realizm, pozytywizm, konstrukcja

temat:

"Lalka" - realizm, pozytywizm, konstrukcja

„Jeżeli autor przypatrując się społeczeństwu, dostrzeże w nim jakieś nowe charaktery ludzkie, jakieś nowe cele, do których ci ludzie dążą, czyny, które spełniają i rezultaty, jakie osiągają, i w ten sposób bezstronny opisuje to, co widział, wówczas tworzy on powieść lub dramat realistyczny”

Bolesław Prus

REALIZM

Kogo współcześnie nazywa się realistą? Przypomnij sobie wyznaczniki tego nurtu w sztuce.

Cechy literatury realistycznej (XIX w.)

realizm

Autorzy tworzący w myśl tego nurtu ukazywali swoich bohaterów w perspektywie historycznej, uwzględniając uniwersalne prawa rządzące rzeczywistością – szczególnie widoczne jest w tym wypadku zaprzeczenie romantyzmowi, w którym jednostka mogła pełnić rolę nadrzędną względem rzeczywistości, niemal dowolnie ją kształtując.

Głównym celem literatury realistycznej było oddawania świata w sposób jak najbardziej autentyczny

Powstawała ona w myśl najważniejszych postulatów pozytywizmu i bazowała na ówczesnym stanie wiedzy o świecie i człowieku, porzucając fikcję, fantazję na rzecz prawdy, przedstawienia.

CLICK

cechy powieści realizstycznej

W późniejszych latach trwania realizmu w literaturze (XX wiek) duże znaczenie zyskała analiza psychiki bohaterów. → Nieschematyczni bohaterowie (brak bohaterów skrajnie złych i dobrych)

Walor prawdopodobieństwa (jakości tej podporządkowane są wszystkie elementy utworu). Zadania poznawcze powieści.

Transparentny, wszechwiedzący narrator trzecioosobowy.

Pokazanie przekroju społeczeństwa, wzajemnych relacji między określonymi ludźmi, warstwami.

Bohaterowie wywodzili się zazwyczaj z dosyć wyraźnie określonej grupy społecznej (lub środowiska). Nie byli jednak nośnikami wszystkich cech dla niej charakterystycznych, bo te ukazywane były zwykle w rozbudowanych i szczegółowych opisach.

Tematyka społeczno-obyczajowa.

cechy powieści realizstycznej

Rezygnowano z wysokiego stylu literackiego na rzecz języka bardziej pospolitego

Wyraźnie wyartykułowane związki przyczynowo-skutkowe.

Chronologia wydarzeń.

Do każdego punktu podaj przykład realizacji w "Lalce"

Mowa pozornie zależna (narrator przekazuje myśli bohatera).

realizm krytyczny

terminem tym określa się dzieła późnego pozytywizmu, pozbawione tendencyjności charakterystycznej dla wcześniejszej prozy; ukazują one rzeczywistość w sposób pogłębiony i kładą nacisk na prawdę psychologiczną postaci oraz rzetelność obrazu świata

Na podstawie tekstu odpowiedz na pytanie, czy Prus proponuje w powieści pozytywne rozwiązania dla społeczeństwa polskiego

Autor Lalki – jak wszyscy wybitni realiści dziewiętnastowieczni – osadza swych bohaterów w historii, toteż nie może lekceważyć uwarunkowań materialnych i podstaw obyczajowo-społecznych ich bytu. Nie chodzi mu oczywiście, by poetykę powieści nasycić „poetyką księgowości”, nie wątpi jednak, że obowiązkiem powieściopisarza jest informować czytelnika, kto z czego żyje, szczególnie jeśli tworzy powieść mieszczańską i na dodatek kupiecką (tak nieraz nazywano Lalkę). [...] Dodajmy, że informacje powieściowe Prusa-beletrysty odzwierciedlają rzeczywisty stan cen, płac i nawyków pieniężnych pod zaborem rosyjskim w opisywanych przezeń latach, toteż odbiorcom Lalki w jej czasie macierzystym pewne stwierdzenia mówiły więcej o konkretach codzienności, niż mówią jej czytelnikom na początku XXI stulecia. Jeśli Wokulski na przykład woźnicy Wysockiemu proponuje zarobek 3 rubli dziennie, to czytelnik „Kuriera Codziennego” orientował się, że Wysocki otrzymał bardzo korzystną propozycję, bo zarobki w tej grupie robotników transportowych wynosiły od 2 do 2,5 rubla. Jeśli łajdak Maruszewicz zgłasza się do Wokulskiego z życzeniem objęcia stanowiska z pensją co najmniej 1 tysiąca, a najchętniej 2 tysięcy, rubli rocznie, to współcześni Prusa zdawali sobie sprawę z groteskowego charakteru tego życzenia, bo wiedzieli, że płace rzędu 2 tysięcy rubli zdarzały się na posadach wyższych urzędników magistrackich lub na dyrekcyjnych fotelach przedsiębiorców. [...] Z żarliwością i nieustępliwością dowodził Prus w swoich pracach teoretycznych i w felietonistyce, że w naszym życiu zbiorowym już dawno zostały naruszone reguły zdrowego rozwoju: że za wiele tu celebry przy symbolach i zainteresowania rozrywką, a za mało troski o materialne i duchowe potrzeby społeczeństwa. Krzątamy się przy budowie kosztownych pomników Mickiewicza, a nie potrafimy się zdobyć na tanie edycje jego dzieł. Otaczamy kultem tancerki, śpiewaków i wodzirejów salonowych – nie potrafimy docenić inżynierów. Obnosimy się przed światem z naszymi niedolami i cierpieniami – nie staramy się o użyteczność dla świata. [...] W Lalce Prus ostrzegał przed lekceważeniem ekonomicznych praw życia społecznego. [...] uważał pieniądze za warunek kardynalny organizacji społeczeństwa i za środek znakomity funkcjonowania jego gospodarki.

Józef Bachórz, Spotkania z „Lalką”, Gdańsk 2010, s. 88–97.

PRACA ORGANICZNA

ASYMILACJA ŻYDÓW

POZYTYWIZM

według założeń organicyzmu społeczeństwo ro; zwija się tylko pod warunkiem współpracy wszystkich warstw; w Lalce ukazana jest przepaść między warstwami przypominającymi kasty wyklucza jakikolwiek awans społeczny; najgorzej wypada arystokracja, która żyje ponad stan, nie angażuje się w sprawy kraju, unika leżącej na niej odpowiedzialności; lud egzystuje w skrajnej nędzy; znaczenie pracy dostrzegają jedynie prezesowa Zasławska i Wokulski, oboje traktują tworzenie miejsca pracy ludziom gorzej urodzonym jako swój obowiązek wobec społeczeństwa

kwestia żydowska jest skomplikowana – historia dwóch pokoleń Szlangbaumów pokazuje, jak trudno tej nacji zintegrować się ze społeczeństwem polskim; Henrykowi nie udaje się to mimo jego udziału w powstaniu styczniowym i zesłaniu na Syberię, obie strony traktują go jak zdrajcę; odrzuceni Żydzi oddają się kultowi pieniądza; ciekawą postacią jest w powieści doktor Szuman, zgorzkniały idealista

Określ widoczny w powieści stosunek Prusa do głównych haseł pozytywizmu

EMANCYPACJA KOBIET

KULT NAUKI

istnieje wyłącznie jako szczytne hasło; bohaterki Lalki nie mają szans na niezależność: arystokratki powielają błędy swojej warstwy i jedynie trwonią resztki fortuny; opuszczona przez męża Helena Stawska udziela lekcji, jednak nie jest w stanie się utrzymać i gdyby nie pomoc Wokulskiego, nie wiadomo, jak potoczyłyby się jej losy; sytuacja Marianny skazuje dziewczynę na nierząd

w Polsce nie ma dobrego klimatu dla nauki; nieliczni pasjonaci (Wokulski, Ochocki) nie znajdują zrozumienia ani wśród arystokratów, ani wśród mieszczan; przemysłowcy nie widzą żadnego interesu w finansowaniu badań wynalazców (Ochocki postanawia emigrować); studenci – przyszła klasa inteligencka, od której zależy przyszłość narodu – z trudem wiążą koniec z końcem; praca umysłowa, taka jak lekarza czy nauczyciela, nie pozwala zarobić na godną egzystencj

Jakie wartwy społeczne są ukazane w "Lalce"?

gmin

arystokracja

Jaki jest to obraz?

mieszczaństwo

Żydzi

Powieśc panoramiczna prezentuje panoramę – przekrojowy, ogarniający wszelkie elementy obraz społeczeństwa, sytuacji poszczególnych warstw, miasta (Warszawy) i jego mieszkańców. Cechą powieści panoramicznej jest wielka liczba postaci, w tym drugoplanowych, tworzących tło akcji. Wszystkie te zjawiska zachodzą w Lalce Bolesława Prusa.

Lorem ipsum dolor sit amet, consectetuer.

narrator

ZADANIA PIERWSZEGO NARRATORA

ZADANIA NARRATORA Z PAMIĘTNIKA

Rozszerza (poprzez retrospekcję) akcję aż do lat 40. XIX wieku, czyli ukazuje fundamenty idei, konfliktów i dramatów, które miały miejsce w życiu społeczeństwa lat 1878/79 Subiektywne pokazanie wydarzeń opisywanych przez obiektywnego narratora (zupełne inne oświetlenie zdarzeń)

Obiektywne informowanie o świecie przedstawionym (z epickim dystansem); Opowiada o zdarzeniach i losach bohaterów; przytacza ich słowa; Przytacza opinie jednych osób o drugich

Kompozycja

Zdefiniuj pojęcia

kompozycja otwarta kompozycja klamrowa

Która z nich występuje w utworze?

motywy

wypisz jak najwięcej motywów, które pojawiają się w tej lekturze