Lament świętokrzyski

Lament Świętokrzyski

ludzki wymiar cierpienia Matki Boskiej

Katarzyna Polak

Zawartość lekcji

1. Geneza utworu2. Tytuł 3. Tekst utworu 4. Wersja audio 5. Budowa wiersza 6. Gatunek literacki 7. Podmiot liryczny

8. Odbiorcy wiersza9. Motyw Stabat Mater Dolorosa 10. Tragedia bohaterki 11. Humanizm średniowieczny 12. Środki poetyckie 13. Archaizmy

Lament świętokrzyski pochodzi z drugiej połowy XV wieku. Jego rękopis znaleziony został w bibliotece klasztoru Świętego Krzyża (stąd tytuł utworu) należącego do Zakonu Benedyktynów. Autor dzieła jest nieznany. Utwór nawiązuje do motywu maryjnego, który jest bardzo popularny w czasie średniowiecza.

1. Geneza utworu

co wiemy o jego pochodzeniu

Tytuł Lament świętokrzyski pochodzi od miejsca, w którym znajdował się rękopis (nie zawierał ani tytułu, ani imienia autora) z utworem. Nie jest on jednak jedyny. Stosuje się także tytuł Żale Matki Boskiej pod krzyżem. Jako tytuł wykorzystuje się również pierwszy wers wiersza, czyli Posłuchajcie, bracia miła

2. Tytuł utworu

pod jakim tytułem znamy utwór

3. Tekst utworu

przeczytaj w skupieniu

posłuchaj

4. Wersja audio

posłuchaj interpretacji głosowejczyta Elżbieta Adamek

posłuchaj

Utwór zbudowany jest z trzydziestu ośmiu wersów. Składają się one na siedem strof, w których jest od czterech do sześciu wersów, oraz na zakończenie napisane dystychem (czyli dwuwersem). Występują rymy („młody” – „gody”, „żenie” – „narodzenie”, „nosiła” – „miła”).

5. Budowa wiersza

co wiemy o układzie graficznym

6. Gatunek literacki

Za chwilę poznasz nowy dla ciebie gatunek literacki, ale nie będzie tak prosto - jego nazwę musisz zdobyć odszyfrowując ją. Oto WYZWANIE dla ciebie - przejdź dalej i odkoduj hasło

na pewno należący do liryki

Jeśli prawodłowo odczytałaś/eś nazwę gatunku, omawiany utwór to PLANKT. Plankt (inaczej lament) jest gatunkiem literackim, który cechuje się tym, że przekazuje żal po śmierci kogoś bliskiego. Towarzyszy mu nawoływanie, aby inni ludzie wspólnie cierpieli po zmarłej osobie. W Lamencie świętokrzyskim Matka Boska traci syna i dzieli się swoim żalem z wszystkimi, którzy jej słuchają.

6. Gatunek literacki

na pewno należący do liryki

Podmiotem lirycznym w Lamencie świętokrzyskim jest Matka Boska. Cierpi ona z powodu utraty syna. Wypowiada się w pierwszej osobie, stosując bezpośrednie zwroty do adresata.

7. Podmiot liryczny

co wiemy o osobie mówiącej

Synku...

Podmiot liryczny - Matka Boska - zwraca się w kolejnych zwrotkach do różnych odbiorców:- wszystkich zebranych ("bracia miła", "stary, młody") - Jezusa ("Synku miły") - anioła Gabriela ("O anjele Gabryjele") - wszystkich matek ("wy miłe i żądne maciory")

8. Odbiorcy wiersza

do kogo zwraca się Matka Boska

1 Zwrot do wszystkich zebranych ("bracia miła", "stary, młody") Maryja zwraca się z prośbą o wysłuchanie skargi dotyczącej tragicznego zdarzenia, czyli śmierci syna - "usłyszycie mój zamętek, jen mi się [z]stał w Wielki Piątek". Prosi też o okazanie empatii i ludzkiego zainteresowania w sytuacji traumatycznej: "Pożałuj mię, stary, młody, boć mi przyszły krwawe gody"

8. Odbiorcy wiersza

do kogo zwraca się Matka Boska

2 Zwrot do Jezusa ("Synku miły") Maryja prosi Jezusa, by oddał jej część swojego bólu, by mogła mu ulżyć: "Synku miły i wybrany, rozdziel z matką swoją rany". Pragnie z nim kontaktu: "Przemow k'matce, bych się ucieszyła" Jest zdruzgotana sytuacją. Chce pomóc synowi: podtrzymać głowę, wytrzeć spływającą krew, podać picie, ale nie może tego zrobić ("ale nie lza dosiąc twego święteg[o] ciała").

8. Odbiorcy wiersza

do kogo zwraca się Matka Boska

3 Zwrot do anioła Gabriela ("O anjele Gabryjele")Maryja wyraża swoje rozgoryczenie: pyta "gdzie jest ono twe wesele, cożeś mi go obiecował tak barzo wiele". Zwiastując dobrą nowinę, Gabriel obiecał Jej miłość, a otrzymała ból i cierpienie ("A ja pełna smutku i żałości"). Czuje się wypalona wewnętrznie: "Sprochniało we mnie ciało i moje wszytki kości"

8. Odbiorcy wiersza

do kogo zwraca się Matka Boska

4 Zwrot do wszystkich matek ("wy miłe i żądne maciory")Zrozpaczona Maryja szuka wsparcia wśród innych matek i życzy im, by nie musiały przeżywać tego, co ona ("by wam nad dziatkami nie były takie to pozory"). Żali się im na niesprawiedliwość, jaka spotkała Jej rodzinę: "on cirpi męki nie będąc w żadnej winie"

8. Odbiorcy wiersza

do kogo zwraca się Matka Boska

Stabat Mater Dolorosa (czyli z łaciny: ‘Stała Matka Boleściwa’) to motyw żałobny, szeroko wykorzystywany w sztuce religijnej. To dzieło dotyczące boleści Matki Boskiej po ukrzyżowaniu Chrystusa.

9. Stabat Mater Dolorosa

motyw w kulturze

9. Stabat Mater Dolorosa

realizacja motywu w malarstwie i rzeźbie

W wierszu dostrzegamy dramat matki, która traci jedynego syna, co stanowi zaburzenie naturalnego biegu życia. Maryja przeżywa podwójny ból - w wymiarze ludzkim i boskim. Cierpi, gdyż nie może pomóc swojemu dziecku w ostatnich chwilach życia i musi patrzeć na Jego śmierć. Dodatkowo ma świadomość niewinności Jezusa i poświęcenia się za winy wszystkich ludzi. Wybór dokonał się poza nią.

10. Tragedia bohaterki

w kręgu traumatycznych doświadczeń

Wiersz realizuje nietypowe dla średniowiecza humanistyczne spojrzenie na świat. Maryja jest tutaj głównie cierpiącą matką, na dalszy plan schodzi jej wymiar boski. Widzimy kobietę, która szuka pocieszenia wśród ludzi, a nie świętą, pośredniczkę próśb, Matkę Boską.Znajduje się na ziemi, obok ludzi. Przypisana jest jej sfera profanum. Kiedy cierpi, robi to na sposób człowieczy, nie ma w niej boskości.Utwór wpisuje się w koncepcje renesansowe (powstał od koniec średniowiecza).

11. Humanizm średniowieczny

dostrzec człowieka w Bogu

11. Humanizm średniowieczny

Nie mam ani będę mieć jinego, jedno ciebie, Synu, na krzyżu rozbitego

dostrzec człowieka w Bogu

12. Środki poetyckie

apostrofy

metafory

zdrobnienia

- bracia miła- Synku miły i wybrany - o anjele Gabryjele - wy miłe i żądne maciory

- Synku- głowka

- przyszły krwawe gody- rozdziel z matką swoją rany- Sprochniało we mnie ciało

13. Archaizmy

fleksyjne:bracia, rzekęcy, picia-ć

słowotwórcze:Żydowin, jednegociem

fonetyczne:jidziesz, mie, cirpi

składniowe:Przemow k'matce

leksykalne:zamętek, maciory, żena

Zapamiętaj

Lament świętokrzyski powstał pod koniec średniowiecza

Jest planktem, czyli utworem żałobnym

Maryja ukazana jest jako istota ludzka, nie boska

Ukazuje inny obraz Maryi niż ten z Bogurodzicy

Jest monologiem lirycznym Maryi cierpiącej po śmierci syna

Można w nim dostrzec motyw Stabat Mater Dolorosa

W prezentacji użyto utworu Anttiego Martikainena "Pathway To Glory"

dziękuję za uwagę

Katarzyna Polak