Słowa wieloznaczne

Słowa wieloznaczne

Co to jest wyraz?

Rodzaje znaczeń wyrazów

Treść i zakres wyrazu

Wyrazy jednoznaczne i wieloznaczne

Synonimia i antonimia

3. Znaczenie przenośne

1. Znaczenie etymologiczne

2. Znaczenie realne

to znaczenie, które dany wyraz ma aktualnie, niezależnie od jego znaczenia pierwotnego, etymologicznego, np. 'list' to pierwotnie liść z drzewa (znaczenie zachowane w nazwie miesiąca) dziś to "pisemna wypowiedź skierowana do osoby lub instytucji".

to znaczenie, jakie dla danego wyrazu można zrekonstruować na podstawie znajomości jego pochodzenia i pierwotnej budowy słowotwórczej, np. 'piwo' to każdy napój, 'piwnica' - pomieszczenie do przechowywania napojów.

inaczej metaforyczne, to znaczenie nowe, oparte na pewnym podobieństwie do rzeczy czy zjawisk, które są normalnie obejmowane znaczeniem tego wyrazu, np. "jesteś moim słońcem" - tj. tym, co daje życie.

Treść wyrazu to wszystko, co łączy przedmioty, zjawiska objęte jedną nazwą we wspólną klasę przedmiotów, zjawisk i co je odróżnia od przedmiotów objętych inną nazwą

Zakres wyrazu to ogół przedmiotów nazywanych tym wyrazem

Im szerszy zakres nazwy, tym mniej konkretna, mniej dokładna, a więc uboższa (ogólnikowa) jej treść.

Wyrazy jednoznaczne - odnoszą się do jednego desygnatu, np. stół.

Wyrazy wieloznaczne odnoszą się do dwóch lub więcej desygnatów, np. zamek.

Szczególnym przykładem polisemii (wieloznaczności) jest homonimia - relacja między słowani o takim samym brzmieniu, ale zupełnie innych, niepowiązanych ze sobą znaczeniach i na ogół o różnym pochodzeniu, np. kurka - gatunek grzyba i udomowiony ptak.

Homonimia leksykalna występuje, gdy pokrywają się formy różnych wyrazów (w tym co najmniej formy podstawowe), mających różne znaczenie, np. orka na polu i orka w wodzie,

Homonimia gramatyczna występuje, gdy jedna forma gramatyczna przyjmuje różne cechy gramatyczne w ramach jednego wyrazu (np. kotki jako dopełniacz liczby pojedynczej i mianownik liczby mnogiej wyrazu kotka) lub kilku wyrazów (np. gnij jako forma wyrazów gnić i giąć)

Homonimia tekstowa występuje, gdy osoby słuchające jakiegoś tekstu w różny sposób wyodrębniają jego składniki, np. "Mama ma nas troje". "Mama ma nastroje".

Kontekst - w znaczeniu komunikacji językowej – zależność znaczenia treści jakiegoś fragmentu tekstu, wypowiedzi lub słowa, od treści i znaczeń słów ją poprzedzających lub po nich następujących. Np. słowo „morze” rozumiemy przede wszystkim jako rozległy obszar wody, lecz wyrażenie „morze piasku” rozumiemy jako pustynię, czyli obszar bezwodny, a słowo „morze” jest w tej specyficznej frazie synonimem bezmiaru, dużej ilości. Bardziej precyzyjnie, słowo „morze” zostało tu użyte w sensie metaforycznym (przenośnym).

Synonimy (wyrazy bliskoznaczne) – wyrazy, które mają takie samo lub bardzo podobne znaczenie, np.: obracać się – kręcić się, pałac – zamek, wyraz – słowo, zainstalować – zamontować Synonimy dzielimy na bliższe i dalsze. Bliższe – znaczą to samo lub prawie to samo. Dalsze – znaczenia mają podobne, ale nie identyczne. Synonimy różnią się wartością stylistyczną: młodszy brat – szczyl, tęgi – gruby. Wyrazy bliskoznaczne można tworzyć przez zdrobnienia i zgrubienia: kot – kotek – koteczek. Wyrazy mogą być jednocześnie bliskoznaczne i niejednoznaczne: głupi – niemądry, niski – niewysoki

Antonimy – wyrazy o przeciwstawnym znaczeniu. Są wyrażone: a) przymiotnikami: mały – duży, gruby – chudy; b) czasownikami: krzyczeć – szeptać, zasypiać – budzić się; c) rzeczownikami: dzień - noc, kobieta - mężczyzna; d) frazeologizmami: być nie w sosie – być w szampańskim nastroju, usta mu się nie zamykają – milczy jak grób

Dziękuję za uwagę

Elżbieta Zapalska