O Ηράκλειος και η δυναστεία του

O Ηράκλειος και η δυναστεία του

Εσωτερική Μεταρρύθμιση και Αγώνας Επιβίωσης

Οικονομία και στρατός στα μέσα του 6ου αι.

Βρήκαμε το δημόσιο να είναι καταφορτωμένο με πολλά χρέη και να έχει φτάσει στη χειρότερη φτώχεια [...] και τον στρατό τόσο παραμελημένο από την έλλειψη των αναγκαίων, ώστε το κράτος να σφυροκοπείται από τις αδιάκοπες εισβολές και επιδρομές των βαρβάρων.

Από Νεαρά του Ιουστίνου Β’ (566 μ. Χ.), Jus Graecoromanum, τ. I, 1-2 (Νεαρά 1)

Το Βυζάντιο σε κρίση

Στο β’ μισό του 6ου και στις αρχές του 7ου αι. το Βυζάντιο συγκλονίστηκε από μια πολύπλευρη κρίση: Λοιμοί, κακές σοδειές, σεισμοί και εισβολές στα εδάφη της αυτοκρατορίας οδήγησαν:

• Στην εγκατάλειψη ή παρακμή των πόλεων.
• Στην μείωση του πληθυσμού.
• Στην υποχώρηση του εμπορίου και της κυκλοφορίας νομίσματος.
• Στην παραμέληση του στρατού.

Το Βυζάντιο σε κρίση

.... κατά τον 6ο αι., σημειώθηκε ένα πραγματικά φοβερό παγκόσμιο φαινόμενο, το ισχυρότερο πλήγμα που έχει δεχτεί το βόρειο ημισφαίριο κατά τα τελευταία 2000 χρόνια. Σοδειές καταστράφηκαν από τη Βόρεια Ιρλανδία μέχρι την Κίνα, μια "ξερή ομίχλη" απλώθηκε σε ολόκληρη τη Μέση Ανατολή, ενώ η πόλη Τεοτιχουακάν, στο σημερινό Μεξικό, φέρεται να υπεστη μια αργή αλλά αναπότρεπτη κατάρρευση. Πολλές θεωρίες έχουν προταθεί σχετικά με το τι προκάλεσε όλη αυτή την αναστάτωση: μεταξύ των πιθανών ερμηνειών συγκαταλέγονται εκρήξεις του ηφαιστείου Κρακατόα ή, ακόμα, και η πρόσκρουση στη γη κάποιου μετεωρίτη. Όποια και να ήταν η γενεσιουργός αιτία, οι περιβαλλοντικές αλλαγές φαίνεται πως αποτέλεσαν τον καταλύτη της εξάπλωσης ενός παθογόνου οργανισμού, τον οποίο περιγράφουμε απλά ως πανώλη....

Bettany Hughes - Κωνσταντινούπολη, μια ιστορία τριών πόλεων

Το Βυζάντιο σε κρίση

Οι Σλάβοι άρχισαν να κατακλύζουν τις ευρωπαικές επαρχίες.Οι Πέρσες έφτασαν μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Μόνο η κινητοποίηση όλων των δυνάμεων του κράτους και η ριζική μεταρρύθμιση μπορούσαν να αποτρέψουν την καταστροφή.

Το Βυζάντιο σε κρίση

Οι Σλάβοι άρχισαν να κατακλύζουν τις ευρωπαικές επαρχίες.Οι Πέρσες έφτασαν μέχρι την Κωνσταντινούπολη. Μόνο η κινητοποίηση όλων των δυνάμεων του κράτους και η ριζική μεταρρύθμιση μπορούσαν να αποτρέψουν την καταστροφή.

By Getoryk - Own work, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15572039

Η Αντεπίθεση του Ηράκλειου

• Ο Ηράκλειος αντιπροσωπεύει τον τύπο του στρατηγού – αυτοκράτορα που ο ίδιος ηγείται του στρατού .
• Αναδιοργάνωσε το στράτευμα με την οικονομική συμπαράσταση της Εκκλησίας και επιχείρησε συνεχείς εκστρατείες εναντίον των Περσών .
• Στη μάχη της Νινευί συνέτριψε τους Πέρσες (627) ενώ προηγουμένως (626) οι Άβαροι και οι Σλάβοι υπέστησαν ήττα μπροστά στα τείχη της Πόλης, όταν σε συνεργασία με τους Πέρσες την πολιόρκησαν.

Η Αντεπίθεση του Ηράκλειου

• Η νίκη εναντίον των Αβάρων και των Σλάβων μπροστά στα τείχη της (ανυπεράσπιστης από στρατό) Κωνσταντινούπολης, αποδόθηκε στην Παναγία (Ακάθιστος Ύμνος).
• Οι Πέρσες είχαν αρπάξει το Τίμιο Σταυρό, τον οποίο ο Αυτοκράτορας επανέκτησε μετά τη νίκη του.
• Ο Αυτοκράτορας εξύψωνε το ηθικό των στρατιωτών του με ομιλίες κατά των εχθρών του χριστιανισμού.
• Όλα αυτά έδωσαν θρησκευτικό χαρακτήρα στον πόλεμο, αλλά και μια ιερότητα στο πρόσωπο του αυτοκατορα (πιστός ἐν Χριστῷ βασιλεύς).

«...ἐβούλετο γάρ τήν ἐξουσίαν οὐ φόβῳ, ὅσον ἐν πόθῳ ἔχειν. εὑρών δέ τόν στρατόν εἰς ῥαθυμίαν πολλήν καί δειλίαν, άταξίαν τε καί άκοσμίαν (καθεστώτα) καί εις πολλά τῆς γῆς μέρη έσπαρμένον, συντόμως πάντας εἰς ἕν συνήγαγεν. καί πάντες ὡς ἐκ μίας συμφωνίας ὕμνησαν τό κράτος καί τήν ἀνδρείαν τοῦ βασιλέως, αὐτός δέ τοῖς λόγοις τούτους ἐπιρρωννύων έλεγεν "ὁρᾶτε, ἀδελφοί καί τέκνα ὡς οἱ ἐχθροί τοῦ θεοῦ κατεπάτησαν ἡμῶν τήν χώραν καί τάς πόλεις ἠρήμωσαν καί τά θυσιαστήρια κατέκαυσαν...».

Θεοφάνης, Χρονογραφία

http://www.ime.gr/chronos/09/gr/gallery/main/others/p3ap2.html

Στο παρακάτω απόσπασμα από την Ιστορία που έγραψε ο Σεβεός, ένας Αρμένιος ιστορικός, διαβάζουμε για την επιστροφή του Τιμίου Σταυρού στην Ιερουσαλήμ. Εκείνη την ημέρα [...] [οι στρατιώτες του Ηράκλειου Α ́] χτύπησαν ολόκληρο τον περσικό στρατό σαν να ήταν μόνο ένα άτομο και σκότωσαν το στρατηγό τους [...]. Και τότε ο Ηράκλειος ήταν εκείνος που διέταξε να λεηλατήσουν τη χώρα [το Βασίλειο των Σασανιδών] [...]. Το πρώτο πράγμα που ζήτησε ο Ηράκλειος από τον Πέρση άρχοντα Χορεάμ ήταν ο Τίμιος Σταυρός, που τον είχε πάρει λάφυρο από την Ιερουσαλήμ. Κατόπιν ο Χορεάμ ορκίστηκε [...]: «Αμέσως μόλις φτάσω στη βασιλική Αυλή θα ψάξω για το Σταυρό και θα σας τον φέρω πίσω. Ακόμη, θα χαράξω τα σύνορα όπου θέλετε και θα το κάνω γραπτά και με σφραγίδα» [...]. Ο Χορεάμ έδωσε το Σταυρό στους στρατιώτες και αυτοί τον πήραν και έφυγαν [...]. Όταν ο Τίμιος Σταυρός του Ιησού έφτασε στο σεβάσμιο, ευσεβή και ευλογημένο βασιλιά Ηράκλειο, αυτός με ενθουσιασμό και χαρά συγκέντρωσε τα στρατεύματά του [...]. Ο Ηράκλειος πήρε το Σταυρό και τον έβαλε ξανά στη θέση του. Και έβαλε τους θησαυρούς της Εκκλησίας πίσω στη θέση τους και έδωσε πλούτο και θυμίαμα στις εκκλησίες και τους κατοίκους της πόλης.

Σεβεός, Ιστορία, 7ος αιώνας

Ο Ηράκλειος με τους γιους του Κωνσταντίνο και Ηρακλεωνά

By Classical Numismatic Group, Inc. http://www.cngcoins.com, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=347683

Μάχη μεταξύ του στρατού του Ηρακλείου και των Περσών υπό τον Χοσρόη Β΄. Τοιχογραφία του Piero della Francesca, 1452

By Πιέρο ντέλλα Φραντσέσκα - The Yorck Project (2002) 10.000 Meisterwerke der Malerei (DVD-ROM), distributed by DIRECTMEDIA Publishing GmbH. ISBN: 3936122202., Κοινό Κτήμα, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=156276

Η Βυζαντινή αυτοκρατορία μετά τη νίκη του Ηρακλείου ενατίον των Περσών

By Justinian43 - http://en.wikipedia.org/wiki/File:626Byzantium.JPG, CC BY-SA 3.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=15599644

Θέματα και εξελληνισμός του κράτους

• Τα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Ηρακλείου σκιάζονται από τις κατακτήσεις των Αράβων.
• Οι ανάγκες για την άμυνα εναντίον των Αράβων οδήγησαν τους διαδόχους του Ηράκλειου (κατά τον 7ο αι.) να εγκαθιδρύσουν ένα νέο διοικητικό σύστημα που στηρίζονταν στα θέματα: διοικητικές περιφέρειες με δικό τους στρατό.

Τα θέματα κατά το 750 μ.Χ.

By Byzantine Empire Themata-750-fr.svg: Spartan 117 and G CHPderivative work: Dipa 1965 - This file was derived from: Byzantine Empire Themata-750-fr.svg:, Public Domain, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=21173118

Θέματα

1. Στο θεματικό στρατό υπηρετούσαν ελεύθεροι αγρότες, στους οποίους το κράτος έδινε στρατιωτικά κτήματα (στρατιωτόπια).Με τα έσοδα από τα κτήματα οι στρατιώτες συντηρούσαν την οικογένειά τους, αγόραζαν τα όπλα τους και κάλυπταν τα έξοδα των εκστρατειών. Ο θεματικός στρατός αντικατέστησε τους μισθοφορικούς και αποδείχτηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός. (γιατί;) 2. Στις παλιές επαρχίες την πολιτική και τη στρατιωτική εξουσία την ασκούσαν διαφορετικά πρόσωπα. Στα θέματα την ανώτατη εξουσία (στρατιωτική και πολιτική) ασκούσε ο στρατηγός. (τι πλεονεκτήματα και τι μειονεκτήματα συνεπάγεται αυτή η αλλαγή;)

Ποια ανάγκη υπαγόρευσε την καθιέρωση των θεμάτων, όπως προκύπτει έμμεσα από το σχετικό απόσπασμα του έργου Περί θεμάτων; Γένεση των θεμάτων και επικράτηση της ελληνικής Όταν ήταν αυτοκράτορας ο Ηράκλειος [610-641] που καταγόταν από τη Λιβύη, η επικράτεια του Ρωμαϊκού Κράτους περιορίστηκε και ακρωτηριάστηκε τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση. Τότε οι διάδοχοι του, που δεν ήξεραν πού και πώς να ασκήσουν την εξουσία τους, κατέτμησαν σε μικρά τμήματα τη διοίκηση τους και τα μεγάλα στρατιωτικά σώματα και εγκατέλειψαν την προγονική τους λατινική, υιοθετώντας την ελληνική γλώσσα [...]. Γιατί (παλιότερα) ονόμαζαν τους χιλίαρχους λογγίνους και τους εκατόνταρχους κεντουρίωνες και τους τωρινούς στρατηγούς κόμητες. Αλλά και η ονομασία θέμα είναι ελληνική και όχι ρωμαϊκή και προέρχεται από τη θέση.

Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων, έκδ. A. Pertusi, Πόλη του Βατικανού 1952, 60.

Ποιες διοικητικές περιφέρειες (εξαρχάτα και θέματα) περιλάμβανε και ποια στρατιωτικά σώματα διέθετε το Βυζάντιο στα τέλη του 7ου αι. σύμφωνα με το τελευταίο παράθεμα; Αφού μελετήσεις προσεκτικά το χάρτη, να επισημάνεις ποια νέα θέματα και με ποιο τρόπο ιδρύθηκαν μεταξύ 7ου και 9ου αι. στη Μ. Ασία. Επιστολή του αυτοκράτορα Ιουστινιανού Β' στον πάπα (17-2-687) Έπειτα επιτρέψαμε να μπουν στο χώρο της συνόδου οι οσιότατοι πατέρες και οι μακαριστοί Πατριάρχες μαζί με τον αποκρισιάριο (δηλ. επίσημο απεσταλμένο) της Αγιότητάς Σας και η σεβαστή σύγκλητος και οι θεοφιλείς μητροπολίτες και οι επίσκοποι που μένουν προσωρινά εδώ στη Βασιλεύουσα (δηλ. Κων/πολη) και ακολούθως οι στρατιώτες που υπηρετούν στις σχολές (δηλ. στρατιωτικά σώματα) του Ιερού Παλατίου και μέλη των συντεχνιών και των δήμων και των εξκουβιτόρων (φρουράς του Παλατιού) και ακόμη ένας αριθμός στρατιωτών από τα θεοφιλή στρατεύματά μας - τόσο από το θέμα Οψικίου όσο και τα θέματα Ανατολικών, Θρακησίων (εδώ το θέμα Θράκης, το πρώτο που ιδρύθηκε στην ευρωπαϊκό τμήμα του κράτους) και ομοίως το θέμα των Αρμενιακών, αλλά και από το στρατό του εξαρχάτου, (δηλ. διοικητικής περιφέρειας που διοικούσε ένας έξαρχος) της Ιταλίας, έπειτα από τους Καραβησιάνους (δηλ. ναύτες του ομώνυμου ναυτικού θέματος με έδρα τη νήσο Κέω) και τους Septensiani (δηλ. στρατιωτικό σώμα που έδρευε στο φρούριο Septem/Ceuta απέναντι από το Γιβραλτάρ) ή το στρατό της Σαρδηνίας και [του εξαρχάτου] της Αφρικής [...].

R. Riedinger (εκδ.), Acta conciliorum oecomenicorum 2, 2, 2: Concilium universale constantinopolitanum tertium, Βερολίνο 1992, 886-887.

Εξελληνισμός

• Επίσημη γλώσσα στην πολιτική διοίκηση και στο στρατό γίνεται η ελληνική.
• Οι ρωμαικοί τίτλοι αντικαταστάθηκαν από ελληνικούς.
• Ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον τίτλο βασιλεύς με την προσθήκη πιστός ἐν Χριστῷ.
• Η εξέλιξη αυτή σηματοδοτεί συμβολικά το τέλος της ρωμαικής εποχής και την αρχή της Βυζαντινής.