

Mój poprzedni szef miał szefa w kieszeni.

Włamywaczy zamykano w areszcie.

Wykrzyknikiem w znaczeniu czasownikowym.

Czasownikiem niefleksyjnym + bezokolicznikiem

Czasownikiem modalnym + bezokolicznikiem

W lesie trzeba uważać na kleszcze.

Musimy kupić nowy samochód.

Para buch, koła w ruch.

Orzeczenie imienne łącznik + orzecznik

Łącznikiem może być czasownik posiłkowy

Orzecznikiem może być

Przykłady

rzeczownik (w N)przymiotnik (w M) imiesłów przymiotnikowy (w M) liczebnik -

Penderecki jest kompozytorem. Dni są coraz dłuższe. Zlecenie może być wykonane przed terminem. Byłem pierwszym w kolejce. -

byćbywać stać się, stawać się zostać robi się

Łącznikiem może być zaimek wskazujący

zaimek przymiotnikowy (w, M)

to, oto

Był wówczas nikim.Wszystkie dzieci są nasze.

zaimek rzeczowny (w, N)

Podmiot

- Główna część zdania, która nazywa osoby, rzeczy lub zjawiska o których orzeka się w zdaniu za pomocą orzecznika.

Podmiotem w zdaniu może być:

Dotyczy stanu w jakim ktoś lub coś się znajduje.

Rzeczownik

Dotyczy zjawisk.

Zaimek rzeczowny

Określa znaczenie lub cechę podmiotu wyrażoną w orzeczniku.

Inna część mowy (w zdaniu rzeczownikowym)

Podział podmiotów ze względu na formę

Krysia uczy się świetnie. Ona jest bardzo zdolna.

Występuje w mianowniku. Jest podmiotem, który wynika zarówno z sensu zdania jak i jego budowy.

kto? co?

Gramatyczny

kogo? czego?

Występuje w dopełniaczu. Jest podmiotem wynikającym tylko z sensu zdania.

Logiczny

Czasu na wszystko nie starcza. Zabrakło nam pieniędzy.

Pięcioro przyjaciół spotkało się w teatrze.Kilku chłopców z naszego podwórka gra w piłkę.

Logiczno - gramatyczny

kto? co?kogo? czego?

Składa się z dwóch elementów:1. Liczebnika, rzeczownika, zaimka w mianowniku 2. Rzeczownika w dopełniaczu

Domyślny

Podmiot ukryty w osobowej formie czasownika lub znany z kontekstu np: poprzedniego zdania.

Jutro pójdziemy na wycieczkę. MYJadę samochodem. JA

Dopełnienie

- to część zdania uzupełniająca treść czasownika, przymiotnika lub przysłówka.

Najczęściej jest wyrażane za pomocą rzeczownika, zaimka rzeczowego, czasownika w bezokoliczniku, innej części mowy w znaczeniu rzeczownika.

Czytam książkę. Lubił ją. Chcemy pić.

Przykład:

Odpowiada na pytania przypadków zależnych (tj. oprócz mianownika M. i wołacza W.)

Dopełniacz D. Biernik B. Miejscownik M.Celownik C. Narzędnik N.

kogo? czego? kogo? co? o kim? o czym?komu? czemu? z kim? z czym?

Pozostaje zawsze w związku rządu z wyrazem do którego się odnosi.

Rodzaje dopełnień

Bliższe (bez przyimkowe) Dalsze (z przyimkiem lub bez przyimka)

Staje się pomiotem przy zamianie strony czynnej czasownika na stronę bierną.

Nie staje się podmiotem przy zmianie strony czynnej czasownika na stronę bierną.

Matka kocha syna - syn jest kochany przez matkę.

Kolega dał mi książkę. Książka został mi dana przez kolegę.

Łączy się z czasownikami przechodnimi (mają stronę czynną i bierną).

Może wystąpić w przypadku zależnym.

Maluje - jest malowany.

Mój syn przyjaźnił się z trenerem.

Występuje na ogół w bierniku.

Może być wyrażone bezokolicznikiem.

Czytać gazetę. Hodować kury. Kupić chleb.

Lubię czytać. Pragnę wyjechać.

W zdaniach przeczących występuje w dopełniaczu.

Wyrażone bezokolicznikiem może być przekształcone w rzeczownikowe.

Nie zapomnij kupić lektur. Nie zapomnij o kupieniu lektur.

Nie czytam gazety. Szukać książek. Pragnę spokoju.

Okolicznik

- Jest określeniem oznaczającym okoliczności, w jakich zachodzi czynność, stan lub cecha.

Występuje najczęściej jako określenie czasownika w zdaniu.

Wyrażony jest przez: przysłówki, wyrażenia przyimkowe, rzeczowniki w zdaniu przysłówkowym, imiesłowy przysłówkowe, wyrażenia porównawcze, wypowiedzenia...

Okolicznik Pytania Przykłady

gdzie? skąd? dokąd? którędy? jak długo? jak często? kiedy? odkąd? jak dawno? jak? w jaki sposób? jak? jak bardzo? ile? o ile? ile razy? w jakim wymiarze? za co? z czego? dlaczego? przez co? z jakiego powodu? po co? w jakim celu? pod jakim warunkiem? mimo co? wbrew czemu?

MiejscaCzasu Sposobu Stopnia i miary Przyczyny Celu Warunku Przyzwolenia

Tu i ówdzie rosła trawa. Miejscami było błoto.

Jutro będzie za późno. Jesienią dni są krótkie.

Nadepnął go niechcący. Leje jak z cebra.

Była całkiem miła. Ludzie ginęli tysiącami.

Poderwał się na głos ojca.

Walczyć dla sławy. Przyjechał zwiedzić miasto.

W razie deszczu weź mój parasol.

Zrobiła to na przekór matce. Była zdolną, choć młodą jeszcze pianistką.

Przydawka

- Jest określeniem rzeczownika lub zaimka, przymiotnika, imiesłowu, liczebnika pełniącego w zdaniu funkcję rzeczownika.

Przydawka Pytania Przykłady

PrzymiotnaRzeczowna Dopełniaczowa Przyimkowa Okolicznikowa

jaki? który? czyj?który? jako co? jako kto? czego? czyj? z czego? od kogo? do czego? jak?

To niezwykły talent. Idź ze swoim ojcem.

Co wiesz o Norwidzie jako malarzu.

Postać człowieka. Śpiew ptaków.

Dom z drewna. Torba na zakupy.

Wracałem do domu ponury.

Chcąc odróżnić przydawkę od dopełnienia trzeba pamiętać, że każde określenie rzeczownika jest przydawką niezależnie od użytego pytania.

Wypowiedzenie

- to jeden wyraz lub grupa wyrazów powiązanych ze sobą znaczeniowo oraz gramatycznie i stanowiących jednostkę informacji przekazywanej odbiorcy.

Wypowiedzenie rozpoczyna wielka litera a kończy kropka, znak zapytania, wykrzyknik lub wielokropek.

Wypowiedzenie

Zawierające czasownik w formie osobowej (orzeczenia)

Niezawierające osobowej formy czasownika

Dopuszczające wprowadzanie orzeczenia

Niedopuszczające

Zdanie

Równoważnik zdania

Zdanie pojedyncze

Zawiadomienie

Zdanie złożone

Wykrzyknienie

Proste

Rozwinięte

Współrzędnie

Wielokrotnie złożone

Podrzędnie

- Podmiotowo- Orzecznikowo - Przydawkowo - Dopełnianiowo - Okolicznikowo (miejsca, czasu, celu, przyczyny, sposobu, przyzwolenia, warunku).

- Łącznie - Rozłącznie - Przeciwstawnie - Wynikowo

Więcej niż dwa orzeczenia

Mama Orzeczenie

Tato Podmiot

co? kto?

co robi?

kogo? czego? komu? kogo? co? z kim? z czym? o kim? o czym?

jak? gdzie? kiedy? po co? dlaczego?

jaki? który? ile? czego? z czego?

Syn Okolicznik

Syn Dopełnienie

Córka Przydawka

Związek składowy -

To połączenie dwóch nierównorzędnych wobec siebie częsci zdania z których jedna część określa drugą.

Ojciec pracuje. Dzień był pogodny.

Związek główny

Związek między podmiotem a orzeczeniem

Związek poboczny

Nasz ojciec. Pracuje ciężko. Bardzo ciężko.

Związek między podmiotem a określeniem, orzeczeniem a określeniem, określeniem a określeniem

Zdania złożone podrzędnie -

składają się ze zdań składowych, z których zdanie podrzędne: - określają zdanie nadrzędne - jest niezrozumiałe bez zdania nadrzędnego - jest rozwinięciem bądź odpowiednikiem podmiotu, orzecznika lub zdania nadrzędnego - jest odpowiedzią postawioną w zdaniu nadrzędnym.

Przykład: Mam nadzieję, że zrobicie wszystko co możliwe, aby dotrzymać terminu.

Zdania złożone współrzędnie -

składają się ze zdań wzajemnie się uzupełniających, ale składniowo niezależnych. Łączą się za pomocą spójników.

Przykład: Słońce zaszło, zapadła noc. Był młody, ale wiele już przeżył. Koło domu przepływał strumień i rosły wielkie drzewa.

Dziękuję!