Dialekty i gwary

Dialekty i gwary

JĘZYK POLSKI

polszczyzna ogólna

jej odmiany

języki zawodowe i środowiskowe

terytorialne

dialekty

gwary

Dialekt - odmiana języka narodowego, charakterystycznego dla większego terytorium.

Gwara - odmiana języka ogólnego używana na mniejszym terytorium.

Pamiętaj, że...

Dialekt jest terminem nadrzędnym w stosunku do gwary.

Gwara

Dialekt:

- termin nadrzędny i szerszy w stosunku do gwary;

- termin podrzędny i węższy w stosunku do dialektu;

RÓŻNICE

- terytorialna odmiana polszczyzny;

- regionana odmiana polszczyzny;

- zespół gwar ludowych używanych na większym obszarze;

- używana na stosunkowo niewielkim terenie;

- mowa ludności wiejskiej na danym terenie;

- od języka narodowego odróżniają go cechy fonetyczne, leksykalne i semantyczne.

PODZIAŁ DIALEKTÓW:

• dialekt małopolski

• dialekt mazowiecki

• dialekt śląski

• dialekt wielkopolski

KASZUBSZCZYZNA

Język kaszubski niegdyś uznawany był za dialekt. Obecnie jest jedynym w Polsce językiem regionalnym. Zgodnie z Europejską kartą języków regionalnych lub mniejszościowych język ten: - różni się od języka ogólnonarodowego, - jest językiem tradycyjnie używanym na danym terytorium, - nie może być zaliczony do dialektów.

Obejrzyj film i zapoznaj się z językiem oraz kulturą mieszkańców Kaszub.

WYBRANE ZJAWISKA JĘZYKOWE OBECNE W DIALEKTACH

LABIALIZACJA - poprzedzanie podczas wymowy samogłoski o spółgłoską ł. PRZYKŁAD: okno - łokno, osioł - łosioł

MAZURZENIE - spółgłoski sz, cz, ż i dż wymawiane są jako s, c, z, dz. Mazurzeniu nie podlega rz ! PRZYKŁAD: lepsze - lepse, żeby - zeby.

SZADZENIE - wynika z przesadnego unikania mazurzenia i polega na zastępowaniu spółgłosek zębowych (s, c, z) spółgłoskami dziąsłowymi (sz, cz, ż). PRZYKŁAD: aksamitny - akszamitny

PREJOTACJA - podczas wymowy w nagłosie (na początku wyrazu) przed samogłoską wybrzmiewa j. PRZYKŁAD: anioł - janioł , Ewa - Jewa, igła - jigła

ZANIK NOSOWOŚCI - wymowa samogłosek nosowych ą i ę jako odpowiadających im samogłosek ustnych a i e. PRZYKŁAD: idą - ido, chodzą - chodzo

SAMOGŁOSKI POCHYLONE - są w gwarze kontynuacją staropolskich samogłosek długich. Dawne ā brzmi jak o, zaś dawne ē brzmi jak y. PRZYKŁAD: mleko - mlyko, bieda - biyda, trawa - trowa

FONETYKA MIĘDZYWYRAZOWA - ubezdźwięcznienie lub udźwięcznienie na granicy wyrazów (kiedy drugi wyraz rozpoczyna się od spółgłoski m,n,r,l,ł,j lub samogłoski). PRZYKŁAD: tak jakby - tag_jakby, tak_jakby; snop żyta - snob_żyta, snop_żyta

"Mały Książę" Antoine'a de Saint-Exupery'ego został przełożony na wiele gwar oraz dialektów.

"Mały Książę" w języku kaszubskim

ZADANIE 1

Sprawdź w internecie , w jaki sposób określa się podane niżej słowa w różnych regionach Polski. Zapisz w zeszycie właściwe regionalizmy i wskaż teren, gdzie występują. Sprawdź: ziemniak, łóżko, borówka, reklamówka, kapcie.

ZADANIE 2

Sprawdź, które wyrażenie uchodzi za regionalizm stosowany na naszym terenie: wyjść na pole/ wyjść na dwór? Wskaż właściwy zwrot, a odpowiedź zapisz i uzasadnij w zeszycie przedmiotowym.

dziękuję