Z filozofią przez wieki

Z filozofią przez wieki

Poznajmy sylwetki najbardziej znanych filozofów

Tales z Miletu (VII/VI w. p.n.e.)

Powszechnie uznawany za pierwszego filozofa i matematyka cywilizacji zachodniej oraz za inicjatora badań nad przyrodą jako podstawą nauki. Powstanie przyrody kojarzył Tales z narodzinami, wnioskując na podstawie obserwacji, że musi istnieć jakiś rodzaj substancji (nazwanej później pramaterią, arche), z której rozwinęły się wszystkie formy (ciała) przyrody i na którą się ostatecznie rozpadają. Teoria Talesa wskazywała na wodę jako pratworzywo, z którego rozwinął się świat, gdyż jest ona niezbędna do życia (\"to, co żywe, żyje wilgocią, martwe wysycha, zarodki wszystkiego są mokre, a pokarm soczysty\"), a świat był - jego zdaniem bytem ożywionym; woda zmienia też stany skupienia, a więc może występować w każdej formie.

Heraklit z Efezu (ok. 544 - 484 r. p.n.e.)

Urodził się w znakomitym mieście Jonii - Efezie. Prawdopodobnie pochodził z arystokratycznej rodziny, jednak zrzekł się wszelkich godności i poświęcił badaniu rzeczywistości. Żył, jak można sądzić, w bardzo skromnych warunkach. Miał charakter wzgardliwy i pyszny. Zniechęcił się do ludzi i odsunął od nich, po czym zamieszkał w górach, gdzie żywił się roślinami. Heraklit zastanawiał się z czego powstał świat. Uważał, że świat jest wieczny, nie został stworzony ani przez bogów, ani przez ludzi. Pierwotnym tworzywem, z którego powstał, jest wieczny ogień. Z niego wyłaniają się pozostałe trzy żywioły - powietrze, woda i ziemia. Z czterech żywiołów kształtuje ("lepi") się świat.

Pitagoras z Samos (ok. 572-497 r. p.n.e. )

Urodził się na wyspie Samos. Zapewne dużo podróżował, był w Egipcie i Babilonii. Założył pierwszą szkołę filozoficzną w Grecji. Prowadzono w niej badania naukowe (matematyczne, astronomiczne, akustyczne) i rozważano różne problemy filozoficzne (dotyczące powstania świata, etyczne i polityczne). Pitagoras stworzył samo pojęcie: filozof. Religijne przesłanie Pitagorasa, głosiło, że: dusza jest nieśmiertelna, zmienia się w inne żywe stworzenia, następnie, że wydarzenia powtarzają się cyklicznie i wreszcie, że wszystkie żywe istoty powinno traktować się jak spokrewnione. Zachowała się również sentencja, prawdopodobnie pochodząca od Pitagorasa, którą miał często wypowiadać: "trzeba wypędzać wszelkimi sposobami, wypalać ogniem i wycinać żelazem z ciała chorobę, z duszy głupotę, z brzucha zbytek, z państwa bunt, z domu niezgodę, ze wszystkiego zaś nieumiarkowanie".

Sokrates (ok. 470-399 r. p.n.e. )

Był Ateńczykiem, pochodził z ubogiej rodziny, jego ojciec Sofroniskos był kamieniarzem, matka Fainarete położną. W młodości otrzymał wykształcenie gimnastyczne, muzyczne i literackie, typowe dla ateńskich chłopców. W wieku męskim, powołany do służby wojskowej. Nie odznaczał się urodą. Na dobrach zewnętrznych mu nie zależało. Nie angażował się w walki polityczne, miał poczucie, że oddziałuje na całe państwo ateńskie, pobudzając Ateńczyków do refleksji etycznej. Gdy miał lat siedemdziesiąt, w roku 399 p.n.e. został oskarżony przez niejakiego Meletosa, że psuje młodzież. Oskarżyciel zaproponował karę śmierci. Sokrates został skazany, a wyrok wykonano. Sokrates nie pozostawił własnych pism. Poglądy Sokratesa nie stanowią jakiegoś zwartego systemu. Jego myśl ściśle sprzęgnięta była z jego życiem, a życie spędził na prowadzeniu rozmów. Sokrates był mistrzem dialogu. W dyskusji, w której stykają się dwa rozumy, celem jest odkrycie prawdy.

Platon (427 - 347 r. p.n.e. )

Był Ateńczykiem. Pochodził ze starej, arystokratycznej rodziny. W młodości zajmował się poezją, ale gdy miał 20 lat poznał bliżej Sokratesa, który wywarł na nim tak silne wrażenie, że porzucił poezję dla filozofii. Założył słynną szkołę filozoficzną zwaną Akademią. Platon przez całe swoje życie zastanawiał się nad najlepszą formą państwa. W jego rodzinie byli politycy i w domu, jeszcze jako dziecko i młodzieniec, przysłuchiwał się rozmowom o polityce, potem Sokrates ukształtował w nim głębokie przekonania etyczne. Platon chciał stworzyć państwo doskonałe, to znaczy takie, w którym panuje sprawiedliwość. Był przekonany, że będzie to możliwe tylko wówczas, gdy władzę w państwie obejmą filozofowie. Planton uważał, że istnieją idee, to znaczy niedostępne zmysłom i niezmienne wzorce wszystkich przedmiotów. Idee można poznać tylko dzięki myśleniu. Myślał, że ludzkie dusze tylko przez jakiś czas są złączone z konkretnym ciałem, po jego śmierci łączą się z innym.

Arystoteles (384 - 322 r. p.n.e. )

Pochodził z greckiego miasta Stagira, jego dziad i ojciec byli lekarzami na dworze królów władających szybko wówczas potężniejącego państwa: Macedonii. Gdy miał 17 lat przybył do Aten i został uczniem Platona w jego Akademii. Spędził tam 20 lat, aż do śmierci Mistrza. Później król Macedonii zlecił mu wychowywanie swojego syna, słynnego później Aleksandra, który otrzymał przydomek Wielkiego. W odróżnieniu od Platona Arystoteles sądził, że tym, co naprawdę istnieje, to rzeczy, dostępne naszym zmysłom konkretne przedmioty. Każdy z nich zawiera w sobie składnik wspólny wielu podobnym przedmiotom.Ten składnik Arystoteles nazwał formą. Drugim składnikiem jest materia, której konkretną porcję zawiera w sobie każda rzecz. Arystoteles sądził, że w środku świata znajduje się kulista, nieruchoma Ziemia. Wokół niej znajdują się poruszające się sfery, czyli kule o różnych promieniach, których środek znajduje się w Ziemi. Sfer jest wiele, w nich zawieszone są gwiazdy, Słońce, Księżyc i planety. Świat składa się z jednostkowych przedmiotów, a wiedza jest ogólna. Człowiek posiada zmysły i rozum. Rozum kształtuje wiedzę z wrażeń zmysłowych. Zdaniem Arystotelesa człowiek rodzi się bez wrodzonej wiedzy, jego rozum jest "niezapisaną tablicą".

Epikur (341– 270 r. p.n.e. )

Urodził sięna wyspie Samos. Filozofią zajmował się od 14. roku życia; 323 przybył do Aten, gdzie stykał się z przedstawicielami wszystkich ówczesnych głównych kierunków filozoficznych; następnie przez 10 lat przebywał w różnych miastach greckich w Azji Mniejszej, gdzie wykładał filozofię i zyskał pierwszych uczniów. Założył własną szkołę filozoficzną, zwaną także ogrodem Epikura (ogród pod Atenami był jej siedzibą i miejscem spotkań); szkołą kierował do końca życia, prowadząc wykłady i dyskusje w gronie uczniów. Żył w sposób skromny i nacechowany umiarem. Napisał ok. 300 prac, z których zachowały się tylko drobne fragmenty. Filozofię dzielił Epikur na 3 części: fizykę (teorię przyrody), kanonikę (teorię poznania) i etykę (naukę o osiąganiu szczęścia); problematykę etyczną uważał za podstawową, której kanonika i fizyka winny być podporządkowane; w etyce uznawał, iż przyjemność jest dobrem najwyższym, a cierpienie bezwzględnym złem. Epikur uznawał szczęście za osiągalne dla każdego człowieka; za główne źródło cierpienia i przeszkodę na drodze do szczęścia uważał lęk. Epikur był jednym z najważniejszych filozofów tzw. drugiej fazy greckiej filozofii klasycznej, w której dominowały zagadnienia filozofii życia – czyli rozważania na temat jak osiągnąć pełne szczęście .

św. Augustyn z Hippony (354– 430 r.)

Urodził się w Tagaście, małym miasteczku rzymskiej Afryki. Jego rodzicami byli patrycjusze: rzymski poganin i zdeklarowana chrześcijanka, święta Monika. Augustyn ukończył szkoły w Tagaście i Madaurze, a następnie wyruszył na studia do Kartaginy. W 374 r. założył szkołę retoryczną, a później został nauczycielem retoryki. Ok. 372 r. przystąpił do sekty, wyznawców manicheizmu (podstawa bytu to dwa walczące ze sobą pierwiastki: dobro i zło, Bóg i szatan). Atmosfera tam panująca i głoszone idee sprawiły, że zaczął tworzyć swoje pierwsze dzieła filozoficzne – była to próba połączenia filozofii greckiej z zasadami tej sekty. Matka cały czas próbowała go przekonać do przejścia na chrześcijaństwo. Między innymi za jej namową, w 387 r. przyjął wraz ze swoim synem chrzest. Wszystkie doświadczenia św. Augustyna stworzyły jego pogląd: w filozofii człowiek szuka odpowiedzi na najważniejsze pytania dotyczące sensu życia, istoty szczęścia, dopiero w czasie odkrywania tych prawd uświadamia sobie, że aby być szczęśliwym i zrozumieć sens swojego istnienia, trzeba uwierzyć w Boga i zaufać mu, a jednocześnie zrezygnować ze wszystkiego, czym kusi człowieka świat. Cel człowieka to zbawienie, z którym wiąże się życie wieczne. Nie warto zajmować się tym, co doczesne, gdyż nagroda nastąpi dopiero po śmierci – jest zależna od Boga. Taka postawa nazywała się teocentryzmem – było to najważniejsze założenie jego filozofii.

św. Tomasz z Akwinu (1225-1274 r.)

Drugi, największy obok Augustyna filozof średniowiecza. Swój system stworzył na podstawie myśli Arystotelesa, Plotyna i swego bezpośredniego mistrza, Alberta Wielkiego. Najbardziej chyba znane są jego dowody na istnienie Boga:

• w świecie istnieje ruch, ktoś musiał go zapoczątkować i jako pierwszy poruszyć świat – któż jak nie Bóg?
• istnieją istoty o różnym stopniu doskonałości, jeśli coś jest najmniej doskonałe, to musi też być coś przeciwnego: najbardziej doskonałego – Bóg;
• świat nie powstał samoistnie, stworzyła go istota samoistna, która nie miała żadnej przyczyny swego powstania, istniała zawsze – Bóg;
• wszystko w świecie jest przypadkowe, ponad tym musi być jednak jakaś istota konieczna, rządząca przypadkiem – Bóg;
• cała przyroda działa celowo, cele układają się stopniowo, aż do najwyższego, ostatecznego i rządzącego nimi – do Boga.

Ponadto Tomasz w prosty sposób poukładał świat, przedstawił go w formie drabiny bytów, na której wszystko, co istnieje, ma swoje miejsce i ściśle określoną rolę.

Kartezjusz (1596-1650 r.)

Pochodził z drobnej szlachty, jego ojciec był prawnikiem i parlamentarzystą w Bretanii. Był półsierotą - jego matka zmarła przy porodzie. W ósmym roku życia Kartezjusz trafił do znakomitej szkoły w La Fleche. Była to elitarna szkoła, prowadzona przez jezuitów. Po ukończeniu edukacji przez krótki czas przebywał w Paryżu, a gdy wybuchła wojna trzydziestoletnia (1618), zaciągnął się do wojska. Po powrocie z kampanii czeskiej osiadł w Holandii, kilkakrotnie zmieniając miejsce zamieszkania - dzieła, które publikował, wywoływały niekiedy ostre protesty teologów, a nawet pozwy sądowe. Kartezjusz, choć miał wielu przyjaciół wśród uczonych i arystokracji, wiódł samotny tryb życia. W 1649 roku przybył do Szwecji na zaproszenie królowej Krystyny. Miał zostać jej nauczycielem, ale nie wytrzymał północnego klimatu, zachorował na zapalenie płuc i zmarł. Zyskał miano "ojca nowożytnej filozofii" i sławę dzięki swoim dziełom filozoficznym. Był również doskonałym matematykiem i fizykiem. Twierdził, że poza istnieniem myśli nie ma żadnego faktu, którego nie da się podważyć. Z tezy o istnieniu myśli wysnuł również stwierdzenie, że istnieje istota myśląca. Dzieło to jednak miało ogromny wpływ na historię. Opisując w nim metodę poznawczą Kartezjusz położył podwaliny pod rozwój wszystkich nauk ścisłych. Jest autorem słynnego zwrotu "Cogito ergo sum" - myślę, więc jestem.

Franciszek Bacon (1561-1626 r.)

Urodził sięw Strand koło Londynu. Pochodził z zamożnej rodziny, jego ojciec był Lordem Strażnikiem Wielkiej Pieczęci za rządów Elżbiety I. Był wielokrotnie członkiem parlamentu, 1618–21 lordem kanclerzem. Był prekursorem nowożytnej metodologii nauk. Stawiał nauce nowe cele: praktyczne, żądał by dawała możliwość opanowania i podporządkowania człowiekowi przyrody. Wiedza naukowa powinna służyć potędze człowieka, w szczególności wynalazkom. Inaczej niż Arystoteles pojmował naukę nie jako bezinteresowne poznawanie prawdy, lecz jako środek do zapewnienia ludziom dostatku. Nauka taka powinna mieć korzenie empiryczne, jej punktem wyjścia powinna być obserwacja świata przyrody, skrzętne odnotowywanie jej właściwości a następnie stopniowe uogólnianie zaobserwowanych danych. Bacona uznaje się z twórcę empiryzmu, czyli doktryny filozoficznej głoszącej, że źródłem ludzkiego poznania są wyłącznie lub przede wszystkim bodźce zmysłowe docierające do naszego umysłu ze świata zewnętrznego. W wyniku oskarżenia go o przekupstwo został uwięziony, a następnie ułaskawiony przez króla. Resztę życia spędził w odosobnieniu, w 1626 r. zaziębił się robiąc eksperymenty na śniegu i zmarł.

Blaise Pascal (1623-1662 r.)

Francuski matematyk, fizyk i filozof religii. Był niezwykle uzdolnionym dzieckiem, wyedukowanym przez ojca. Jego wczesne dzieła powstawały spontanicznie, lecz w istotny sposób przyczyniły się do rozwoju nauki. Miał on znaczący wkład w konstrukcję mechanicznych kalkulatorów i mechanikę płynów; sprecyzował także pojęcia ciśnienia i próżni. Pascal był przede wszystkim matematykiem, wniósł znaczący wkład w powstanie i rozwój innych działów wiedzy (np. fizyki). W następstwie doświadczonego przezeń w roku 1654 mistycznego przeżycia porzucił działalność naukową, poświęcając się filozofii i teologii. W filozofii Pascal był następcą Kartezjusza i wyznawcą idei św. Augustyna. Uważał, że świat to nie tylko zasady poznawania; jest coś co wyrasta poza możliwości poznania. Nie da się istoty człowieka i sensu życia zgłębić za pomocą rozumu czy doświadczenia. Wg jego rozważań człowiek zajmuje bardzo małe miejsce w przyrodzie, jest nicością wobec nieskończoności, nie jest wcale najistotniejszy w przyrodzie. Rozum ludzki jest ograniczony, zmysły również. Człowiek nie może poznać samego siebie. Według Pascala życie ludzkie jest mało znaczące i krótkie jak błysk. Człowiek jest świadomy swych słabości i niedoskonałości.

John Locke (1623-1704 r.)

Urodził sięw Wrington koło Bristolu. Dorastał w rodzinie wolnomyślicieli. Od 1652 studiował na uniwersytecie w Oksfordzie, głównie nauki przyrodnicze i medycynę, 1660 został tamże wykładowcą greki, retoryki i filozofii. Pod wpływem Franciszka Bacona i Kartezjusza zainteresował się filozofią. Wybitny filozof i lekarz angielski. W epoce oświecenie był jednym z najbardziej cenionych myślicieli. Lock uważał, że umysł rodzi się bez jakichkolwiek idei- jest czysty. Był przedstawicielem empiryzmu, wierzył, że wiedzę nabywa się tylko przez doświadczenie. Doświadczenia mają natomiast swoje źródła albo w doznaniach zmysłowych albo w wewnętrznych refleksji, co dotyczyło głównie myślenia. Lock wierzył, że ludzkość posiada niezbywalne prawa takie jak wolność czy życie, które może uzyskać poprzez pracę. Jego poglądy zyskały swoje odzwierciedlenie w kapitaliźmie. W ekonomii stworzył teorię wartości pieniądza, która stała się początkiem kierunku ekonomicznego zwanego monetaryzmem.

Artur Shopenhauer (1788-1860 r.)

Ten niemiecki filozof, który urodził się i znaczną część życia spędził w Gdańsku, swoje koncepcje tworzył w pierwszej połowie dziewiętnastego wieku. Syn zamożnego kupca Heinricha Florisa i literatki Johanny z domu Trosiener. W 1793 r., po zajęciu Gdańska przez Prusy, rodzina Schopenhauerów wyemigrowała do Hamburga. Początkowo Artur przygotowywał się z woli ojca do zawodu kupieckiego. Ojciec sprowadzał do domu prywatnych nauczycieli, dbając o rozwój intelektualny swego syna. Był niezwykle utalentowanym niemieckim filozofem, wyznawcą pesymizmu, który głosił pogardę dla życia oraz ludzi. Jego najważniejszym dziełem był Świat jako wola i wyobrażenie. Podstawą jego teorii filozoficznej był fenomenalizm. Według niego wszystko, co przeżywamy, jest naszym wyobrażeniem, dlatego też każdy z nas w inny sposób postrzega świat. Tym samym nikt z nas nie poznaje świata realnego, ale zjawiska. Jedynie wola jest kluczem do poznania prawdy o świecie.

Karol Marks (1818-1883 r.)

Urodził się w Trewirze w zasymilowanej rodzinie żydowskiej. Studiował prawo, a następnie filozofię na uniwersytetach w Bonn i Berlinie. Celem jego myśli filozoficznej było zbudowanie społeczeństwa bezklasowego. Marks krytykował rynkową gospodarkę kapitalistyczną, wykazując, że źródłem zysku kapitalizmu jest wyzysk. Marks Widział historię społeczeństw jako historię walki klas i wzywał "proletariuszy wszystkich krajów" do łączenia się w celu obalenia kapitalizmu. Rewolucja proletariacka miała doprowadzić do stworzenia bezklasowego i bezpaństwowego społeczeństwa komunistycznego. Warunkiem powodzenia miało być jej równoczesne wystąpienie w rozwiniętych gospodarczo krajach Europy. Koncepcja Marksa miała ogromne znaczenie w tworzeniu XIX wiecznej społeczności. Marks miał wyraziste i zdecydowane poglądy w sprawie Polski, której niepodległość w pełni popierał. Marks organizował zbiórki pieniędzy dla polskich emigrantów wbrew oporowi prasy i parlamentarzystów, występował na wiecach upamiętniających powstanie styczniowe i protestował przeciw wydawaniu rosyjskim władzom powstańców przebywających na Zachodzie.

Fryderyk Nietzsche (1844 -1900 r.)

Urodził się na terenie Saksonii w rodzinie protestanckiego duchownego. Ukończył filologię klasyczną na uniwersytecie w Lipsku, kilka lat wykładał ją w Bazylei. Niestety słabe zdrowie przekreśliło mu karierę wykładowcy, dlatego zwrócił się kierunku filozofii i pracy pisarskiej. Pod koniec życia Nietzsche zapadł na chorobę umysłową i do śmierci był pod opieka matki oraz siostry. Słynny niemiecki filozof i filolog. Znany był ze swoich dzieł, w których krytykował naukę, religię i współczesną kulturę. Jego kontrowersyjne pisarstwo wzbudzało wielkie poruszenie w środowisku chrześcijańskim. Znane dzieła to m.in. Tako rzecze Zaratustra czy Narodziny tragedii. Według niego człowiek przestał odczuwać obecność Boga w świecie, tak jak to było w średniowieczu czy starożytności. W jego dziełach pojawia się postać nadczłowieka obdarzonego wielką mocą, jednostka twórcza, której nie obowiązują zasady dotyczące reszty ludzkości. Nietzsche był przeciwny filozofii akademickiej. Jego zdaniem sens ma jedynie taka filozofia, którą się przeżywa.

Roman Ingarden (1893-1970 r.)

Urodził się w Krakowie. Studia filozoficzne odbył na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie pod kierunkiem czołowego polskiego filozofa Kazimierza Twardowskiego. Filozof polski.Zajmował się estetyką, ontologią, teorią poznania, etyką i teorią człowieka. Największym uznaniem cieszy się Ingarden, jako twórca specyficznej teorii estetyki i drobiazgowych analiz dotyczących sposobu istnienia i budowy dzieła sztuki. Był czołowym przedstawicielem fenomenologii - kierunku filozoficznego, polegającego na opisie i oglądzie tego, co bezpośrednio jest dane. W fachowej literaturze amerykańskiej Ingarden został uznany za jednego z najwybitniejszych filozofów czasów najnowszych, a w Niemczech — za klasyka filozofii i czołowego przedstawiciela fenomenologii

Oprac. Karolina LudwikowskaSzkoła Podstawowa nr 9 w Zawierciu