BIBLIA- PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI

Tytuł księgi - Pieśń nad Pieśniami - znaczy tyle co pieśń najdoskonalsza. Rzeczywiście ta księga biblijna znalazła wiele uznania i uwielbienia wśród czytelników zarówno żydowskich, jak i chrześcijańskich. Już na przełomie I i II stulecia naszej ery rabbi Akiba wygłosił następującą opinię pochwalną: Świat cały nie jest wart tego dnia, w którym „Pieśń nad Pieśniami” została dana Izraelowi. Wszystkie Pisma są święte, ale „Pieśń nad Pieśniami” jest najświętsza ze wszytkich.

01

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI- WIADOMOŚCI WSTĘPNE

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI

Pieśń pieśni - najlepsza pieśń ze wszystkich, pieśń ponad wszystkie pieśni

Obraz obrazów – najpiękniejszy obraz

Dzień dni - najlepszy dzień, już nigdy nie będzie takiego dnia

Zombie zombie – najskuteczniejsze zombie

Utwór nie zawiera ani jednego bezpośredniego stwierdzenia na temat Boga i spraw sacrum, a jednak od ok. I w. n.e. należy do Biblii hebrajskiej, zaś po ustanowieniu kanonu biblijnego przez chrześcijaństwo – również do świętych ksiąg tej religii.

02

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI- WIADOMOŚCI WSTĘPNE

03

PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI- WIADOMOŚCI WSTĘPNE

04

CZYM JEST PIEŚŃ NAD PIEŚNIAMI?

POEMAT LIRYCZNY

EROTYK

jest to dłuższy utwór poetycki, którego tematem są osobiste doświadczenia, refleksje, odczucia lub subiektywne opisy rzeczywistości

jest utworem lirycznym o tematyce miłosnej – źródłosłów dla nazwy gatunku stanowi greckie wyrażenie erôtikós oznaczające miłość zmysłową.

Stanowi ciąg wypowiedzi bohaterów, co jest cechą dramatu!

05

ANALIZUJEMY UTWÓR

06

W UTWORZE ANI RAZU NIE PADA BEZPOŚREDNIE STWIERDZENIE NA TEMAT BOGA

Trzeba go więc inaczej czytać!

ALEGORIA

SYMBOL

- To element świata przedstawionego w dziele artystycznym – np. motyw, postać – mający prócz sensu dosłownego znaczenie umowne, często ustalone przez tradycję.

-przedmiot materialny obdarzony w tekście kultury ukrytymi znaczeniami, które wskazują na niematerialne, zwykle trudne do wyrażenia sensy.

Gr. Allegorein – mówić obrazowo.

Symbol ma wiele znaczeń, które zależą od kontekstu, w jakim jest umieszczony.

Niedosłowne przedstawienie rzeczywistości w literaturze i sztuce – poprzez obrazy, zdarzenia czy postaci mające, poza dosłownym, ukryty sens przenośny – konkretny!

Charakteryzuje go zamierzona zagadkowość.

07

ZNACZENIE ALEGORYCZNE PIEŚNI

OBLUBIENIEC

OBLUBIENICA

Sens dosłowny

Sens alegoryczny (tradycja judaistyczna)

NARÓD WYBRANY

JAHWE

JEZUS

KOŚCIÓŁ

Sens alegoryczny (tradycja chrześcijańska)

08

INTERPRETACJA DOSŁOWNA- PIEŚŃ O MIŁOŚCI LUDZKIEJ

Najbardziej podstawowa i uzasadniona interpretacja Pnp to interpretacja dosłowna, która widzi w księdze zbiór przepięknych pieśni miłosnych, pisanych poetyckim językiem, wyrażającym jedno z najpotężniejszych uczuć. Poetycka wyobraźnia autora (podającego się za Salomona) celebruje ludzką miłość we wszystkich jej wymiarach: duchowym, psychicznym i fizycznym. Czyni to za pomocą obrazowości, którą sprowadzić można do trzech obszarów: obrazy natury, obrazy dworskie i obrazy rodzinne.

09

INTERPRETACJA ALEGORYCZNA- BÓG I IZRAEL

Ukazując nurty interpretacji alegorycznej, warto przytoczyć zdanie G. Ravasiego, który sądzi, że „miłość z natury swej dąży do nieskończoności, jest znakiem sacrum, jest z istoty swej otwarta na Boga”. Dlatego miłość między kochankami może stać się znakiem miłości Boga i człowieka. Po raz pierwszy interpretacja alegoryczna pojawiła się w środowisku żydowskich rabinów. Nie tylko rabbi Akiba, któremu zazwyczaj przypisuje się tę interpretację, ale wcześniejszy od niego rabbi Johanan ben Zakkai widział w oblubienicy Izrael, a w oblubieńcu – samego Boga. Istnieje kilka argumentów, które dają podstawę do takiej interpretacji.

10

INTERPRETACJA MISTYCZNA- BÓG I DUSZA LUDZKA

W historii egzegezy Pnp doczekała się także interpretacji mistycznej. Na czoło wysuwają się tu imiona związane z zakonem karmelitańskim: św. Teresy z Avila, Jana od Krzyża czy Teresy Benedykty od Krzyża. Zatrzymajmy się egzemplarycznie na interpretacji tej ostatniej postaci. Właściwie od momentu wstąpienia do zakonu, Edyta Stein zaczęła stosować wobec siebie samej kategorię „oblubienicy”. Kiedy jej dawna uczennica, która również przywdziała habit karmelitański, zapytała ją pewnego razu „Jak Siostrze na duszy?”, usłyszała znamienną odpowiedź: „Jak oblubienicy Baranka”. Sądziła, że każdy, kto odkrył miłość Boga, może utożsamiać się z oblubienicą. We Wiedzy krzyża napisała: „Bogu zależy na każdej du­szy, gdyż każdą zdobył jako oblubienicę miłością najdeli­katniejszą, i każdą otoczył ojcowską wiernością. W jaki sposób miłość Boża ściga człowieka, nie dając mu spokoju, wyraża doskonale Pismo św. w Pieśni nad pieśniami”. W swoim alegorycznym odczytaniu Pnp, Stein zwraca uwagę na różne motywy interpretowane symbolicznie. Zatrzymajmy się na trzech: ogród, rzeka i wiatr.

11

INTERPRETACJA MARYJNA

Maryjną interpretację Pnp zawdzięczamy głównie takim wczesnochrześcijańskim pisarzom, jak Efrem, Ambroży, Epifaniusz czy Piotr Chryzolog. Z tego też powodu również dziś w liturgii Mszy świętych o formularzach maryjnych, czy w Liturgii Godzin na święta maryjne z upodobaniem wracają czytania czy antyfony zaczerpnięte z Pnp. W takiej interpretacji oblubienica z Pnp wskazuje oczywiście na postać Maryi, a oblubieniec na Boga (niekiedy na Chrystusa lub Ducha Świętego). Ślady maryjnej interpretacji Pnp znajdujemy w Godzinkach o Najświętszej Maryi Pannie, choćby w dwóch zawołaniach: „Jak lilia między cierniem, tak Przyjaciółka moja między córkami Adamowymi” (por. Pnp 2,2) oraz „Wszystka piękna jesteś, Przyjaciółko moja, a skaza pierworodna nigdy w Tobie nie powstała” (por. Pnp 4,7). Swoistą ciekawostką jest fakt, że zdaniem niektórych teologów, obrazy przedstawiające „Czarną Madonnę” (a tych w samej Europie jest około 270), miałyby być inspirowane wyznaniem oblubienicy: „Czarna jestem, lecz piękna” (1,5).

12

INTERPRETACJA MALARSKA

Urodzony w Witebsku w 1887, a zmarły w Paryżu w 1985 roku, żydowski malarz Marc Chagall pisał: „Od młodości fascynowała mnie Biblia. Zawsze mi się wydawało i nadal wydaje, że jest największym źródłem poezji wszystkich czasów. Biblia jest jak rezonans natury i tę tajemnicę próbowałem przekazać… Lecz ja Biblii nie czytałem, ja ją śniłem”. Z tego Chagall’owskiego snu urodziło się pięć obrazów powstałych w oparciu o Pnp. Bije z nich siła i delikatność, barwy żywe i łagodne zarazem, dzikie, a pełne czułości. Rosyjski malarz żydowskiego pochodzenia wyobrażał sobie Dawida i Batszebę jako oblubieńca i oblubienicę. Dla przykładu w Muzeum Narodowym w Nicei znajduje się obraz inspirowany słowami oblubienicy: „Znalazłam umiłowanego mej duszy, pochwyciłam go i nie puszczę” (3,4). Obraz powstał w 1958 roku. Na ciemnoczerwonym tle koń wywozi Dawida i Batszebę, a w dole widoczne są zarysy Jerozolimy z charakterystyczną sylwetką wieży Dawida.

Obrazy artysty nie powstawały w oparciu o samą tylko księgę. Rodziły się z osobistego doświadczenia. Chagall nigdy nie ustał choćby na chwilę w płomiennej miłości do swojej żony Belli Rosenfeld. Gdy zmarła w 1944 roku, wyznał: „Wszystko stało się ciemnością”, jednak zakazywał mówić o żonie w czasie przeszłym nawet po jej śmierci. Dla niego żyła wciąż – w jego pamięci i w jego obrazach.

13

ANALIZA TEKSTÓW KULTURY

14

INTERPRETACJA RZEŹBIARSKA

Jednym z klejnotów rzymskiego kościoła Santa Maria della Vittoria jest rzeźbiarskie przedstawienie Ekstazy św. Teresy. Znawcy baroku twierdzą, że natchnieniem dla Gianlorenzo Berniniego (1598-1680) mogło być symboliczne odczytanie Pnp jako alegorii miłości wiążącej święta z Bogiem. Kaplica przemieniona jest jakby w salę teatralną, w której scenę stanowi ołtarz. Anioł – podobnie jak greckie amory – wypuszcza strzałę Bożej miłości w kierunku kobiecej postaci, a ta pogrąża się w ekstazie o niezwykłej wręcz intensywności. Jest to ekstaza fizyczna, niemal zmysłowa, ale i duchowa zarazem. Miłująca Boga święta Teresa spala się w żarze tej miłości. Jej ciało jest napięte niemal do granic ludzkiego wysiłku, a jednocześnie zdaje się opadać bezwolnie w głębię uczucia.

Przed przystąpieniem do pracy nad rzeźbą, którą artysta ukończył w 1646 roku, Bernini wielokrotnie przeczytał pamiętniki św. Teresy. Co ciekawe, rzeźba ma w zamyśle autora przybliżać człowieka do Kościoła katolickiego, ukazując kontrast pomiędzy surowymi zborami protestanckimi a pięknymi świątyniami katolickimi, ale to przecież nie kto inny, jak właśnie protestanci pierwsi zaczęli interpretować Pnp w kluczu dosłownym. Postać św. Teresy pogrążona jest fizycznie w miłości do Boga, co odzwierciedla śmiałe i dosłowne odczytanie wielu fragmentów księgi, choć ostatecznie interpretacja alegoryczna zostaje zachowana: chodzi przecież o miłość do Boga, nie człowieka. Wznoszenie się duszy św. Teresy ku niebu zostało przedstawione za pomocą pewnej iluzji: ukryte za rzeźbą okno i przedstawienie strzelistych promieni sprawiają wrażenie unoszenia się chmury ku niebu. Dla tego efektu wizualnego została zaprojektowana cała architektura świątyni.

15

INTERPRETACJA MUZYCZNA

Pnp doczekała się setek opracowań muzycznych. Są wśród nich najwięksi kompozytorzy, choćby tacy jak Pierluigi da Palestrina, Claudio Monteverdi, Heinrich Schuetz, Jan Sebastian Bach, Igor Stravinsky, Mozart czy Krzysztof Penderecki. Zatrzymajmy się na najsłynniejszej chyba kantacie Bacha, opatrzonej numerem 140, a zatytułowanej Wachtet auf. Duet pomiędzy chórem a recytatywem inspirowany jest słowami oblubienicy: „Cicho! Ukochany mój! Oto on! Oto nadchodzi!” (2,8). Bach pisał sonatę w 1731 roku, w ostatnią niedzielę roku kościelnego, w Lipsku. Utwór składa się z siedmiu części. Również w najsłynniejszym chyba utworze Bacha, w słynnej Pasji św. Mateusza, gdy uczniowie opuszczają Chrystusa, chór intonuje Pnp 6,1:

„Dokąd odszedł twój umiłowany, o najpiękniejsza z niewiast? W którą zwrócił się stronę miły twój?”.

Takie zastosowanie motywu zaczerpniętego z Pnp do opisu męki Chrystusa bazuje oczywiście na alegorycznym odczytaniu księgi, w którym oblubieniec wskazuje na Chrystusa właśnie.

16

INTERPRETACJE MUZYCZNE, KONTEKSTY

17

DLA DOCIEKLIWYCH

DZIĘKUJĘ ZA UWAGĘ!